Nicolaus Vernulaeus: Ioanna Darcia.
In Id.: Tragoediae in duos tomos distributae, tomus primus, Leuven 1656.
Uitgegeven door dr. Nicholas De Sutter, KU Leuven.
Red. dr. A.J.E. Harmsen, Universiteit Leiden.
Ceneton090430 — Facsimile bij Ursicula
In deze uitgave zijn evidente zetfouten gecorrigeerd en gemarkeerd met een asterisk.
[p. 294] (fol. T3v)

NICOLAI VERNULAEI IOANNA DARCIA VULGO PUELLA AURELIANENSIS TRAGOEDIA.

---

[p. 295]

ARGUMENTUM.

OCcupato per Anglos ferè toto Galliae Regno, cum Carolus VII. legitimus regni haeres aliquoties praelio victus, & praeter Biturigum vix unam aut alteram urbem sibi fidelem habens, rebus suis graviter afflictis remedium non inveniret, Ioanna Darcia octodecim annorum puella ex oppido Donoremigio in Lotharingiâ orta, cùm oves in agris pasceret, divinitùs ad opem Carolo serendam excitatur. Anno igitur M. CCCC. XXVIII. ad Carolum in Franciam venit, divinitùs se missam ad Aureliam obsidione liberandam, Anglos urbibus Galliae exuendos, ipsumque Regem, ut more maiorum sacro oleo inungatur, Remos perducendum, nuntiat.    Examinatur à Froceribus regni & Theologis, ac tandem à Carolo dux universi exercitus constituïtur. Hâc aucta dignitate Anglos Aureliae ab obsidione depellit, ac plurimas alias urbes partim vi, partim deditione ad Regem reducit. Multa urbes rerum à Puella gestarum prospero successu commota ultrò in viâ, quae hostium erant, Urbibus Remos perducit, ubi inunitus Regni diadema recepit.    Tandem Puella, cùm Compendium ab Anglis obsideretur, latis Urbi suppetijs dum eruptione factâ depellere obsidentes conatur, in manus hostium venit.    Hi cum illam salvis belli legibus interimere non possent, tanquam veneficam haereticam, simulataque virginitatis & virilis habitus ream Rhotomagi in foro concremarunt. Ex varijs in [p. 296] corruptae fidei authoribus qui de eius fortitudine innocentiâque scripserunt, & quos ferè omnes in suâ de hâc Puellâ Historiâ complexus est Ioannes Hordal I. V. Doctor ac Professor Ducisque Lotharingiae Consiliarius.

---

[p. 297]

Personae Tragoediae.

 Carolus VII. Franciae Rex.
 Reginaldus Chartus Archiepiscopus Remensis.
 Carolus Borbonius.
 Culsantus, Rayus,
 Ioanna DARCIA, Puella Aurelianensis.

Ioannes Aurelius, Betfortius, Suffortius, Talbotus Glacidas,

} } }

Duces Anglorum.

 Theologi, Marcellus & Bertrandus.
 Judices,
 Legati varij diversarum urbium,
 Nuntij varij, Milites Franci.
 Milites Angli, Senex.
 Chorus Virginum.
 Fratres Ioannae DARCIAE.
 Populus Franciae.
 Pulengius.
 Remenses.    Lucidas.
[p. 298]

ACTUS PRIMUS. SCENA I. Carolus Franciae Rex, Senex.

CAROLUS.

QUid heu! meorum sceptra Regnorum manu
Ut fraenet Anglus? Franciam ut ferro meam
Populetur audax? ut meis fastu potens
Det jura populis? ut meum indignâ ferat
(5) Diadema fronte? Martijs cinctus globis
Ut ubique dirum spargat invictus metum,
Feroxque mortis evomat saevae minas?
Quid heu! malorum foeda defoedet meum
Imago regnum? mortibus latè novis
(10) Ut arva semper horreant? semper (nefas!)
Seges per agros ferrea increscat meos?
Ut tot meorum regio passu premam
Prostrata ferro corpora, & mixto fluant
Amnes cruore, & ossibus tantum albicent
(15) Agri meorum? fidus ut lachrimas mihi
Et tot suorum populus ostendat neces?
Quid heu! pudendum perferant urbes jugum,
Effeminati perferant Angli jugum?
Illius adorent verticem? horrescant manum?
(20) Et obsequantur? & ratam jurent fidem?
[p. 299]
Sen. In se fluentis qui stupet rerum vices,
Patiatur idem; prosperum nulli Tonans
Addixit aevum; versat humanum genus
Sors inquieta, dumque dispensat manu
(25) Felicitatem, fit parens, & fit simul
Noverca cum vult; lachrymis flecti nequit
Cum saevit atrox, vincere est sortem pati.
Car. Patiarne! nempè qui suis victor solum
Concussit armis Francus, & Romam potens
(30) Sepelivit atro cinere, quique Istrum bibit,
Thracasque & Orbis tertius quicquid suis
Includit undis, Asia quà latè plagas
Dives recludit, laureae adjecit suae;
Quem Sol Fons*noscit, Occiduus tremit,
(35) Ibera Tellus cujus invictum manus
Est fassa robur, cujus à dextrâ jugum
Accepit olim Rhenus, & fraenum mare.
Qui pacis idem & arbiter belli fuit
Tremente mundo; qui suis leges dabat
(40) Excelsis armis, dividens lauros manu,
Et fata ferro; nunc jugum victus subit,
Et servit Anglo. Ceu Leo clausus specu*
Inter catenas pectore ardenti fremit,
Frustrà comanti vertice intentans minas
(45) Imparque bili vinculum mandit suum
Seseque tollit, deprimit, versat, quatit,
Strictoque certans dente nequicquam ingruit;
Sic nos in iras ferimur, & magni vigor
Sese lacessit cordis, at frustrà tamen
(50) Erumpere ardet; claudimur quaquà patent
Spatiosa Regni limina Anglorum manu.
[p. 300]
Magisque Francos fata tentantes premunt.
Sen. Satis tueri, fama majorum nequit,
Vicesque Regnum & servitus habent suas.
(55) Assyrius olim Regna dispensans*manu,
Nunc servit alijs, & suum nescit potens
Romanus Orbem. Fervidus patrum vigor
Non est nepotum, lege nam nullâ datur
Virtus avorum, mutat aetatum vices
(60) Hominumque cuncta qui suo arbitrio regit.
Ca. Quid restat ergò? nunquid has armis manus
Latus istud armis exuam? ferro impotens
Ferrum relinquam? lachrymas tantùm mei
Siccâ aure populi, & flebiles planctus bibam?
(65) Spectabo flammas patriae, atque altos legam
Cineres meorum? Francia! ô quondam potens
In Orbe nomen! Nomen at nunc es leve,
Tuumque multus Lilium obfuscat cruor.
Pars nuper Orbis pulchrior, sed nunc jaces,
(70) Jugumque collo recipis externum tuo
Foedata multo funere, & spectas gemens
Tantùm ruinas. Vos mei Manes patris,
Manes avorum testor, haud nostro perit
Errore regnum; traxit exitium parens,
(75) Moriturus Anglis Franciam addicens suam
Natum repellens; assero regnum tamen,
Et jura legum, jura Naturae sequor.
O cor, tibine Franciam eripiat tuam
Iste iste vecors Anglus, & nostrum ferat
(80) Impunè sceptrum? potiùs, ah potiùs mori!
Servire Francus non potest, mori potest,
Cum mors perennem sternit ad laudem viam.
[p. 301]
Si subditorum sanguinem haec Tellus bibit,
Hauriat & illa regium; nam aut Rex ero,
(85) Fluet aut sub armis iste pro regno cruor.
Sen. Dolendo nemo vincit, & cladem minis
Nemo repellit; saepè vix quicquam potest,
Qui se querelis vindicat; mens se premit
Et excitatas cordis extinguit faces,
(90) Quando dolori tristis incumbit suo.
Spes surgat audax, & Dei imploret manum,
Manumque jungat. Dignus auxilio est poli
Juvare sese qui potest, & qui juvat.
Sperare multum, vincere est, vinci quoque est
(95) Spem perdidisse. Ca. spero, nec mihi spem priùs
Adversa quanquam fata, quam vitam auferent.

---

SCENA II. Borbonius, Carolus Rex, Culsantus, Rayus, Senex.

BORBONIUS.

