Nicolaus Vernulaeus: Ioanna Darcia. Leuven, 1629
Uitgegeven door dr. Nicholas De Sutter, KU Leuven.
Red. dr. A.J.E. Harmsen, Universiteit Leiden.
Ceneton090420 — Facsimile bij Ursicula
In deze uitgave zijn evidente zetfouten gecorrigeerd en gemarkeerd met een asterisk.
Continue
[fol. A1r]

NICOLAI

VERNULAEI

Publici Eloquentiae Pro-
fessoris in Academia
Lovaniensi

IOANNA DARCIA

VULGÒ

PUELLA AURELIANENSIS

TRAGOEDIA.

[Typografisch ornament]

LOVANII,
TYPIS PHILIPPI DORMALII
M. DC. XXIX.
CUM PRIVILEGIO.


[fol. A1v: blanco]
[fol. A2r]

ILLUSTRISSIMO

DOMINO

CARDINALI

RICHELAEO,

CONSILII STATUS

REGNI FRANCIAE

PRAESIDI.

POst tot Franciae plausus, post tot festas omnium Ordinum acclamationes Christianissimo Regi LUDOVICO XIII. fugatis Anglis, & captâ Rupella fa- [fol. A2v] ctas ecce IOANNA DARCIA Puella Aurelianensis, postrema fortassis officio, non postrema affectu, è Theatro Belgico & Academica Orchestra ad Te, ILLUSTRISSIME DOMINE, venit. Est illa, quae Franciae Regnum aliquando ex Anglorum faucibus eripuit, & Carolo VII. sceptrum ac coronam asseruit. Et quia renatam sui temporis hoc tempore felicitatem in Francia videt, libenter ab illis gloriosis cineribus suis exsurgit, ut felicitatem istam felicissimo Regi totique Franciae gratuletur, & decerp- [fol. A3r] tas ex Helicone lauros eius pedibus advoluat. Sed quoniam virginali pudore in tanti Regis aspectum prodire veretur, ad tuam purpuram sese prosternit, omnemque gestientis & applaudentis animi affectum gratulabunda deponit. Scit ipsa te magnam tantae victoriae partem esse, cuius consilio, & adlaborante industriâ illa parta est. Vicit enim Rex victoriosissimus, sed (quod eius Maiestas dici patitur) tuâ curâ, tuis consilijs, tuâ solertiâ vicit. Nec ipsi diffitentur Angli, nec Rebelles Rupellani. Illi [fol. A3v] in ipsa victoria tuo consilio & celeritate circumventi victoriam amiserunt; hi victoriam tuâ industriâ in Regis benignissimi clementia invenerunt . Utrique trophaea posteris invidenda, Fortitudinis & Benignitatis, gloriosissimo Regi reliquerunt; tu erexisti. Quippe quicquid agis, eius Maiestati, quia pro illa, & eiusdem auspicijs agis, libenter adscribis. Felix sane Francia, quae te Consilij praesidem sub iustissimo Rege habet, quem aliae Gentes optare Consiliarium possunt. Et quoniam in ista Dignitate tu- [fol. A4r] am Purpuram etiam in Bonarum Artium Patrocinium submittis, ideò haec Puella Syrmate induta latere sub ea concupiscit, & per Te lauros suas Ludovici Regis Palmis insternere. Admitte illam igitur, & tuae Purpurae Patrocinio dignare; ego eius vates illam praesento, & pro ea loquens tibi Regis Delitio, Francorum Decori, Litteratorum Moecenati, felicitatem omnem voveo, Lovanij Calendis Aprilis M. DC. XXIX.

Illustrisima Dignitati Tua
Devotus Cliens
NICOL, VERNULAEUS.


[fol. A4v]

Argumentum Tragoediae.

OCCUPATO perAnglos ferè toto Galliae Regno, cum Carolus VII. legitimus regni haeres aliquoties praelio victus, & praeter Biturigum vix unam aut alteram urbem sibi fidelem habens, rebus suis graviter afflictis remediam non inveniret. Ioanna Darcia octodecim annorum puella ex oppido Donoremigio in Lotharingia orta, cum oves in agris pasceret, divinitus ad opem Carolo ferendam excitatur. Anno igitur M. CCCC. XXVIII. ad Carolum in Franciam venit, divinitus se missam ad Aureliam obsidione liberandam, Anglos urbibus Galliae exuendos, ipsumque Regem, ut more maiorum sacro oleo inungatur, Remos perducendum, nuntiat. Examinatur à Proceribus regni & Theologis, ac tandem à Carolo Dux universi exercitus constituitur. Hac auctâ dignitate Anglos Aureliae ab obsidione depellit, ac plurimas alias urbes partim vi, partim deditione ad Regem reducit. Multae urbes rerum à Puella gestarum prospero suc- [fol. A5r] cessu commotae ultrò ab Anglis defecerunt. Deinde Regem, occupatis in via, quae hostium erant, Urbibus, Remos perducit, ubi inunctus Regni diadema recepit. Tandem Puella, cum Compendium ab Anglis obsideretur, latis Urbi suppetijs dum eruptione factâ depellere obsidentes conatur, in manus hostium venit. Hi cum illam salvis belli legibus interimere non possent tanquam veneficam haereticam, simulataeque virginitatis & virilis habitus ream Rhotomagi in foro concremarunt. Ex varijs incorruptae fidei authoribus, qui de eius fortitudine innocentiaque scripserunt, & quos ferè omnes in sua de hac Puella Historia complexus est Ioannes Hordal. I.U. Doctor ac Professor Ducisque Lotharingiae Consiliarius.


[fol. A5v]

Personae Tragoediae.


Carolus VII. Franciae Rex.
Reginaldus Chartus Archiepiscopus Remensis.
Carolus Borbonius.
Culsantus, Rayus,
Ioanna DARCIA, Puella Aurelianensis.
Ioannes Aurelius
Bethfortius,
Suffortius,
Talbotus,
Glacidas,		}
}
}		Duces Anglorum.
Theologi, Marcellus & Bertrandus.
Iudices,
Legati varij diversarum urbium,
Nuntij varij, Milites Franci.
Milites Angli, Senex.
Chorus Virginum.
Fratres Ioannae DARCIAE.
Populus Francia.
Pulengius.
Remenses. Lucidas.
Continue
[fol. A6r]

IOANNA DARCIA

TRAGOEDIA.
_______________

ACTUS PRIMUS.

SCENA I.

Carolus Franciae Rex, Senex.

Carolus.
QUid heu! meorum sceptra Regnorum manu
Ut fraenet Anglus? Franciam ut ferro meam
Populetur audax? ut meis fastu potens
Det iura populis? ut meum indignâ ferat
(5) Diadema fronte? Martijs cinctus globis
Ut ubique dirum spargat invictus metum,
Feroxque mortis evomat saevae minas?
Quid heu! malorum foeda defoedet meum
Imago regnum? mortibus latè novis
[fol. A6v]
(10) Ut arva semper horreant? semper (nefas!)
Seges per agros ferrea increscat meos?
Ut tot meorum regio passu premam
Prostrata ferro corpora, & mixto fluant
Amnes cruore, & ossibus tantum albicent
(15) Agri meorum? fidus ut lachrimas mihi
Et tot suorum populus ostendat neces?
Quid heu! pudendum perferant urbes iugum,
Effeminati perferant Angli iugum?
Illius adorent verticem? horrescant manum?
(20) Et obsequantur? & ratam iurent fidem?
Sen. In se fluentis qui stupet rerum vices,
Patiatur idem; prosperum nulli Tonans
Addixit aevum; versat humanum genus
Sors inquieta, dumque dispensat manu
(25) Felicitatem, fit parens, & fit simul
Noverca cum vult; lachrymis flecti nequit
Cum saevit atrox, vincere est sortem pati.
Car. Patiarne! nempe qui suis victor solum
Concussit armis Francus, & Romam potens
(30) Sepelivit atro cinere, quique Istrum bibit,
Thracasque & Orbis tertius quicquid suis
Includit undis, Asia quâ latè plagas
Dives recludit, laureae adjecit suae;
Quem Sol Eous noscit, Occiduus tremit,
(35) Ibera Tellus cuius invictum manus
Est fassa robur, cuius à dextrâ iugum
Accepit olim Rhenus, & fraenum mare.
[fol. A7r]
Qui pacis idem & arbiter belli fuit
Tremente mundo; qui suis leges dabat
(40) Excelsus armis dividens lauros manu,
Et fata ferro; nunc iugum victus subit,
Et servit Anglo, Ceu Leo clausus specu.
Inter catenas pectore ardenti fremit,
Frustra comanti vertice intentans minas
(45) Imparque bili vinculum mandit suum
Seseque tollit, deprimit, versat, quatit,
Strictoque certans dente nequicquam ingruit;
Sic nos in iras ferimur, & magni vigor
Sese lacessit cordis, at frustra tamen
(50) Erumpere ardet; claudimur quaquâ patent
Spatiosa Regni limina Anglorum manu.
Magisque Francos fata tentantes premunt.
Sen. Satis tueri, fama maiorum nequit,
Vicesque Regnum & servitus habent suas.
(55) Assyrius olim Regna dispensas manu,
Nunc servit alijs, & suum nescit potens
Romanus Orbem. Fervidus patrum vigor
Non est nepotum, lege nam nullâ datur
Virtus avorum, mutat aetatum vices
(60) Hominumque cuncta qui suo arbitrio regit.
Ca. Quid restat ergo? numquid has armis manus
Latus istud armis exuam? ferro impotens
Ferrum relinquam? lachrymas tantum mei
Sicca aure populi, & flebiles planctus bibam?
(65) Spectabo flammas patriae, atque altos legam
[fol. A7v]
Cineres meorum? Francia! ô quondam potens
In Orbe nomen! Nomen at nunc es leve,
Tuumque multus lilium obfuscat cruor.
Pars nuper Orbis pulchrior, sed nunc iaces,
(70) Iugumque collo recipis externum tuo
Foedata multo funere, & spectas gemens
Tantum ruinas. Vos mei Manes patris,
Manes avorum testor, haud nostro perit
Errore regnum; traxit exitium parens,
(75) Moriturus Anglis Franciam addicens suam
Natum repellens; assero regnum tamen,
Et iura legum, iura Naturae sequor.
O cor, tibine Franciam eripiat tuam
Iste iste vecors Anglus, & nostrum ferat
(80) Impune sceptrum? potius, ah potius mori!
Servire Francus non potest, mori potest,
Cum mors perennem sternit ad laudem viam.
Si subditorum sanguinem haec Tellus bibit,
Hauriat & illa regium; nam aut Rex ero,
(85) Fluet aut sub armis iste pro regno cruor.
Sen. Dolendo nemo vincit, & cladem minis
Nemo repellit; saepè vix quicquam potest,
Qui se querelis vindicat; mens se premit
Et excitatas cordis extinguit faces,
(90) Quando dolori tristis incumbit suo.
Spes surgat audax, & Dei imploret manum,
Manumque iungat. Dignus auxilio est poli
Iuvare sese qui potest, & qui iuvat.
[fol. A8r]
Sperare multum, vincere est, vinci quoque est
(95) Spem perdidisse. Ca. spero, nec mihi spem prius
Adversa quanquam fata, quam vitam auferent.


SCENA II.

Borbonius, Carolus Rex, Culsantus,
Rayus, Senex.