QUid ergò Rex? ut moesta Majestas jacet?
Ut pectus istud pulsat invitum dolor?
Ut languet animus? verba non Anglos movent,
(100) Et ira vanis proficit nunquam minis.
Attolle pectus, aliquid audendum est manu.
Excelsa semper indoles sperat, nec est
Servire nostrum, quamdiu vitam regit,
Prodigere vitam spiritus, qui istam potest.
(105) Nihilne superest? Car. Ipsa, Borboni, mihi
[p. 302]
Spes sola superest, viribus sed spes caret.
Irascor, ira sed minas tantùm vomit;
Indignor, animus sed suo incumbit malo.
Invasit Anglus omnia, hinc questus mei;
(110) Jam servit Anglo Francia, & vivo, & jugum
Cerno meorum. Quicquid optandum fuit,
Fortuna Francis abstulit; portus meos,
Urbes, & ipsam jam tenet Lutetiam
Nostrâ superbus regiâ, & sceptro, & domo
(115) Imbellis Anglus. Bo. Franciam nondùm tenet,*
Etiam supersunt, quae tuum nomen colunt
Urbes & orae. Car. Quae meum deflent statum
Forsan supersunt, una me Biturigum
Colit Urbs, tueri* non potest. Aurelia
(120) Sudat sub armis & famet; nostris opem
Repetit ab armis: ferre quis tantos opem
Queat inter hostes? civitas multo undique
Conclusa vallo est, coelitùs, vel non potest,
Vis inferenda est. Iste nostrarum est status
(125) Per arma rerum. Borb. Plurimi Regis fidem
Adhuc sequuntur. Carol. plurimi nutant fide,
Fortuna populos in suas partes trahit.
Sen. Victorem adorant deserunt victum, sibi
Suisque cladem qui timent. Borb. At, Rex, tamen
(130) Incerta dum sunt fata quaerenda est salus.
Car. Quae spes salutis fata cum Francos premunt?
Bo. Pugnemus iterùm, Franciam nemo semel
Devicit unquam. Car. Qui semel victus fuit,
Pugnam veretur; nemo fortunam catus
(135) Unquam lacessit. Praelio jam bis dato,
[p. 303]
Superavit Anglus, & suas nostro imbuit
Cruore lauros, testis est Crepantium,
Suos per agros ossa Francorum legit.
Lexoviorum testis est campus patens,
(140) Et hîc Scotorum Francico mixtus cruor
Exundat agris. Bor. Ergò bis victi dabunt
Jam terga Franci? crescit à ferro furor,
A clade virtus, animus à fato novus.
Ceu palma surgit onere cum premitur gravi,
(145) A morte Francus sic suam vitam trahit.
Si vicit Anglus, omen est victoriae,
Vincetur; addit roboris multum sibi
Superata virtus. Roma non victa est semel,
Unàque Tybris sanguinem & cineres suis
(150) Involvit undis; pulchior tandem suo
E cinere surgens addidit mundo jugum.
Qui premitur esse fortior semper solet;
Totis resistit viribus quando jacet.
Cul. Etiam supersunt pectora in laudem tuis
(155) Foecunda Francis. Parva Nobilium manus
Quàm saepe Regi Lilium asservit suum?
Martellus ille Franciae nostrae decus
Stuporque mundi sanguine hostili tuos
Satiavit agros, & neci jungens neces
(160) Parvâ irruentes Barbaros stravit manu.
Vicêre Francos plurimi, at nemo extulit
Hinc arma victor. Premere qui Francos potest,
Premendo semper certus exitij est sui.
Quicunque Francus nascitur, vinci potest
(165) Non subjugari. Car. Nostra mutavit suam
Fortuna dextram, quosque subvexit Polo,
[p. 304]
Ad ima trudit. Ray. Cùm volet mutet suum
Fortuna vultum, nobilis Francus suum
Non mutat animum; nostra non dubiâ manus
(170) A sorte pendet, vincere infidam novâ
Virtute sortem novimus; suprà vices
Supràque casus tollimur, quando manu
Reges tuemur. Sen. Strenuâ qui sic sapit
Virtute sortem vincit, atque ausu premit
(175) Casum superbo. Car. Raye, quo tandem vocas?
Ra. Quo spes tuorum, quo tuum nomen vocat,
Ad arma rursùs; vincere haud Francos potest,
Qui unum relinquit, unus inveniet viam
Quà sceptra Regi reddat, & Patriam suis.
(180) Audere nostrum est, Gallicus semper vigor
In dura sponte proruit, nec se Deo
Quanquam premente substrahit. Si Rex, jubes,
Cogemus iterùm milites, Anglus licet
Aurelianam martijs urbem globis
(185) Circumdet hostis, terga disiectus dabit.
Pandenda nostro, dum licet, ferro via est.
Perire nunquam maxima urbs debet fame,
Spectante Rege, dumque nostra est in manu
Non fractus ensis. Junge spem gladijs tuam,
(190) Vincemus. Car. In me nulla bellorum est mora,
Spes magna restat, arma vix restant mihi.
Bor. Restamus omnes, utere hâc, & hâc manu,
Inultus iste non fluet bello cruor,
Asserere regnum qui potest. Cul. Audax solet
(195) Mutare sortem pectus, & magni vigor
Animi triumphat, pertinax quando suam
Sortem lacessit; ultimum semper timet
[p. 305]
Conamen hostis. Ra. Inter adversa emicat,
Seseque tollit Francicae virtus manus
(200) Cùm dura fato sors premit. Ca. Per me licet
Tentemus aliquid, virium si quid mihi
Superest mearum, cogite, & rursus novi
Eant in arma milites. Ra. Cura haec mea est.
Sen. Audere qui nihil potest, speret nihil.
(205) Findenda terra est messis ut surgat nova.
Deus juvantes se juvat. Sed en novae,
Ni fallor, iterùm causa moestitiae venit.

---

SCENA III. Carolus, Nuntius Aurelianensis, Borbonius, Culsantus, Senex.

CAROLUS.

QUo tam citato rapitur hic miles gradu?
Quis est? & unde? Nu. Aureliâ hic adsum tibi
(210) Necessitatis Nuntius, pressa ultimam
Opem urbs reposcit; urbe nam totâ fames
Grassatur atrox, & viri, & pueri, & senes
Vix vitam anhelant, liberi in matrum sinu
Exhausta ponunt viscera, & lento jacent
(215) Fato perempti; mortis horrendae effera
Ubique imago est, nec tui plebem Duces
Jam concitatam voce solantur satis,
Crudeliùsque saevit in cunctos fames,
Quam forsan hostis. Ca. Sed tamen servant fidem.
Sen. (220) Cùm premit egestas saeva, tunc nulla est fides.
[p. 306]
Fidelis esse non potest quisquis famet.
Nun. Rex parce, dubia civium nutat fides,
Retinere vitam quando non possunt suam.
Fervent tumultu cuncta, vel nobis opem,
(225) Plebs tota clamat, Rex ferat, vel urbs suo
Dedatur hosti: precibus hinc retinent Duces,
At inde vacuas populus ostendit domos.
Carol. Erumpat audax miles, & ferro cibos
Rapiat secante. Nun. Militi erepta est via,
(230) Conclusit hostis cuncta, nec nobis patet
Jam liber amnis; undique armorum strues
Et valla surgunt, aëris tantum via
Aperta restat. Car. Nempè nec Clermontius
Audebit aliquid? Nun. Ille jam arripuit fugam,
(235) Urbem reliquit; perculit terror Ducem,
Cùm nuper Anglus militem invasit tuum
Victorque stravit. Car. O Tonans! ô quae meis
Spes ergò rebus? Fata si Regnum hoc meum
Dedistis Anglis, ne meum saltem caput
(240) Dedatur illis. Ecce jam mortem volens
Nullam recuso; Franciae sceptrum gerat
Sed purpuratum sanguine hoc Anglus meo.
Tutando Regnum nam decet Regem mori.
Quid vos? in isto reliqua num spes est statu?
Sen. (245) Periculorum mentio audaces solet
Cohibere mentes, saepè nec constat sibi
Qui multa sperat, arduam quando objicit
Fortuna molem. Borb. Rex, moram parvam tuis
Concede rebus, una consilium dabit
(250) Nox expeditum; non satis certò potest,
Deliberare, quem gravis turbat metus.
[p. 307]
Sen. Consulere magnus optimè metus solet,
Sapimus timendo. Car. Forsan urbs Aurelia
Unâ peribit nocte dum trahimus moras.
Sen. (255) Expectat horas saeva non multas fames,
Et vincere hostem qui potest, citò cupit.
Culs. Tentemus Anglum, mitte quì Bethfortium
Legatus adeat, jubeat ut clausâ frui
Burgundus urbe possit, atque illam tuo
(260) Aliquando fratri reddat. Caro. Hoc Anglum roges?
Sen. Nunquam relinquit quam tenet praedam Leo.
Frustrà rogatur, esse qui victor potest.

---

SCENA IV. Carolus, Populus, Borbonius, Culsantus, Senex.

CAROLUS.