Borbonius.
QUid ergo Rex? ut moesta Maiestas iacet?
Ut pectus istud pulsat invitum dolor?
Ut languet animus? verba non Anglos movent,
(100) Et ira vanis proficit nunquam minis.
Attolle pectus, aliquid audendum est manu.
Excelsa semper indoles sperat, nec est
Servire nostrum, quamdiu vitam regit,
Prodigere vitam spiritus, qui istam potest.
(105) Nihilne superest? Car. Ipsa, Borboni, mihi
Spes sola superest, viribus sed spes caret.
Irascor, ira sed minas tantum vomit;
Indignor, animus sed suo incumbit malo.
Invasit Anglus omnia, hinc quaestus mei;
(110) Iam servit Anglo Francia, & vivo, & iugum
Cerno meorum. Quicquid optandum fuit,
Fortuna Francis abstulit; portus meos,
Urbes, & ipsam iam tenet Lutetiam
[fol. A8v]
Nostrâ superbus regiâ, & sceptro, & domo
(115) Imbellis Anglus. Bo. Franciam nondum tenent,
Etiam supersunt, quae tuum nomen colunt
Urbes & orae. Car. quae meum deflent statum
Forsan supersunt; una me Biturigum
Colit Urbs, tueri non potest. Aurelia
(120) Sudat sub armis & famet; nostris opem
Repetit ab armis: ferre quis tantos opem
Queat inter hostes? civitas multo undique
Conclusa vallo est, coelitus, vel non potest,
Vis inferenda est. Iste nostrarum est status
(125) Per arma rerum. Borb. Plurimi Regis fidem
Adhuc sequuntur.*Carol. plurimi nutant fide,
Fortuna populos in suas partes trahit.
Sen. Victorem adorant, deserunt victum, sibi
Suisque cladem qui timent. Borb. At, Rex, tamen
(130) Incerta dum sunt fata quaerenda est salus.
Car. Quae spes salutis fata cum Francos premunt?
Bo. Pugnemus iterum, Franciam nemo semel
Devicit unquam. Car. Qui semel victus fuit,
Pugnam veretur; nemo fortunam catus
(135) Unquam lacessit. Praelio iam bis dato,
Superavit Anglus, & suas nostro imbuit
Cruore lauros, testis est Crepantium,
Suos per agros ossa Francorum legit.
Lexoviorum testis est campus patens,
(140) Et hic Scotorum Francico mixtus cruor*
[fol. B1r]
Exundat agris. Bor. Ergo bis victi dabunt
Iam terga Franci? crescit à ferro furor,
A clade virtus, animus à fato novus.
Ceu palma surgit onere cum premitur gravi,
(145) A morte Francus sic suam vitam trahit.
Si vicit Anglus, omen est victoriae,
Vincetur; addit roboris multum sibi
Superata virtus. Roma non victa est semel,
Unaque Tybris sanguinem* & cineres suis
(150) Involvit undis; pulchior tandem suo
E cinere surgens addidit mundo iugum.
Qui premitur esse fortior semper solet;
Totis resistit viribus quando iacet.
Cul. Etiam supersunt pectora in laudem tuis
(155) Foecunda Francis. Parva Nobilium manus
Quam saepe Regi lilium asservit suum?
Martellus ille Franciae nostrae decus
Stuporque mundi sanguine hostili tuos
Satiavit agros, & neci iungens neces
(160) Parvâ irruentes Barbaros stravit manu.
Vicêre Francos plurimi, at nemo extulit
Hinc arma victor. Premere qui Francos potest,
Premendo semper certus exitij est sui.
Quicunque Francus nascitur, vinci potest
(165) Non subiugari. Car. Nostra mutavit suam
Fortuna dextram, quosque subvexit Polo,
Ad ima trudit. Ray. Cum volet mutet suum
[fol. B1v]
Fortuna vultum, nobilis Francus suum
Non mutat animum; nostra non dubiâ manus
(170) A sorte pendet, vincere infidam novâ
Virtute sortem novimus; supra vices
Supraque casus tollimur, quando manu
Reges tuemur. Sen. Strenuâ qui sic sapit
Virtute sortem vincit, atque ausu premit
(175) Casum superbo. Car. Raye, quo tandem vocas?
Ra. Quo spes tuorum, quo tuum nomen vocat,
Ad arma rursus; vincere haud Francos potest,
Qui unum relinquit, unus inveniet viam
Qua sceptra Regi reddat, & Patriam suis.
(180) Audere nostrum est, Gallicus semper vigor
In dura sponte proruit, nec se Deo
Quanquam premente substrahit. Si Rex, iubes,
Cogemus iterum milites, Anglus licet
Aurelianam martijs urbem globis
(185) Circumdet hostis, terga disiectus dabit.
Pandenda nostro, dum licet, ferro via est.
Perire nunquam maxima urbs debet fame,
Spectante Rege, dumque nostra est in manu
Non fractus ensis. Iunge spem gladijs tuam,
(190) Vincemus. Car. In me nulla bellorum est mora,
Spes magna restat, arma vix restant mihi.
Bor. Restamus omnes, utere hac, & hac manu,
Inultus iste non fluet bello cruor,
Asserere regnum qui potest. Cul. audax solet
(195) Mutare sortem pectus, & magni vigor
[fol. B2r]
Animi triumphat, pertinax quando suam
Sortem lacessit; ultimum semper timet
Conamen hostis. Ra. Inter adversa emicat,
Seseque tollit Francicae virtus manus
(200) Cum dura fato sors premit. Ca. Per me licet
Tentemus aliquid, virium si quid mihi
Superest mearum, cogite, & rursus novi
Eant in arma milites. Ra. Cura haec mea est.
Sen. Audere qui nihil potest, speret nihil.
(205) Findenda terra est messis ut surgat nova.
Deus iuvantes se iuvat. Sed en novae,
Ni fallor, iterum causa moestitiae venit.


SCENA III.

Carolus, Nuntius Aurelianensis,
Borbonius, Culsantus, Senex.

CAROLUS.
QUo tam citato rapitur hic miles gradu?
Quis est? & unde? Nun. Aureliâ hic adsum tibi
(210) Necessitatis Nuntius, pressa ultimam
Opem urbs reposcit; urbe nam totâ fames
Grassatur atrox, & viri, & pueri, & senes
Vix vitam anhelant, liberi in matrum sinu
Exhausta ponunt viscera, & lento iacent
(215) Fato perempti; mortis horrendae effera
Ubique imago est, nec tui plebem Duces
[fol. B2v]
Iam concitatam voce solantur satis,
Crudeliusque saevit in cunctos fames,
Quam forsan hostis. Ca. Sed tamen servant fidem.
Sen. (220) Cum premit egestas saeva, tunc nulla est fides.
Fidelis esse non potest quisquis famet.
Nun. Rex parce, dubia civium nutat fides,
Retinere vitam quando non possunt suam.
Fervent tumultu cuncta, vel nobis opem,
(225) Plebs tota clamat, Rex ferat, vel urbs suo
Dedatur hosti: precibus hinc retinent Duces,
At inde vacuas populus ostendit domos.
Carol. Erumpat audax miles, & ferro cibos
Rapiat secante. Nun. Militi erepta est via,
(230) Conclusit hostis cuncta, nec nobis patet
Iam liber amnis; undique armorum strues
Et valla surgunt, aëris tantum via
Aperta restat. Car. Nempe nec Clermontius
Audebit aliquid? Nun. Ille iam arripuit fugam,
(235) Urbem reliquit; perculit terror Ducem,
Cum nuper Anglus militem invasit tuum
Victorque stravit. Car. ô Tonans! ô quae meis
Spes ergo rebus? Fata si Regnum hoc meum
Dedistis Anglis, ne meum saltem caput
(240) Dedatur illis. Ecce iam mortem volens
Nullam recuso; Franciae sceptrum gerat
[fol. B3r]
Sed purpuratum sanguine hoc Anglus meo.
Tutando Regnum nam decet Regem mori.
Quid vos? in isto reliqua num spes est statu?
Sen. (245) Periculorum mentio audaces solet
Cohibere mentes, saepe nec constat sibi
Qui multa sperat, arduam quando objicit
Fortuna molem. Borb. Rex, moram parvam tuis
Concede rebus, una consilium dabit
(250) Nox expeditum; non satis certò potest,
Deliberare, quem gravis turbat metus.
Sen. Consulere magnus optime metus solet,
Sapimus timendo. Car. Forsan urbs Aurelia
Unâ peribit nocte dum trahimus moras.
Sen. (255) Expectat horas saeva non multas fames,
Et vincere hostem qui potest, cito cupit.
Culs. Tentemus Anglum, mitte qui Bethfortium
Legatus adeat, iubeat ut clausâ frui
Burgundus urbe possit, atque illam tuo
(260) Aliquando fratri reddat. Caro. Hoc Anglum roges?
Senex. Nunquam relinquit quam tenet praedam Leo.
Frustrà rogatur, esse qui victor potest.


[fol. B3v]

SCENA IV.

Carolus, Populus, Borbonius,
Culsantus, Senex.

Carolus.
QUi rursus isti? Po. Subditos cernis tuos,
Vagos, egenos, patria extorres sua,
(265) Et post ruinam. Triste documentum sumus,
Quid iniquus hostis possit; has praeter manus,
Et praeter istud languidum corpus fame,
Nihil reliquit. Ca. O dolor! cives meos
Ut ista miseros saeva tempestas premat?
Po. (270) Corripuit Anglus omnia, incendit domos,
Furensque latè quicquid abstrusum est rapit.
Miseranda facies caedis hinc atque hinc vagae,
Ferro colonos miles horrendo premit,
Fugamque ferro intercipit. Nullus satis
(275) Est tutus unquam; si neges quod non habes
Parata mors est, gladius in iugulum irruit,
Si depreceris; si mori potius velis,
Mucrone miles in caput stricto salit.
Haec inter arma vivere est semper mori.
Ca. (280) Sic saevit Anglus ergo? Po. Sic Francos premit,
Exterminatque subditos Anglus tuos.
[fol. B4r]
Istos in atrum cogit insultans specum,
Hos igne torquet, verbere hos; istos capit,
Istos trucidat; lachrymis flecti nequit,
(285) Satiare diram nulla mors dextram potest.
Ca. Et pellit agris rusticos? Po. pecudes rapit,
Equos, bovesque si quid est ultra, vago
Absumit igne, longus agrorum situs
Facies ruinae est; sentiunt agri suas
(290) Geruntque clades, interim quaquâ licet
Fugiunt coloni, liberis uxor suis
Onusta sequitur coniugem, & passus novo
Humectat imbre singulos. Quo nunc, ait,
Quo mater imus? vix potens fari puer,
(295) Ah mater, alius inquit, ah mater cibum!
Misera illa differt, nec negat quod non habet,
Solatur ipsum, & osculis fallens suis
Sperare cogit. Bis perit qui sic perit,
Haec vita mors est. Magne Rex si te tui
(300) Fortuna populi tangit, hanc liceat tuo
Mutare iussu patriam, semper tibi
Vivemus animo subditi, seu nos sibi
Ibera Tellus afferat, seu parvulum
Italia nobis lata concedat locum.
Se. (305) Gemente populo Rex bonus semper gemit,
Sors subditorum nam esse sors Regis solet.
Ca. Sperate, populi, nostra nos nondum obruit
Fortuna totos. Turbido ceu Sol polo
Quandoque totus conditur, sed mox micat
[fol. B4v]
(310) Vultu serenus, sic dabit post has Tonans
Meliora clades fata, spem Franco abstulit
Nunquam ullus hostis; ite, durate, & mei
Remanete semper; gratior Regi est fides,
Adversa miseris cladibus quam sors probat.
(315) Et nos eamus. Borb. Rex iube quicquid voles,
Tua spes tuorum est, Rege si incolumi licet,
Vivamus, ultra nullus est voti locus.
Cul. Et opes & ipsam consecro vitam tibi,
Utaris istis, hac tuam vitam in meo
(320) Moriens tuebor sanguine. Car. Haec grata est fides,
Sed eamus, ipse spes mea est semper Deus.
Sen. Spes ista Reges decipit nunquam pios.


CHORUS.

Virginum Francicarum.