QUi rursùs isti? Po. Subditos cernis tuos,
Vagos, egenos, patriâ extorres suâ,
(265) Et post ruinam triste documentum sumus,
Quid iniquus hostis possit; has praeter manus,
Et praeter istud languidum corpus fame,
Nihil reliquit. Ca. O dolor! cives meos
Ut ista miseros saeva tempestas premat?
Po. (270) Corrumpit*Anglus omnia, incendit domos,
Furensque latè quicquid abstrusum est rapit.
Miseranda facies caedis hinc atque hinc vagae,
Ferro colonos miles horrendo premit,
Fugamque ferro intercipit. Nullus satis
[p. 308]
(275) Est tutus unquam; si neges quod non habes
Parata mors est, gladius in jugulum irruit,
Si depreceris; si mori potiùs velis,
Mucrone miles in caput stricto salit.
Haec inter arma vivere est semper mori.
Ca. (280) Sic saevit Anglus ergò? Po. Sic Francos premit,
Exterminatque subditos Anglus tuos.
Istos in atrum cogit insultans specum,
Hos igne torquet, verbere hos; istos capit,
Istos trucidat; lachrymis flecti nequit,
(285) Satiare diram nulla mors dextram potest.
Ca. Et pellit agris rusticos? Po. pecudes rapit,
Equos, bovesque si quid est ultrà, vago
Absumit igne, longus agrorum situs
Facies ruinae est; sentiunt agri suas
(290) Geruntque clades, interim quaquà licet
Fugiunt coloni, liberis uxor suis
Onusta sequitur conjugem, & passus novo
Humectat imbre singulos. Quò nunc, ait
Quò mater imus? vix potens fari puer,
(295) Ah mater, alius inquit, ah mater cibum!
Misera illa differt, nec negat quod non habet,
Solatur ipsum, & osculis fallens suis
Sperare cogit. Bis perit qui sic perit,
Haec vita mors est. Magne Rex si te tui
(300) Fortuna populi tangit, hanc liceat tuo
Mutare jussu patriam, semper tibi
Vivemus animo subditi, seu nos sibi
Ibera Tellus afferat, seu parvulum
Italia nobis lata concedat locum.
Se. (305) Gemente populo Rex bonus semper gemit,
[p. 309]
Sors subditorum nam esse sors Regis solet.
Ca. Sperate, populi, nostra nos nondùm obruit
Fortuna totos. Turbido ceu Sol polo
Quandoque totus conditur, sed mox micat
(310) Vultu serenus, sic dabit post has Tonans
Meliora clades fata, spem Franco abstulit
Nunquam ullus hostis; ite, durate, & mei
Remanete semper; gratior Regi est fides,
Adversa miseris cladibus quam sors probat.
(315) Et nos eamus. Borb. Rex jube quicquid voles,
Tua spes tuorum est, Rege si incolumi licet,
Vivamus, ultrà nullus est voti locus.
Cul. Et opes & ipsam consecro vitam tibi,
Utaris istis, hâc tuam vitam in meo
(320) Moriens tuebor sanguine. Car. Haec grata est fides,
Sed eamus, ipse spes mea est semper Deus.
Sen. Spes ista Reges decipit nunquam pios.

---

CHORUS. Virginum Francicarum.

            HEu perpetuum nihil est usquam,
            Stabili nihil est illustre gradu!
            (325) Fragilis fortuna Monarcharum est,
            Unâque ruit saepius horâ
            Florens multo tempore Regnum.
            Optima mundi Francia regio
            Quâ nil toto pulchrius orbe est,
            (330) Quâ nil cernit clarius Oriens
            Lumine Phoebus, ditius aut quâ
            Nil videt undas repetens Phoebus,
[p. 310]
            Cùm se Thetyos gremio condit.
            Occidit eheu! occidit eheu!
            (335) Asiam quondam jura per omnem
            Armata dabat, Graecosque suâ
            Antè potentes lege tenebat,
            Sedibus heu nunc eruta languet,
            Hostisque jugum perfert Angli.
            (340) Ille horrendo cuncta tumultu
            Oppida replet, funere miles
            Cumulat campos, fugiunt miseri,
            Et sua plorant arva coloni.
            Una est Regni certa ruina.
            (345) Cedunt urbes antè fideles
            Et dum belli fulmina metuunt,
            Subeunt hostis jussa tyranni.
            O parce tuis Carole populis,
            Non te fugiunt, fugiunt hostem,
            (350) Hosti quanquam miseri cedant.
            Haec una salus superest cunctis;
            Jam nullam sperare salutem.
            Hoc stat fixum miseris fatum,
            Fatique rigor stabilis cogit;
            (355) Ipsos rerum Dominos adigit,
            Superos infrà se tenet ipsos.
            O regnandi dira cupido,
            Quantis imples cladibus Orbem
            Cùm corda tuae Regum flammae
            (360) Altiùs urunt! Omnia flammis
            Tradita pereunt, nulla coluntur
            Jura per orbem, legesque silent,
            Et regnat amor dirus habendi.
[p. 311]
            Omnia ferro pervia cedunt,
            (365) Pietas exul regna relinquit,
            Et justitiae triste tribunal
            Reticet multo sanguine plenum.
            Attamen ô Rex maxime Regum,
            Sydera cujus jussa sequuntur,
            (370) Et mare nutum & terra facessunt,
            Si nostra tuum Francia Numen
            Prostrata colit, ritusque sacros
            Positas servat prona per aras,
            Tandem affer opem, Lilia redde
            (375) Candida regi, causa triumphet
            Quae justa movens arma laborat.
            Exeat Anglus, victusque suas
            Trepidis repetat navibus undas,
            Discatque suo fractus damno
            (380) Aliena nefas tangere regna,

ACTUS SECUNDUS. SCENA I. Ioanna Darcia, Pulengius, Senex.

IOANNA.

QUò me tonantis jussa, quò coelum vocat,
Venio puella; pulsat hoc pectus Polus
Et intùs ardet martiae mentis vigor.
Placuere valles hactenùs, placuit juga
[p. 312]
(385) Superare cursu montium, & parvos greges
Inter susurros amnium & rupes cavas
Ductare fuste. Vos oves quondam meae,
Et vos capellae, vos mihi noti greges
Et qui sonante fluitis ad numeros aquâ
(390) Valete fontes. Hactenùs volucrum mihi
Placuere cantus, nunc tubae & litui placent,
Et tympanorum, & aeris horrendi sonus.
Pro valle campus, proque sylvarum comis
Vibrata placeant spicula, & subito volant
(395) Quae ab igne glandes. Non decet nostras colus
Ignava dextras, pensa lanarum haud decent;
Armabit hasta dexteram, & nostrum latus
Jam cinget ensis. Ibimus quò nos vocant
Oracla Coeli; galea succinget comas,
(400) Lorica pectus, milites inter feros
Ducenda vita est. Tu mihi hunc animum Tonans
Ad arma donas, & meas ignis fibras
Tuus perurit. Sentio Herois vigor
Impellit istas pectoris nostri fores,
(405) Additque robur, cedit ex animo timor,
Qui saepe nullâ virgines causâ quatit.
Vis ista mentis est novae, sic me movet
Qui saepe magno robore imbelles Tonans
Attollit animos. Francica ô Tellus, tibi,
(410) In hoc vocamur, feminae unius manus
Te vindicabit, pristinum reddet decus
Sceptrumque Regi. Ne meos annos tamen,
Ne temne sexum; bella conficiam tua,
Anglusque palmam porriget victus mihi.
Sen. (415) Spem facere tantam virgini solus potest
[p. 313]
Monarcha Coeli; viribus saepè impia
Confundit arma parvulis. Omen placet.
Pul. Si certa mens est, Virgo, si durat vigor
Animumque semper pulsat, ut credis, Deus.
(420) Properemus ergò. Io. Nullus hunc animum dies
Mutabit unquam; quò vocor Virgo sequor,
Animusque ab illo est, qui vocat. Pul. Faxit Tonans,
Praeibo, de te nuntium Regi feram.
Faciles parabo Regis affatus tibi.
Ioa. (425) Praeibis, ipsa subsequor. Multum audeo,
Sperare quod vix audeant unquam viri,
Ut tot superbos laureis Anglos manu
Puella vincam? Martio ferro efferas
Sternam cohortes? Sceptra restituam suo
(430) Erepta Regi? in ultimum rursùs mare
Anglos repellam? Aureliam pressam fame,
Ab hoste clausam liberem? Non haec meae est
Vis tanta dextrae, nec meas unquam, manus
Implevit ensis; unicus tantùm mihi
(435) Fuit hasta fustis, quoque pellebam greges,
Hoc transilire rivulos, hoc arborum
Excutere fructus solita nonnumquam fui,
Vixi colonos inter, incolui casas
Oviumque caulas. Ibimus contrà tamen,
(440) Et sorte victâ, dum mihi adspirat Polus.
Statuam trophaea, longa post quae aetas probet.
Non palma solis vertices ornat viris,
Etiam triumphis feminae ornantur suis
Et Fama nostrum posteris sexum canit
(445) Virtute clarum; namque commune est decus,
Nec ipsa virtus eligit sexum sibi.
[p. 314]
Age, Fama, linguis mille quae mundum reples,
Alisque vecta plurimis longae occupas
Aetatis annos, praepara lauros mihi,
(450) Quas non vetustas ulla, non tempus rapax
Evertat unquam: noster invidiam labor
Superabit atram, dumque me Parca obruet
Fortè inter acies, inferam coelo caput,
Coeloque eodem mortua & tumulo tegar.
(455) Sed eamus, ipse jam moras rumpit tonans,
Morasque nescit ipse quem Coelum trahit.
Sen. En ista sexum jam sapit suprà suum.
Virtutis intùs igneae impellit calor.
Parvos lacertos spernere haud unquam licet,
(460) Deus hîc laborat; Franciae hinc surget salus.

---

SCENA II. Carolus Rex, Borbonius, Culsantus, Rayus, Pulengius, Senex.

CAROLUS Rex.

CEu navis inter turbidos motus maris
Agitata semper fluctuat, dum nunc latus
Impellit unda proruens, dum nunc Noti
In vela celeres agmine ingenti ruunt;
(465) Sic agitor ipse, & fluctuo, & nullam mihi
Statuo salutem; cura curarum est parens,
Et inquieta mens sibi somnum negat
Nescitque noctem. Sen. Quisquis in patriae sinu
Recepit hostem, perdidit somnum simul,
[p. 315]
(470) Simul & quietem. Car. O Patria! O Franci mei!
Nil praeter ergò nomen, & tantùm levem
Retinemus umbram? specimen*infelix ero
Tantúmne sortis? Quantulum est quod jam mihi
Superest in Orbe? Urbs una, quae regni potest
(475) Arx esse nostri, clauditur, duplex premit
Hanc hostis unam, & Anglus, atque Anglo fames
Gravior superbo. Dicite, ô Proceres mei,
Quae reliqua spes est? Borb. Parva, nam extremum premit
Discrimen urbem, nulla consueta dapis
(480) In urbe restat copia. In pecudum cibos
Rabies edendi vergit, effossum rapit
Manditque gramen populus, & virides hians
Decerpit herbas; coria permulti vorant
Foedasque visu bestias. Cohibet pudor
(485) Ne plura dicam. Substrahit puero cibos
Ab ore mater, & puer matri rapit.
Utrimque pugna est; miles hos inter famens
Puero & Parenti*surripit ferro dapem.
Hic plorat, illa deficit sensu dolens
(490) Et frendet amens. Culs. Talis est intùs fames,
At hostis indè verberat muros globis,
Et fulminante machinâ horrendum tonat.
Vibrantur ignes, flamma populatur domos,
Et tecta vastat turrium; noster tamen
(495) Animosus urbem miles & ferro & manu
Tuetur audax. Ca. fortè nil restat morae.
Quid Raye? quanta militum restat manus?
Ray. Tuos coëgi milites, parva est manus
Virtute sed quae plurimis praestat suâ.
(500) Tibi cruorem consecrant omnes suum,
[p. 316]
Patriaeque vitam, spes tua est horum manus.
Car. Utamur illis, fata si Francis favent
Hi spem reducent. Ray. Ecce quid Regem petit,
Hilarem serenus inficit vultum color.
Car. (505) Adsit, vel ipso mutor aspectu viri.
Quò tu? quis? undè? Pul. Si licet, Regi loquar.
Car. Permitto, loquere. Pul. Magne Rex, tandem tuam
Mutare sortem Syderum Rector cupit,
Et certa magnam fata promittunt opem.
(510) Una est puella, cujus impellit Tonans
Animum manumque, haec reddere & sceptrum tibi
Regnumque debet. Temnere haud sexum velis
Virgo est tenella; temnere haud gentem velis,
Obscura, pauper, hactenusque inter greges
(515) Medijs in agris vixit, & tantùm suos
Novit parentes; interim primis latet
Virtus sub annis, & Deus pectus movens
In hoc vocavit, ut tuo Regno graves
Depellat Anglos, vertici imponat tuo
(520) Diadema Regni. Cernere hanc si Rex cupis,
Aderit vocata. Car. Rebus ut nostris opem
Ferat una Virgo? Sceptra restituat mihi?
Depellat Anglos? Sen. Saepè subsidium venit
Spes undè nulla est; semper humanos Tonans
(525) Obscurat ausus cùm juvat. Ra. Nempè ut tuas
Ignara belli copias Virgo regat?
Pugnare non est feminae; lanam & colum
Puella tractet, arma concedat viris.
Sen. Effeminatus feminae forsan manu
(530) Perire debet Anglus. Car. Hîc adsit volo,
Temnenda non est ferre quae auxilium cupit.
[p. 317]
Noscatur, audiatur. Bor. Obscura haud decet
Puella Reges adeat. Sen. Obscuris quoque
Patere Reges subditis debent suis.
(535) Patitens sit auris Principis semper decet.
Cul. Equidem nocere non potest, Rex est suis
Commune Numen. Car. magna jam pectus tenet
Spes excitatum, veniat*affari volo.
Pu. Ibo, evocabo, si jubes; altam indolem,
(540) Virile pectus, & graves suprà genus
Mores probabis; quicquid est, est à Deo.
Decipere tenerae virginis candor nequit.
Car. Tu vade, siste virginem. Vos huc mihi
Afferte vestem, veste mutatâ priùs
(545) Probabo mentem. Sen. Rebus auxilium tuis
Si ferre Coelum statuit, haec virgo potest.

---

SCENA III. Borbonius, Ioanna Darcia, Carolus Rex, Culsantus, Rayus, Pulengius, Senex.

BORBONIUS Rex.

EN illa; & iste virginem vultus decet,
Decor est in ore, corpus erectum placet.
Agedum, Puella, surge, nam Regem priùs
(550) Decet ut salutes. Ioan. Quem scio Regem, colo.
Hic ipse Rex est. Magne Rex, Aether tuis
Aspiret ausis, jussa me magni vocant
In hoc Tonantis, ut tuis opem feram
Per arma rebus, & tibi sceptrum & tuam
[p. 318]
(555) Reddam coronam. Parvulum idcircò gregem
Nuper reliqui, quem mei jussu patris
Parvo regebam fuste. Ne teneras manus,
Aut hos lacertos sperne; me famulam tuam
Impellit Aether, jussa coelorum sequor
(560) Et intùs in me robur inspirat Tonans.
Age copiarum protinùs jam me Ducem
Crea tuarum, pareat miles mihi,
Meisque bellum rursùs auspicijs gerat.
Inopem puellam, & ultimae sortis vides,
(565) Tamen haud repelle, fortia*ut sternat Tonans
Infirma semper eligit; parùm interest
Quae te reducat in tuum regnum manus.
Vis est ab alto, prospero bellum exitu,
Qui cuncta froenat, finiet; tu Rex mihi
(570) Committe bellum. Sen. Tale consilium est Dei.
Audere tantum foemina haud unquam potest.
Ca. Magnum est quod audes Virgo, sed forsan tuus
Te fallit animus; muneris tanti capax
Non sexus iste est, nec tua est aetas capax.
(575) Metire sortem dum licet, Virgo, tuam.
Tenera es puella, non tuas bello manus
Natura finxit; Martias quisquis cupit
Ductare turmas, regere bellantum manus,
Hostem explicatis aggredi signis gravem,
(580) Vir esse debet strenuus, fortis, potens,
Maturus aevo, cujus haud vultum pavor
Immutet unquam, terreat nunquam necis
Praesens periculum;*cujus à mente omnia
Regantur arma, milites dicto velint
(585) Parere jussi. Quid feras ergò vide,
[p. 319]
Te subitus iste decipit forsan calor.
Ioan. Si chara regni, Rex, tibi est salus tui
Ne perde tempus, omnis afflictis mora
Est longa semper. Virgo sim, robur dedit,
(590) Necessitati consulet qui mox tuae
Si non recuses. Ipse me mittit Tonans,
Quid dubius haeres? cuncta qui nutu regit,
Victoriasque jure dispensat suo
Per me juvare te cupit; nihil est nimis
(595) Imbelle coelo; discute hunc animo metum
Videbis Anglos Franciâ ejectos tuâ
Aureliamque liberam. Ca. Multum potest
Qui cuncta solo temperat nutu Tonans.
Tene ille misit? Ioan. Misit, & nostram regit
(600) Deus ipse mentem. Magne Rex, certas Poli
Ne sperne vires, cladibus fractus jaces,
Et te relinquunt dum tui, pro te Tonans
Me suscitavit Virginem; sim Dux tui
Et imperatrix militis: non est pudor
(605) Si me sequatur, quam dedit coelum, Ducem.
Ca. Virgo parumper cede. Quid Proceres mei?
Spes intùs agitat pectus, & dubiâ simul
Subsisto mente. Borb. Praesules sacros voca,
Adsit Senatus, Virgine audita probent
(610) Quod illa certis asserit fatis tibi.
Cul. Et hoc videtur; saepè delusus gemit
Quicunque facilè credit, in magnis decet
Consilia rebus tarda regnantes sequi.
Ray. Haereo, nec ista mente discerno satis
(615) Oracla coeli. Virginem vixdum sequi
Volent cohortes, Vix Duces. Vereor tamen.
[p. 320]
Consilia Regum saepè commutat polus.
Car. Vocentur ergò Praesules, adsit citò
Sacratus Ordo. Virginis mores placent,
(620) Mens alta, prudens indoles, constans vigor;
Et fortè miseret Franciae Coelum meae.
Sen. Divina semper fata consilium abnuunt,
Necessitatis est opus. Semper timet
Deliberare qui potest. Adsunt tamen.