            HEu perpetuum nihil est usquam,
            Stabili nihil est illustre gradu!
            (325) Fragilis fortuna Monarcharum est,
            Unaque ruit saepius hora
            Florens multo tempore Regnum.
            Optima mundi Francia regio
            Quâ nil toto pulchrius orbe est,
            (330) Qua nil cernit clarius Oriens
            Lumine Phoebus, ditius aut quâ
[fol. B5r]
            Nil videt undas repetens Phoebus,
            Cum se Thetyos gremio condit.
            Occidit eheu! occidit eheu!
            (335) Asiam quondam iura per omnem
            Armata dabat, Graecosque suâ
            Antè potentes lege tenebat,
            Sedibus heu nunc eruta languet,
            Hostisque iugum perfert Angli.
            (340) Ille horrendo cuncta tumultu
            Oppida replet, funere miles
            Cumulat campos, fugiunt miseri,
            Et sua plorant arva coloni.
            Una est Regni certa ruina.
            (345) Cedunt urbes antè fideles
            Et dum belli fulmina metuunt,
            Subeunt hostis iussa tyranni.
            O parce tuis Carole populis,
            Non te fugiunt, fugiunt hostem,
            (350) Hosti quanquam miseri cedant.
            Haec una salus superest cunctis,
            Iam nullam sperare salutem.
            Hoc stat fixum miseris fatum,
            Fatique rigor stabilis cogit;
            (355) Ipsos rerum Dominos adigit,
            Superos infra se tenet ipsos.
            O regnandi dira cupido,
            Quantis imples cladibus Orbem
            Cum corda tuae Regum flammae
[fol. B5v]
            (360) Altius urunt! Omnia flammis
            Tradita pereunt, nulla coluntur
            Iura per orbem, legesque silent,
            Et regnat amor dirus habendi.
            Omnia ferro pervia cedunt,
            (365) Pietas exul regna relinquit,
            Et iustitiae triste tribunal
            Reticet multo sanguine plenum.
            Attamen o Rex maximè Regum,
            Sydera cujus iussa sequuntur,
            (370) Et mare nutum & terra facessunt,
            Si nostra tuum Francia Numen
            Prostrata colit, ritusque sacros
            Positas servat prona per aras,
            Tandem affer opem, lilia redde
            (375) Candida regi, causa triumphet
            Quae iusta movens arma laborat.
            Exeat Anglus, victusque suas
            Trepidis repetat navibus undas,
            Discatque suo fractus damno
            (380) Aliena nefas tangere regna,

FINIS ACTUS
PRIMI.
Continue

[fol. B6r]

ACTUS SECUNDUS.

SCENA I.

Ioanna Darcia, Pulengius, Senex.

IOan. Quo me tonantis iussa, quo coelum vocat,
Venio puella; pulsat hoc pectus Polus
Et intus ardet martiae mentis vigor.
Placuere valles hactenus, placuit iuga
(385) Superare cursu montium, & parvos greges
Inter susurros amnium & rupes cavas
Ductare fuste. Vos oves quondam meae,
Et vos capellae, vos mihi noti greges
Et qui sonante fluitis ad numeros aqua
(390) Valete fontes. Hactenus volucrum mihi
Placuere cantus, nunc tubae & litui placent,
Et tympanorum, & aeris horrendi sonus.
Pro valle campus, proque sylvarum comis
Vibrata placeant spicula, & subito volant
(395) Quae ab igne glandes. Non decet nostras colus
Ignava dextras, pensa lanarum haud decent;
Armabit hasta dexteram, & nostrum latus
Iam cinget ensis. Ibimus quò nos vocant
Oracla Coeli; galea succinget comas,
[fol. B6v]
(400) Lorica pectus, milites inter feros
Ducenda vita est. Tu mihi hunc animum Tonans
Ad arma donas, & meas ignis fibras
Tuus perurit. Sentio Herois vigor
Impellit istas pectoris nostri fores,
(405) Additque robur, cedit ex animo timor,
Qui saepe nullâ virgines causâ quatit.
Vis ista mentis est novae, sic me movet
Qui saepe magno robore imbelles Tonans
Attollit animos. Francica ô Tellus, tibi,
(410) In hoc vocamur, foeminae unius manus
Te vindicabit, pristinum reddet decus
Sceptrumque Regi. Ne meos annos tamen,
Ne temne sexum; bella conficiam tua,
Anglusque palmam porriget victus mihi.
Sen. (415) Spem facere tantam virgini solus potest
Monarcha Coeli; viribus saepe impia
Confundit arma parvulis. Omen placet.
Pul. Si certa mens est, Virgo, si durat vigor
Animumque semper pulsat, ut credis, Deus.
(420) Properemus ergo. Io. Nullus hunc animum dies
Mutabit unquam; quo vocor Virgo sequor,
Animusque ab illo est, qui vocat. Pul. Faxit Tonans.
Praeibo, de te nuntium Regi feram.
Faciles parabo Regis affatus tibi.
[fol. B7r]
Ioa. (425) Praeibis, ipsa subsequor. Multum audeo,
Sperare quod vix audeant unquam viri,
Ut tot superbos laureis Anglos manu
Puella vincam? Martio ferro efferas
Sternam cohortes? Sceptra restituam suo
(430) Erepta Regi? in ultimum rursus mare
Anglos repellam? Aureliam pressam fame,
Ab hoste clausam liberem? Non haec meae est
Vis tanta dextrae, nec meas unquam, manus
Implevit ensis; unicus tantum mihi
(435) Fuit hasta fustis, quoque pellebam greges,
Hoc transilire rivulos, hoc arborum
Excutere fructus solita nonnumquam fui,
Vixi colonos inter, incolui casas
Oviumque caulas. Ibimus contra tamen,
(440) Et sorte victâ, dum mihi adspirat Polus.
Statuam trophaea, longa post quae aetas probet.
Non palma solis vertices ornat viris,
Etiam triumphis foeminae ornantur suis
Et Fama nostrum posteris sexum canit
(445) Virtute clarum; namque commune est decus,
Nec ipsa virtus eligit sexum sibi.
Age, Fama, linguis mille quae mundum reples,
Alisque vecta plurimis longae occupas
Aetatis annos, praepara lauros mihi,
(450) Quas non vetustas ulla, non tempus rapax
Evertat unquam: noster invidiam labor
Superabit atram, dumque me Parca obruet
[fol. B7v]
Fortè inter acies, inferam coelo caput,
Coeloque eodem mortua & tumulo tegar.
(455) Sed eamus, ipse iam moras rumpit tonans,
Morasque nescit ipse quem Coelum trahit.
Sen. En ista sexum iam sapit supra suum.
Virtutis intus igneae impellit calor.
Parvos lacertos spernere haud unquam licet,
(460) Deus hic laborat; Franciae hinc surget salus.


SCENA II.

Carolus Rex, Borbonius, Culsantus,
Rayus, Pulengius, Senex.

CA. Ceu navis inter turbidos motus maris
Agitata semper fluctuat, dum nunc latus
Impellit unda proruens, dum nunc Noti
In vela celeres agmine ingenti ruunt;
(465) Sic agitor ipse, & fluctuo, & nullam mihi
Statuo salutem; cura curarum est parens,
Et inquieta mens sibi somnum negat
Nescitque noctem. Sen. Quisquis in patriae sinu
Recepit hostem, perdidit somnum simul,
(470) Simul & quietem. Car. O Patria! O Franci mei!
Nil praeter ergo nomen, & tantum levem
Retinemus umbram? specimen infelix ero
[fol. B8r]
Tantúmne sortis? Quantulum est quod iam mihi
Superest in Orbe? Urbs una, quae regni potest
(475) Arx esse nostri, clauditur, duplex premit
Hanc hostis unam, & Anglus, atque Anglo fames
Gravior superbo. Dicite, o Proceres mei,
Quae reliqua spes est? Borb. Parva, nam extremum premit
Discrimen urbem, nulla consueta dapis
(480) In urbe restat copia. In pecudum cibos
Rabies edendi vergit, effossum rapit
Manditque gramen populus, & virides hians
Decerpit herbas; coria permulti vorant
Foedasque visu bestias. Cohibet pudor
(485) Ne plura dicam. Substrahit puero cibos
Ab ore mater, & puer matri rapit.
Utrimque pugna est; miles hos inter famens
Puero & Parenti surripit ferro dapem.
Hic plorat, illa deficit sensu dolens
(490) Et frendet amens. Culs. Talis est intùs fames,
At hostis inde verberat muros globis,
Et fulminante machinâ horrendum tonat.
Vibrantur ignes, flamma populatur domos,
Et tecta vastat turrium; noster tamen
(495) Animosus urbem miles & ferro & manu
Tuetur audax. Ca. forte nil restat morae.
Quid Raye? quanta militum restat manus?
Ray. Tuos coegi milites, parva est manus
[fol. B8v]
Virtute sed quae plurimis praestat suâ.
(500) Tibi cruorem consecrant omnes suum,
Patriaeque vitam, spes tua est horum manus.
Car. Utamur illis, fata si Francis favent
Hi spem reducent. Ray. Ecce quid Regem petit,
Hilarem serenus inficit vultum color.
Car. (505) Adsit. vel ipso mutor aspectu viri.
Quo tu? quis? unde? Pul. Si licet, Regi loquar.
Car. Permitto, loquere. Pul. Magne Rex, tandem tuam
Mutare sortem Syderum Rector cupit,
Et certa magnam fata promittunt opem.
(510) Una est puella, cujus impellit Tonans
Animum manumque, haec reddere & sceptrum tibi
Regnumque debet. Temnere haud sexum velis
Virgo est tenella; temnere haud gentem velis,
Obscura, pauper, hactenusque inter greges
(515) Medijs in agris vixit, & tantum suos
Novit parentes; interim primis latet
Virtus sub annis, & Deus pectus movens
In hoc vocavit, ut tuo Regno graves
Depellat Anglos, vertici imponat tuo
(520) Diadema Regni. Cernere hanc si Rex cupis,
Aderit vocata. Car. Rebus ut nostris opem
Ferat una Virgo? Sceptra restituat mihi?
Depellat Anglos? Sen. Saepe subsidium venit
Spes unde nulla est; semper humanos Tonans
[fol. C1r]
(525) Obscurat ausus cum iuvat. Ra. Nempe ut tuas
Ignara belli copias Virgo regat?
Pugnare non est feminae; lanam & colum
Puella tractet, arma concedat viris.
Sen. Effoeminatus foeminae forsan manu
(530) Perire debet Anglus. Car. Hic adsit volo,
Temnenda non est ferre quae auxilium cupit.
Noscatur, audiatur. Bor. Obscura haud decet
Puella Reges adeat. Sen. Obscuris quoque
Patere Reges subditis debent suis.
(535) Patitens sit auris Principis semper decet.
Cul. Equidem nocere non potest, Rex est suis
Commune Numen. Car. magna iam pectus tenet
Spes excitatum, veniat, affari volo.
Pu. Ibo, evocabo, si iubes; altam indolem,
(540) Virile pectus, & graves supra genus
Mores probabis; quicquid est, est à Deo.
Decipere tenerae virginis candor nequit.
Car. Tu vade, siste virginem. Vos huc mihi
Afferte vestem, veste mutatâ priùs
(545) Probabo mentem. Sen. Rebus auxilium tuis
Si ferre Coelum statuit, haec virgo potest.


SCENA III.

Borbonius, Ioanna Darcia, Carolus Rex,
Culsantus, Rayus, [Pulengius,]*Senex.