---

SCENA IV. Carolus Rex, Reginaldus Archiepiscopus Remensis, Marcellus & Bertrandus Theologi, Borbonius, Culsantus, Rayus, Ioanna.

CAROLUS.

(625) SPerare coelum, fata ni fallant, jubet,
Decipere nullum quae solent; saepè est salus
Spes undè nulla fuerat, & semper polus
Calamitosos asserit Reges sibi
Injustus hostis cum premit. Nunc vos mihi
(630) Consilia, Proceres, vestra, nam tempus petit,
Suggerite. Rebus, quae ferat, nostris opem.
Adest Puella, multus in vultu est decor,
Gravitas modesta, lingua prudens & vigor
Animi serenus. Franciam reddet mihi,
(635) Diadema capiti, dexterae sceptrum meae,
Expellet Anglos, subditis pacem feret.
Sic, inquit, illa; mentis authorem suae
[p. 321]
Jactat Tonantem. Veniat, & si vos, Patres,
Mentem probatis Virginis, fatum sequar.
Re. (640) Cùm nulla spes est saepè remedio Tonans
Inusitato providet; superi latent
Consilia coeli, quòque spes hominum est minor,
Magis illa curis saepè secretis juvant.
En illa, vultu magna promittit suo,
(645) Et Numen istud pectus, & mentem movet.
Agedum, Puella, quae tuae causa est viae?
Quis pectus agitat ardor? Ioan. Hoc quisquis meum
Inflammat ardor pectus, est ardor Dei.
Me mittit ille, Franciam ut Regi suam
(650) Sceptrumque reddam, quoque jam premitur, jugum,
Dum saevit Anglus, vindice excutiam manu.
Reg. Promittis istud? Ioan. Facit hoc, qui me Tonans
In hoc vocavit; non meae tantum queunt
Aetatis anni, non manus, nunquam gravi
(655) Assueta bello, rura nam incolui leves
Inter capellas, & mihi umbrosae priùs
Placuere valles. Reg. Quâ tuis fidem facis
Ratione verbis? Ioan. Nulla consilij datur
Ratio superni, quod cupit mandat Tonans
(660) Et cùm latenti pectus instigat modo,
Parere nostrum est. Nuper obscurâ jacens
In valle, pexas solveram nodo comas,
Cùm subito formâ juvenis augustâ meis
Oberrat oculis, (credo divorum fuit
(665) Vel Angelorum quispiam) multis caput
Radijs micabat, ad pedes vestis fluens
Ardebat auro; nec mora in terram ruo
Pavor intùs ingens pectore exhausto mihi
[p. 322]
Quatiebat animum; at ille, ne Virgo time,
(670) Assurge, superi sic jubet rector Poli,
Hinc mox abibis, Carolum Regem petes,
Quem vincit Anglus, Franciae sceptrum suae
Urbesque reddes, & tuis Aureliam
Servabis armis. Saepiùs sese obtulit
(675) Eademque Juvenis jussa repetijt Dei.
Tibi Rex remotis, cum voles, plura arbitris
Aperire mens est, tu tuas, dum vult Tonans,
Mihi crede turmas. Reg. Virginem nunquam decet
Tractare bellum. Ioan. Cum jubet Tonans, decet.
Reg. (680) Ignara belli gerere quae bellum potest?
Ioan. Faciet peritam, qui vocat. Reg. Nimis est levis
Manus Puellae. Ioan. Robur adjiciet Tonans
Qui me excitavit. Reg. potiùs ingentes dabit
Regi cohortes; sic decet magnâ potens
(685) Virtute sese prodat, aut ruptis tonet
Per inane nimbis. Ioan. Meliùs in parvis suum
Manifestat ille Numen, ut magna obruat.
Felicitatis culmen est hoc Rex tuae
Ut obsequaris Numini. Ca. Quantus tibi
(690) Puella, superest, bella si quaeras, labor!
Potens & audax Anglus est, paucae mihi
Urbes supersunt. Ioan. Arduum nihil est Deo,
Timere noli, magnus ad magnum labor
Superest honorem. Ca. Forsitan bello cades,
(695) Tuusque gladium sanguis hostilem imbuet.
Ioan. Mors gloriosa est Rege pro tanto mori,
Seu noster ensem, seu cruor flammam imbuat.
Ca. Iterùm recede Virgo. Vos tandem Patres
Deliberate. Reg. Numen hîc certum vides,
[p. 323]
(700) Sic sapere nunquam sola nam Virgo potest.
Committe bellum Virgini, ducat tuas
In arma turmas. Mar. Saepè cum robur viris.
Animique desunt, feminae auxilium Tonans
Indulget Orbi. Fortis elato caput
(705) Holofernis ense nunquid abscissum suis
Iuditta retulit? Sexus hic multum potest,
Cùm sacra pectus flamma succendit leve.
Sit Imperatrix, & tuas turmas regat.
Ber. Prudens puellae pectus, & doctam lubet
(710) Stupere linguam; certus afflatus Dei est.
Egena virgo est, eligit talem Tonans
Periculorum tollere ingentes volens
In orbe moles. Sequere quò coelum vocat
Sit Dux tuorum militum, Bellum regat.
Bor. (715) Etiam hoc videtur, Francicas ducat manus.
Cul. Sit Dux tuorum, Franciae fiat salus.
Ra. Sit Dux, puellâ milites pugnent Duce.
Ca. Fortunet Aether, copiarum Dux erit
Virgo mearum; Pergite & cuncti simul
(720) Parate bellum; quò vocat coelum sequor.

---

CHORUS. Senex, virgines.

            SEn, Inusitatis quam Tonans
            Juvare mortales modis
            Solet benignus! Sic David
            Uno Gygantem maximum
            (725) Vicit lapillo parvulus.
[p. 324]
            Virg. Beate Rector, qui tuâ
            Concludis hunc orbem manu,
            Qui fulminante dexterâ
            Saevos tyrannos dejicis
            (730) O Franciam tandem juva!
            Affulsit en Francis salus,
            Laurum petit virguncula.
            O magne Genitor Aetheris
            Concede laurum virgini,
            (735) Anglus recedat impius
            Suoque nostros imbuat
            Cruore campos; urbibus
            Cedat relictis, & novam
            Tradat puellae lauream.
            Sen. (740) Quod fata decernunt semel,
            Vis nulla reddit irritum.
            Vincet puella, sic jubet
            Fati necessitas rati.
            Virg. O ite prompti milites.
            (745) Ite excitati milites,
            Anglos puella proruet,
            Er virgo Dux victoriam
            Francis reducet nobilem.
            Haec illa nostri gloria
            (750) Puella sexus, quam Poli
            Caelestis ornat gratia,
            Ventura quamque aetas canet,
            Et possidebit saecula.
            Sen. Stupebit aetas virginem,
            (755) Dicent stupentes posteri
            Superavit Anglos Darcia.
[p. 325]
            Virg. Aureliae jam spes redit
            Depellet Anglos & famem,
            Urbemque Regi Carolo,
            (760) Urbique Regem Carolum
            Ioanna reddet Darcia,
            Fave Tonans, fave Tonans,
            Victrix redibit Darcia.

ACTUS TERTIUS. SCENA I. Suffortius, Talbotus, Glacidas, Milites Angli, Senex.

SUFFORTIUS.

AUrate Phoebe, luminis sacri parens
(765) Anni rotator, qui tuo cursu dies
Et saeculorum volvis aeternas vices,
Etiamne nobis clarus indulges jubar?
Et non quadrigas retrò contorques tuas?
Et non tenebris abditum condis caput?
(770) En hic sedemus, unica haec nostros famens
Urbs ridet ausus; pectora invasit pavor;
Tremunt lacerti, pallidi vultus rigent,
Ensis cruorem nescit, & flammam manus
Iners veretur, otium miles petit,
(775) Et inter altos desidet turpis scyphos,
Lectos fatigat, moenia & celsas timet
[p. 326]
Videre turres. O Tonans! ergò tua
Jacet Angle virtus? ipse submisit tibi.
Neptunus aequor, turbido insultans mari
(780) Coërcuisti turgidas Ponti vias,
Et ipsa Tellus pedibus instravit tuis
Superata lauros, Francia accepit jugum,
Et haec fatigat unica urbs Angli manus?
Se. Uno triumphans saepè momento cadit;
(785) Et victor uno. Tal. Concidit nondùm status
Victoris Angli, Sequana jam nostras capit
Ligerisque leges, & suos victos dolet
Solona fluctus. Illa quae Regum est domus
Superba fastu regio Lutetia
(790) Caputque regni, turrium inclinat grave
Culmen suarum, & verticem Anglorum suo
Auro coronat. Franciam ferro & manu
Fraenamus Angli. Suf. At interim nostrae injicit
Urbs una sorti dexteram, & nostri manus
(795) Et arma sistit martis; hic sexto jacent
Jam castra mense. Gla. Saeva pro nobis fames
In urbe pugnat, populus exanguis gemit,
Reptatque morti similis, & gressu labans
Deponit arma; rara per muros cohors
(800) Exhausta, languens, pallida, exanguis, tremens
Defendit urbem. Si quis est cordis vigor
Et nostra nondum pectora exhausit pavor,
Scalis per alta moenia admotis citò
Cuncti irruamus. Tal. Miles obfirmet manum,
(805) Pugna est in umbras corporum, tantùm cutis
Et ossa restant, nam suos manes trahunt
In urbe secum, spectra Francorum vides,
[p. 327]
Quae nostra muris castra despiciunt suis.
Suf.*Eatur ergò, monstret armorum viam
(810) Scalas per altas quisquis est audax manu.
manu er staat: mauu
Age miles, euge miles, ô quantum decus!
Regnator aequoris Angle, jam quantum decus
Restat laboris ultimi! aetatis tuae
Profusor ingens nuper, & Franco minax
(815) Regnum occupasti, sola nunc restat tuo
Urbs haec labori; si capis, turpem fugâ
Quaeret salutem Francus, & verso dabit.
Mox cuncta tergo, Tal. Gloriam totus tuam
Expectat orbis, fama jam nectit tibi
(820) Ubicunque lauros. Hunc diem Francus timet,
Et te per altos cernet ut primùm tremens
Superare muros turbido exhaustus metu
Urbem relinquet. Mi. Intonent pugnam tubae,
Et aera rauco cuncta percellant sono
(825) Ignita duros machina eructet globos.
Per sanguinem, & per funera, & mortis vias
Petemus urbem, semita haud una est novum
Ensi ad triumphum. Iam pudet clausis diu
Latere castris, armaque & fortes manus
(830) Inhibere gremio, Scandere in coelum licet,
Si quis polorum fornice inclusus latet
Hic nos timebit. Montibus non est opus,
Istud Gygantum est; Anglica inveniet viam
Per astra virtus, nec petunt scalas sibi
(835) Victoriosâ cuncta qui sternunt manu.
Praefixa nostris capita Francorum ensibus
Laeti feremus: nullus est pugnae modus
Cùm pugnat Anglus. Sen. Nullus est fugae modus
[p. 328]
Quando fugit Anglus, ore pugnat non manu;
(840) Et antè pugnam semper est victor sibi.
Gla. Generose miles, ipse praecedens viam,
Per alta sternam moenia, hanc miles manum,
Hunc sequere gladium miles. At quis huc gradu
Currit citato? state, retinete ordines
Sen. (845) Novus ecce risum nuntius forsan feret
Sed mox sequetur maximus risum dolor.

---

SCENA II. Suffortius, Nuntius, Talbotus, Glacidas, Senex.

SUFFORTIUS.

COnsiste, quis tu? Nunt. nuntius mittor tibi,
Et certa porto jussa; si fas est loqui
Jussa explicabo. Suff. Jussa quae portas mihi?
(850) Et jussa nostris quispiam castris dabit?
Nun. Puella quae jam Francicas turmas regit
Praeestque bello, mandat ut totâ simul
Excedat Anglus Galliâ, captas priùs
Relinquat urbes, si quid ablatum urbibus,
(855) Restituat istud; patriam repetat suam
Solusque Francos Carolus fraenet suos.
Jussa haec Puellae. Si tibi & promptum est tuis,
Parere jussis, quam voles justam dabit
Benigna pacem; si neges quâ vi potest,
(860) Depellet Anglos Franciâ, atque urbes suo
Reddet Monarcha. Vester hîc latè cruor est tuis,
[p. 329]
Undabit agris, nulla restabit salus.
Ne jussa temne, Virginem mittit Tonans
Ut jura rursus asserat Regi sua,
(865) Fatalis hora est, ipsa te ferro obruet,
Cogetque castris capere desertis fugam.
Suff. Ubi est Puella? Nunt. milites inter suos,
Fortem Puellae senties brevi manum.
Suff. Quid? una mecum conferet Virgo manum?
(870) Aciem explicabit? veniat, actutum suo
Cruore nostras imbuet demens manus
Seu lapsa coelo, Tartari seu sit specu
Emissa nigro, Noctis aeternae trahat
Vires sepultas, astra conjungat stygi,
(875) Tumulo hîc carebit mortua, & corvos suo
Cruore pascet. Omen est victoriae,
Cùm gerere bellum foeminae imbelles volunt.
Senex. Sed omen istud contulit Francis Deus,
Bellum Puella quando pro Francis gerit.
Tal. (880) Jam nostra tandem Francia est, actum est modò.
Periere Franci, bella que ferro gerant
Solae supersunt feminae; quae Rex miser
Consilia capiat, nescit. O dignum caput
Sceptro & coronâ! Glau. Scilicet sanus furit:
(885) Non mollis Anglos feminae vincet manus.
Mittis puellam Carole? O non huc tibi
Misit puellas Anglia; audaces viri
Invicta bello pectora, & plusquam viri
Movemus arma. Sen. Temnere hostem qui solet,
(890) Vincitur ab hoste, fortior saepè est viro
Tenella Virgo. Suff. Nuntium hunc miles rape,
Coge in catenas, talia haud Anglis decet
[p. 330]
Deferre jussa. Nun. Nempè quae tandem reum
Me jura damnant? Suff. Nostra te damnant reum.
(895) Traderis igni, cernet obsessus rogum,
Et ingemiscet Francus; actutùm hinc rape.
Quod restat,’acri jam manus bello paret
Scalasque miles, Sen. Non opus scalis tibi est,
Ut cùm Puella venerit ferro cadas.

---

SCENA III. Carolus, Ioanna, Reginaldus, Borbonius, Culsantus, Rayus, Senex.

CAROLUS.

(900) REx magne Regum, cujus imperium Polus
Tellusque & Aequor sentit, à cujus manu
Hoc universum pendet, & nutum tremit;
Si me benigno respicis vultu Tonans,
Et haec puella rebus afflictis opem
(905) Portare debet, dum tuo afflatu potens
In arma surgit, & meas turmas regit,
Exercitumque certa deducit meum,
Age robur adde, dissipet quicquid manu
Opponit Anglus, vincat, & victrix tuam
(910) Reversa pandat gloriam. Vos qui meam
Sortem secuti Franciae oppressae manum
Animumque fortes dissito offertis metu.
Ite in labores, & Duci, dum sic placet,
Parete vestrae; singulae hanc turmae Ducem
(915) Colant, sequantur, audiant. Ibis Comes
[p. 331]
Ad arma Raye, copiarum tu quoque
Culsante partem quâ vales dextrâ reges.
Aurelijs vos ferte suppetias meis.
Quod restat, euge baltheum hunc à me cape
(920) Spes nostra virgo. Ioan. baltheo hoc hostes tuos
Succincta vincam meque victricem brevi
Laetus videbis; crescit in venis calor,
Seseque robur impetu librat suo.
Regin. Et hanc puella recipe, quam dono crucem.
Ioan. (925) Recipio laeta, sancta crux victoria
Fatale signum est. Bor. Ensis his est & tuus,
Hunc Anglicanus imbuat tandem cruor.
Ioan. Grata est voluntas ista, sed si Rex jubes,
Debetur aliud dexterae ferrum meae.
(930) Est urbs, Toronum nuncupant, hîc nobilis
In Aede sacrâ gladius, & multo situ
Rubiginosus, Lilijs, namque hoc scio,
Utrâque clarus parte. Sic Tonans monet;
Hunc liliatum magne Rex ensem jube
(935) Mihi expediri. Ca. Quod cupis Virgo, volo.
Feratur ensis iste. Nunc age & tuas
Educ cohortes, urbe jam totâ moras
Egenus odit populus, atque avidis oper
Expectat animis. Ioan. Nostra non deerit manus,
(940) Quod statuit Orbis conditor fato est ratum.
Jungant labores, qui meos comites dati
Ausus juvabunt. Culs. Te Ducem nostram sequar,
Et per feveras mortis horrendae vias,
Et quicquid Anglus manibus opponet suis.
Ray. (945) Duce te Puella, robore insolito emicant
Nostrae cohortes, nullus infestat metus
[p. 332]
Et certa spes, & mentium est certus vigor.
Ioan. Benè apprecare Praesul, en vultum tuae
Submitto dextrae, Miles expectat tuo
(950) Ab ore votum. Reg. Bella fortunet Tonans,
Et fausta tantos astra conatus juvent.
Tu magne Rector Orbis, armipotens Deus,
Hanc si puellam Franciae auxilium jubes
Adferre nostrae, dum manus bello parat,
(955) Et explicatis arma sub signis movet,
Juva potenti dexterâ, ut fuso redux
Ab hoste supero gloriam adscribat polo.
Ca. Sit ergo felix; ecce, quem virgo petis,
Vetustus iste gladius. Io. hanc dextram impleat.
(960) Hic ensis, O Rex, asseret regnum tibi,
Hic ensis Anglos Franciâ ejiciet tuâ.
Rex vive felix, tempus in bellum vocat.
Sen. Quocunque perges insolens Angli furor
Ponet superbum verticem, & latè cadet.