BOr. En illa; & iste virginem vultus decet,
[fol. C1v]
Decor est in ore, corpus erectum placet.
Agedum, Puella, surge, nam Regem prius
(550) Decet ut salutes. Ioan. Quem scio Regem, colo.
Hic ipse Rex est. Magne Rex, Aether tuis
Aspiret ausis, iussa me magni vocant
In hoc Tonantis, ut tuis opem feram
Per arma rebus, & tibi sceptrum & tuam
(555) Reddam coronam. Parvulum idcircò gregem
Nuper reliqui, quem mei iussu patris
Parvo regebam fuste. Ne teneras manus,
Aut hos lacertos sperne; me famulam tuam
Impellit Aether, iussa coelorum sequor
(560) Et intus in me robur inspirat Tonans.
Age copiarum protinus iam me Ducem
Crea tuarum, pareat miles mihi,
Meisque bellum rursus auspicijs gerat.
Inopem puellam, & ultimae sortis vides,
(565) Tamen haud repelle, fortia*ut sternat Tonans
Infirma semper eligit; parum interest
Quae te reducat in tuum regnum manus.
Vis est ab alto, prospero bellum exitu,
Qui cuncta fraenat, finiet; tu Rex mihi
(570) Committe bellum. Sen. Tale consilium est Dei.
Audere tantum foemina haud unquam potest.
Ca. Magnum est quod audes Virgo, sed forsan tuus
Te fallit animus; muneris tanti capax
[fol. C2r]
Non sexus iste est, nec tua est aetas capax.
(575) Metire sortem dum licet, Virgo, tuam.
Tenera es puella, non tuas bello manus
Natura finxit; Martias quisquis cupit
Ductare turmas, regere bellantum manus,
Hostem explicatis aggredi signis gravem,
(580) Vir esse debet strenuus, fortis, potens,
Maturus aevo, cujus haud vultum pavor
Immutet unquam, terreat nunquam necis
Praesens periculum;*cujus à mente omnia
Regantur arma, milites dicto velint
(585) Parere iussi. Quid feras ergo vide,
Te subitus iste decipit forsan calor.
Ioan. Si chara regni, Rex, tibi est salus tui
Ne perde tempus, omnis afflictis mora
Est longa semper. Virgo sim, robur dedit,
(590) Necessitati consulet qui mox tuae
Si non recuses. Ipse me mittit Tonans,
Quid dubius haeres? cuncta qui nutu regit,
Victoriasque iure dispensat suo
Per me iuvare te cupit; nihil est nimis
(595) Imbelle coelo; discute hunc animo metum
Videbis Anglos Franciâ eiectos tuâ
Aureliamque liberam. Ca. Multum potest
Qui cuncta solo temperat nutu Tonans.
Tene ille misit? Ioan. Misit, & nostram regit
(600) Deus ipse mentem. Magne Rex, certas Poli
[fol. C2v]
Ne sperne vires, cladibus fractus iaces,
Et te relinquunt dum tui, pro te tonans
Me suscitavit Virginem; sim Dux tui
Et imperatrix militis: non est pudor
(605) Si me sequatur, quam dedit coelum, Ducem.
Ca. Virgo parumper cede. Quid Proceres mei?
Spes intus agitat pectus, & dubiâ simul
Subsisto mente. Borb. Praesules sacros voca,
Adsit Senatus, Virgine audita probent
(610) Quod illa certis asserit fatis tibi.
Cul. Et hoc videtur; saepè delusus gemit
Quicunque facile credit, in magnis decet
Consilia rebus tarda regnantes sequi.
Ray. Haereo, nec ista mente discerno satis
(615) Oracla caeli. Virginem vixdum sequi
Volent cohortes, vix Duces. Vereor tamen.
Consilia Regum saepe commutat polus.
Car. Vocentur ergo Praesules, adsit cito
Sacratus Ordo. Virginis mores placent,
(620) Mens alta, prudens indoles, constans vigor;
Et forte miseret Franciae Coelum meae.
Sen. Divina semper fata consilium abnuunt,
Necessitatis est opus. Semper timet
Deliberare qui potest. Adsunt tamen.


[fol. C3r]

SCENA IV.

Carolus Rex, Reginaldus Archiepiscopus
Remensis, Marcellus & Bertrandus
Theologi, Borbonius, Culsantus,
Rayus, Ioanna.

CAr. (625) Sperare coelum, fata ni fallant, iubet,
Decipere nullum quae solent; saepe est salus
Spes unde nulla fuerat, & semper polus
Calamitosos asserit Reges sibi
Iniustus hostis cum premit. Nunc vos mihi
(630) Consilia, Proceres, vestra, nam tempus petit,
Suggerite. Rebus, quae ferat, nostris opem.
Adest Puella, multus in vultu est decor,
Gravitas modesta, lingua prudens & vigor
Animi serenus. Franciam reddet mihi,
(635) Diadema capiti, dexterae sceptrum meae,
Expellet Anglos, subditis pacem feret.
Sic, inquit, illa; mentis authorem suae
Iactat Tonantem. Veniat, & si vos, Patres,
Mentem probatis Virginis, fatum sequar.
Re. (640) Cùm nulla spes est saepè remedio Tonans
Inusitato providet; superi latent
Consilia coeli, quoque spes hominum est minor,
[fol. C3v]
Magis illa curis saepe secretis iuvant.
En illa, vultu magna promittit suo,
(645) Et Numen istud pectus, & mentem movet.
Agedum, Puella, quae tuae causa est viae?
Quis pectus agitat ardor? Ioan. Hoc quisquis meum
Inflammat ardor pectus, est ardor Dei.
Me mittit ille, Franciam ut Regi suam
(650) Sceptrumque reddam, quoque iam premitur, iugum,
Dum saevit Anglus, vindice excutiam manu.
Reg. Promittis istud? Ioan. Facit hoc, qui me Tonans
In hoc vocavit; non meae tantum queunt
Aetatis anni, non manus, nunquam gravi
(655) Assueta bello, rura nam incolui leves
Inter capellas, & mihi umbrosae prius
Placuere valles. Reg. Quâ tuis fidem facis
Ratione verbis? Ioan. Nulla consilij datur
Ratio superni, quod cupit mandat Tonans
(660) Et cum latenti pectus instigat modo,
Parere nostrum est. Nuper obscurâ iacens
In valle, pexas solveram nodo comas,
Cum subito formâ iuvenis augustâ meis
Oberrat oculis, (credo divorum fuit
(665) Vel Angelorum quispiam) multis caput
Radijs micabat, ad pedes vestis fluens
Ardebat auro; nec mora in terram ruo
Pavor intùs ingens pectore exhausto mihi
[fol. C4r]
Quatiebat animum; at ille, ne Virgo time,
(670) Assurge, superi sic iubet rector Poli,
Hinc mox abibis, Carolum Regem petes,
Quem vincit Anglus, Franciae sceptrum suae
Urbesque reddes, & tuis Aureliam
Servabis armis. Saepiùs sese obtulit
(675) Eademque Iuvenis iussa repetijt Dei.
Tibi Rex remotis, cum voles, plura arbitris
Aperire mens est, tu tuas, dum vult Tonans,
Mihi crede turmas. Reg. Virginem nunquam decet
Tractare bellum. Ioan. Cum iubet Tonans, decet.
Reg. (680) Ignara belli gerere quae bellum potest?
Ioan. Faciet peritam, qui vocat. Reg. Nimis est levis
Manus Puellae. Ioan. Robur adjiciet Tonans
Qui me excitavit. Reg. potiùs ingentes dabit
Regi cohortes; sic decet magnâ potens
(685) Virtute sese prodat, aut ruptis tonet
Per inane nimbis. Ioan. meliùs in parvis suum
Manifestat ille Numen, ut magna obruat.
Felicitatis culmen est hoc Rex tuae
Ut obsequaris Numini. Ca. Quantus tibi
(690) Puella, superest, bella si quaeras, labor!
Potens & audax Anglus est, paucae mihi
Urbes supersunt. Ioan. Arduum nihil est Deo,
Timere noli, magnus ad magnum labor
[fol. C4v]
Superest honorem. Ca. Forsitan bello cades,
(695) Tuusque gladium sanguis hostilem imbuet.
Ioan. Mors gloriosa est Rege pro tanto mori,*
Seu noster ensem, seu cruor flammam imbuat.
Ca. Iterum recede Virgo. Vos tandem Patres
Deliberate. Regi. Numen hic certum vides,
(700) Sic sapere nunquam sola nam Virgo potest.
Committe bellum Virgini, ducat tuas
In arma turmas. Mar. Saepè cum robur viris.
Animique desunt, feminae auxilium Tonans
Indulget Orbi. Fortis elato caput
(705) Holofernis ense nunquid abscissum suis
Iuditta retulit? Sexus hic multum potest,
Cum sacra pectus flamma succendit leve.
Sit Imperatrix, & tuas turmas regat.
Ber. Prudens puellae pectus, & doctam lubet
(710) Stupere linguam; certus afflatus Dei est.
Egena virgo est, eligit talem Tonans
Periculorum tollere ingentes volens
In orbe moles. Sequere quo coelum vocat;
Sit Dux tuorum militum, Bellum regat.
Bor. (715) Etiam hoc videtur, Francicas ducat manus.
Cul. Sit Dux tuorum, Franciae fiat salus.
Ra. Sit Dux, puellâ milites pugnent Duce.
Ca. Fortunet Aether, copiarum Dux erit
Virgo mearum; Pergite & cuncti simul
(720) Parate bellum; quo vocat coelum sequor.