---

SCENA IV. Joanna, Culsantus, Rayus, Milites Franci, Senex.

IOANNA.

(965) HAc hac eundum est, Miles, has turres vides?
Haec alta cernis moenia ? huc fusis manu
Penetremus Anglis. Miles, hàc infer pedem,
Quà nostra latam dextera inveniet viam,
Fatalis Anglis hora jam certum parat
[p. 333]
(970) Nobis triumphum; jam dabunt, jam jam dabunt
Victi cruorem, liberos Aurelia
Videbit agros, nec suam horrescet famem,
Ligerisque fluctus molibus clausos novis
Cernet solutos. Pergite hàc, belli haec dies
(975) Finem inchoabit; torpeat nulli manus,
Pectusque nulli segnis occludat metus,
Certa haec Tonante bella tentemus Duce.
Cul. Quàcunque pergis, virgo, te sequimur Ducem,
Tu nostra spes es, vincere auspicijs tuis
(980) Jam miles ardet. Cernis has, & has manus?
Ista ora, & istud frontis armatae jubar?
Mili. Nihil moramur, ecce jam pectus salit,
Intùsque totas concipit Martis faces.
Duce te, Puella, nullus est mortis timor,
(985) Prompti subimus; Francia has poscit manus;
Poscat cruorem, dabimus. O ô vos leves
Recedite Angli, vester hic finem furor
Sed caede multâ, vester inveniet furor
Finem sub armis. Perge quò tandem vocas
(990) Generosa virgo, pectore ardenti Ducem
Cuncti sequemur; jam juvat, jam jam juvat
Cruore mersum cernere undanti solum.
Anglique mortem; pereat, atque haustum prius
Revomat cruorem nostra qui tot caedibus
(995) Cumulavit arva; sorte mutatâ juvat,
Immergere enses sanguini, & stricto necem
Lacerare ferro; posteri Anglorum legant
Hîc capita & ossa, quique versabunt solum
Post hoc aratris ossium moles premant,
(1000) Laetique dicant. Cecidit hic Anglus, suo hîc
[p. 334]
Prostratus agros imbuit tabo meos.
Ioan. Sic euge miles; magna pars victoriae est
Sperare multum. Raye, compone ordines,
Praeibo. Ray. Strictis singuli gladijs eant,
(1005) Armisque juncti, nemo desertâ viam
Statione capiat, signa fervet, & Ducis
Dicto obsequatur. Franciae in vestrâ est manu,
Salus honorque; praemium aeternum est decus,
Et Rex fideles munere ornabit manus.
Sen. (1010) Quod nulla virtus, quodque non potuit dolus,
Efficiet una virginis clarae manus.
Haec una binos hora mutabit status,
Evertet unum, alterum attollet simul.
Hic cursus est rerum omnium; nunc hi cadunt,
(1015) Nunc hi resurgunt, cuncta dispensat Tonans.

---

SCENA V. Ioanna, Culsantus, Rayus, Talbotus, Suffortius, Glacidas, Milites Franci & Angli, Senex.

IOANNA.

EN castra, miles sequere, penetrabo prior,
Manus et arma junge. Cul. densate ordines,
In manibus enses. Ra. Pergite hàc, hàc pergite
Latus hoc tenete. Tal. State; quae causa est viae?
(1020) Qui vos? Puella sternit ah, sternit manu
Nostras cohortes, arma miles huc citò
Arma miles. Ioan. Sequere me Miles Ducem,
[p. 335]
Iter hàc in urbem est. Mi. Cedite Angli, cedite.
Vincit Puella, cedite Angli, cedite.
Gla. (1025) Resiste Miles; vah pudor! castris tuis
Iusultat una foemina, & per funera
Calcata pergit, per neces, & per tua
Perrumpit arma. Suff. Vah. quid est? Angli, quid est?
Ubi est puella? Gla. Fulmine injecto ocyor
(1030) Irruit in urbem; media castrorum via
Aperta ferro est, subruit valla omnia.
Latèque fuso sanguine infecit viam.
Suff. Effeminate Miles!ô vecors manus!
Una ut Puella, vah pudor! tantum hinc decus
(1035) Una ut puella referat? insultet meis
Puella castris? transeat? sternat? necet?
Mil. Ang. Pavor irruebat multus & ferrum manus
Languens tenebat, ocyus coelos avis
Non pervolavit ulla: fundebat suo
(1040) Ab ense mortes, corpora impresso pede
Sternebat amens, quò manus; & quò suos
Vertebat oculos, arma, valla, & equi, & viri
Retrò cadebant, fulmen & tonitru simul
Detraxit astris; quisquis obvertit manum,
(1045) Et quisquis illam aspexit, occubuit solo.
Suo necabat lumine, ardentes dabat
Ab ore flammas, unico flatu obviam
Pellebat aciem; pestis est, furia est, leo est
Et est ruina. Sen. Femina est, sed quae manu
(1050) Effeminatas vicit Anglorum manus.
Suff. Deficio totus, cor mihi retrò salit,
Intùsque versat dedecus. Prô prô pudor!
[p. 336]
Pudet intueri flammeum solis jubar:
Quò volvor amens! mentis heu impos feror,
(1055) Minique cedo victus, ignavus, jacens.
Et illa pestis castra pervasit mea?
Intravit urbem? & attulit victis opem?
Satiavit inopes? mortuis vitam dedit
Novumque robur? Fama, quanta Anglis paras
(1060) Opprobria nostris? omne jam spernet solum
Nostra arma & ausus. Cedere? ô turpem fugam!
Cedi? nec ipse Carolus credet satis.
Vinci & necari? Parce Rex Anglis tuis,
Stygia ista vis est, tartaro emissus furor
(1065) Ista ista furia, sanguine hoc ferrum imbuet,
Illi revellam viscera, & vulsum jecur
Monstrabo vivae, viva & infelix suam
Mortem videbit. Sen. Vivus & victus tuam
Fugam videbis; nempè post pugnam minax,
(1070) Post bella fortis aestuas. Tal. Parce his tuis
Dux magne verbis, una non Anglos manu
Puella vicit, saevijt mutata sors;
A caede crescet animus, & victos semel
Pudor excitabit. Sen. Victus in pugna malè
(1075) Pugnam resumit miles, & secum trahit
Metum priorem. Gla. Auditis? ut totam sonant
Litui per urbem? gaudio tota urbs salit,
Ut gestiunt? Suff. Victoriâ exultant suâ,
Et commeatu jam potens Angli minas
(1080) Plebs ima ridet. Gla. Miles! heu miles! ruunt.
Ruunt, ruunt, ruunt, Puella venit, venit,
Venit Puella; Tal. Miles hic sta miles hic
Mi. Ang. Ruunt, Puella venit, ruunt. Ioan. Nunc cedite,
[p. 337]
Ah cedite Angli, cedite. O Franci mei!
(1085) Satiate ferrum, sternite, occumbant neci,
Ray. Fugiunt, recedunt; vicimus, linquunt sua
Et valla & arma. Ioan. Jam sat est, alibi necem
Turpem subibit, qui modò hîc pulchram fugit.
Iam liberata Aurelia est, miles tuum
(1090) Reconde ferrum, corpora & mentes simul
Recreare fas est; Ite nunc, gaudete nunc.
Mil. Fran. Vivat Puella, liberata Aurelia est.
Sen. Sic ergò gaudent qui Deo pugnant Duce.
Sic ergò fugiunt qui sibi fidunt nimis.
(1095) Sic justa vincit causa, sic lauros refert.
Injusta premitur causa, lauros deserit.

---

SCENA VI. Carolus, Reginaldus, Borbonius, Ioanna, Culsantus, Rayus, Senex, Ioannes Aurelius.

CAROLUS.