[fol. C5r]

CHORUS.

Senex, Virgines.

            Sen. Inusitatis quam Tonans
            Iuvare mortales modis
            Solet benignus! Sic David
            Uno Gygantem maximum
            (725) Vicit lapillo parvulus.
            Vir. Beate Rector, qui tuâ
            Concludis hunc orbem manu,
            Qui fulminante dexterâ
            Saevos tyrannos dejicis
            (730) O Franciam tandem iuva!
            Affulsit en Francis salus,
            Laurum petit virguncula.
            O magne Genitor Aetheris
            Concede laurum virgini,
            (735) Anglus recedat impius
            Suoque nostros imbuat
            Cruore campos; urbibus
            Cedat relictis, & novam
            Tradat puellae lauream.
            Sen. (740) Quod fata decernunt semel,
            Vis nulla reddit irritum.
            Vincet puella, sic iubet
            Fati necessitas rati.
[fol. C5v]
            Virgi. O ite promti milites.
            (745) Ite excitati milites,
            Anglos puella proruet,
            Et virgo Dux victoriam
            Francis reducet nobilem.
            Haec illa nostri gloria
            (750) Puella sexus, quam Poli
            Caelestis ornat gratia,
            Ventura quamque aetas canet,
            Et possidebit saecula.
            Sen. Stupebit aetas virginem,
            (755) Dicent stupentes posteri
            Superavit Anglos Darcia.
            Virgi. Aureliae iam spes redit
            Depellet Anglos & famem,
            Urbemque Regi Carolo,
            (760) Urbique Regem Carolum
            Ioanna reddet Darcia,
            Fave Tonans, fave Tonans,
            Victrix redibit Darcia.

FINIS ACTUS
SECUNDI.
Continue
[fol. C6r]

ACTUS TERTIUS.

SCENA I.

Suffortius, Talbotus, Glacidas,
Milites Angli, Senex.

SUff. Aurate Phoebe, luminis sacri parens
(765) Anni rotator, qui tuo cursu dies
Et saeculorum volvis aeternas vices,
Etiamne nobis clarus indulges iubar?
Et non quadrigas retro contorques tuas?
Et non tenebris abditum condis caput?
(770) En hic sedemus, unica haec nostros famens
Urbs ridet ausus; pectora invasit pavor;
Tremunt lacerti, pallidi vultus rigent,
Ensis cruorem nescit, & flammam manus
Iners veretur, otium miles petit,
(775) Et inter altos desidet turpis scyphos,
Lectos fatigat, moenia & celsas timet
Videre turres. O Tonans! ergo tua
Iacet Angle virtus? ipse submisit tibi.
Neptunus aequor, turbido insultans mari
(780) Coercuisti turgidas Ponti vias,
Et ipsa Tellus pedibus instravit tuis
Superata lauros, Francia accepit iugum,
[fol. C6v]
Et haec fatigat unica urbs Angli manus?
[...]
FINIS TRAGOEDIAE.
Continue

APPROBATIO.

IOannam Darciam olim saeculi sui fulmen Coelum concepit, Salus formavit, Solamen afflictae Franciae protulit. Eandem in hac Tragoedia Vigor ingenij concepit, Eruditio formavit, & tuto meritoque Typi in lucem proferent.
7. Aprilis, Lovanij, 1619.
MARTINUS LUNECENIUS
Apostolicus ac Regius Librorum Censor.
Continue

Tekstkritiek:

vs. 126 sequuntur er staat: sequuutur
vs. 140 cruor er staat: cruor.
vs. 140 sanguinem er staat: sangninem.
vs. 565 fortia er staat: sortia
vs. 583 periculum er staat: periclum
vs. 651 Dum saevit Anglus, vindice excutiam manu.
vs. 696 mori, er staat: mori.