QUae fama, Proceres? liberata*Aurelia est?
Vicêre nostri? Reginal. Sacra Majestas tua
Devicit Anglos, liberata Aurelia est.
(1100) Nec iste tantùm rumor, effusus fugam
Et huc & illuc Anglus infelix capit,
Vidêre multi. Bor. Credere hoc rumor jubet,
Passim vagatur, denegat nemo fidem.
Car. O me beatum! nunc tuam agnosco Tonans,
(1105) Benignitatem; Numen affulsit spei
[p. 338]
Puella nostrae, Franciam fato suam
Protexit Aether. Scilicet tota est tua
Aeterne mundi Rector haec victoria.
Ber. Ecce ecce noster miles, en victor redit
(1110) Praeit Puella, signa laetitiae increpant
Litui, tuba que. Car. Virginem nosco, & meos.
Sen. Latere nescit gaudium, sese exerit.
Multis Puella gaudium facta est viris.
loan. Rex ergo gaude, liberata Aurelia est;
(1115) Turpi recedens Anglus elapsus fugâ est,
Perjere multi, sanguine exundat solum
Latèque strages edita est, sed Rex tua
Fortuna belli est, & tua haec victoria est.
Dedit hanc Polorum Rex tibi, Francis dedit.
Car. (1120) Tu spes, Puella, nostra, vicisti, tua est
Quaecumque laus est, grata virtus est mihi,
Quâ tot trophae is Franciam cumulas meam.
Reg. Vive o Puella, publicum fatum tuus
Evicit ardor, sentiunt Angli polo
(1125) Te missam ab alto vindicem; discent, reor,
Numen vereri virginis victi manu.
Bor. Vive ô Puella, regij vindex status
Et liberatrix Franciae, invictus pudor
Et illa fortis dextera hanc primam dedit
(1130) Francis salutem. Ray. Vicimus, sed Rex, Duce
Istâ puellâ vicimus, scutum est tui
Ensisque regni. Cul. Ferre non oculos potest
Imbellis Anglus, fulmen emissum putat,
Et intueri si potest, mortem induit.
Car. (1135) Haec liberatrix est mea, haec urbis salus;
Servata per me mensibus sex urbs stetit,
[p. 339]
Haec liberavit. Ioan. Grata nobis est fides,
Animusque constans, Rex tui vivam memor
Car. Victoriae hujus festus aeternùm dies
(1140) Francis & urbi fiat, atque aevum ferat
Nomen Puellae. Publicae Praesul, Deo
Grates agendae, gaudio cuncti vacent.
Virgo triumphet, virginem cuncti canant.

---

Circumducitur triumphans cum cantu musico. CHORUS Militum Francorum.

            VIvat Joanna Darcia
            (1145) Jam libera est Aurelia.
            Vicimus Anglos, turpemque fugam
            Positis capiunt ensibus hostes.
            Non tulit Anglus bella puellae
            Fulmina ceu cùm supero missa
            (1150) Veniunt coelo, fugiunt cervi,
            Et sua caperae repetunt antra,
            Sic bellatrix Darcia veniens
            Anglos multâ strage fugavit.
            Vivat Joanna Darcia
            (1155) Iam libera est Aurelia.
            Dicite Franci, Darcia nostro
            Inclyta sceptrum referet Regi,
            Candida Francis lilia referet.
            Supero missa est aethere virgo.
            (1160) Francos dextrâ protegit audax;
[p. 340]
            Fortes Anglis eripit urbes,
            Redditque suo Domino victrix.
            Virgo felici edita fato.
            Vivat Ioanna Darcia
            (1165) Iam libera est Aurelia.
            Regni scutum, regnique salus
            Patriae vindex, scelerisque ultrix,
            Cujus gladio dextra triumphat,
            Cujus mens invicta pudore est,
            (1170) Cujus pectus dirigit Aether,
            Cujus laudes saecula dicent
            Cujus meritum Francia recolet,
            Et perpetuos reddet honores.
            Vivat Ioanna Darcia,
            (1175) Iam libera est Aurelia.
            O qui levibus Phoebe quadrigis
            Mundo spargis patulo lucem
            Montesque procul iubare irradians
            Recreas homines, recreasque feras,
            (1180) Cernes nostri surgere Regis
            Multâ Anglorum strage trophaea,
            Celebres arcus, Martis honores,
            Armaque Dîvum suspensa tholo.
            Vivat Ioanna Darcia,
            (1185) Iam libera est Aurelia.
            Fama occiduos I pete Iberos,
            Et Massagetas Indosque nigros,
            Sol ubi roseo surgit ab ortu,
            Pexisque comis aurora parens;
            (1190) Et dic, vicit Carolus Anglos,
            Dum virgo regit Darcia turmas
[p. 341]
            Dum virgo manu fortia sternit
            Agmina tenebras fusa per altas.
            Vivat Joanna Darcia,
            (1195) Iam libera est Aurelia.
            Fortuna redi, Francisque tuis
            Omine fausto redde triumphos.
            Nimiùm nimiùm iam tibi fidens
            Angle superbis. Mobilis urget
            (1200) Fortuna pedes, subitòque tuas
            Evertet opes, nam stare loco
            Nescit eodem, secumque trahit
            Irata gravem saepè ruinam.
            Vivat Joanna Darcia,
            (1205) Iam libera est Aurelia.
            Movit Franci causa Tonantem
            Nostrasque preces audijt Aether.
            Dum ludibrium casibus extat
            Francia miseris; mox auxilium
            (1210) Misit ab alto; Darcia nostris
            Fert rebus opem, dejicit Anglos,
            Nunquam Omnipotens deserit illos,
            Qui ad se certo corde recurrunt
            Vivat Ioanna Darcia,
            (1215) Iam libera est Aurelia.
[p. 342]

ACTUS QUARTUS SCENA I. Suffortius, Talbotus, Senex.

SUFFORTIUS.

INfida sors! inimica sors! perversa sors!
Inane Nomen! perfidum Numen! quid heu!*
An Anglus ideò Franciae regnum suis
Subjecit armis, Franciae ut campos suo
(1220) Repleat cruore? cessimus nuper, (pudor!)
Uni puellae, cepimus victi fugam.
Et valla & urbem linquimus: tot hîc Duces,
Tot efferati milites, quorum manum
Metuebat Orbis, sanguini immersi suo
(1225) Vomuere vitam. Et ille bellantum decus
Spes magna nostrae gentis, & mundi timor
Anglorum Achilles, fortè dum Ligeris vadum
Fugiens puellam temnit, & fluvium premit,
Glacidas in undis haesit. O luctus gravis!
(1230) O una clades omnium! sed tu quoque
O Salbricensis Angliae Mavors tuae,
Dum te per ignes ense vibrato jacis
Hostemque pellis, flamma dum serpens latus
Invadit unum, & alterum Francus premit,
(1235) Nobis peristi. Nostra per fluctus vagos
Volvuntur arma, scuta, loricae, sclopi,
Recisa capita, equi, rotae, cadavera,
[p. 343]
Cladisque nostrae gentibus cunctis fidem
Faciunt in Orbe. O vos beati, quos furor
(1240) Hostilis hausit, sanguinem quorum bibit
Satiata caede terra! ego vivo & simul
Dum saevus istud lancinat pectus dolor,
Occumbo vivus. Quid moror stricto hoc latus
Aperire ferro? non pati opprobrium potest
(1245) Generosus animus, & neces, mille & neces
Subire mavult, turpe quam nomen pati.
Sen. Magnae flagellum mentis atque ingens dolor
Infamia est, nam ferre qui opprobrium potest
Ignavus est, & vilis est. Suff. Quid heu moror!
(1250) Dubitamus anime? vita quae restat mihi
Dicenda mors est, mortuus tantùm feror,
Et dextra languet cùm mori certum est mihi,
Sen. Qui ferre vultum sortis adversae nequit,
Vir fortis haud est, semper Heroëm decet
(1255) Et in secundis atque in adversis idem
Retinere pectus. Suff. Si mihi, durus tamen,
Pepercit hostis, anime, ne parcas tibi,
En restat ensis. Sen. Qui manu mortem occupat,
Sortem veretur timidus & vecors nimis.
Tal. (1260) Quid istud? in te vertis, an in hostes manum?
Suff. Non licet in hostes, vertere in me jam licet,
Superesse cladi dum pudet. Tal. Dum te pudet
Superesse cladi? strenuum pectus probat
Accepta clades, ferre qui cladem potest
(1265) Vinci recufat, rursùs atque hosti suo
Cladem reponit. Quid times? victi sumus
Exercitumque Gallicae nostrum manus
Vicere nuper, attamen nondùm jacet,
[p. 344]
Britanna virtus, efferet coelo altius
(1270) Caput per arma; fortior semper redit
Qui victus antè est, dividit clades Tonans
Nobis & illis, vicimus Francum priùs,
Nunc Francus Anglum. Suf. Tot Duces nostri jacent
Victoriosi, strenui, invicti. Tal. Iacent,
(1275) Sine caede non est pugna, dum primi irruunt
Duces in hostem saepiùs primi cadunt.
Post tot labores Martio in campo graves,
Post tot triumphos ille Dardanidum metus
Cecidit Achilles, & suas Hector suo
(1280) Cruore lauros imbuit. Suff. Si nos quoque
Eadem illa saevae fortis hausisset manus.
Tal. Potiùs supersit vita Suff. Si nos favor
Superesset idem; feminae victi manu
Ridemur Angli. Tal. Nec tamen victor fuit
(1285) Sine caede Francus. Suff. O nimis solatium
Inane nobis! Fugimus, sed nunc quoque
Victrix Puella saevit, & nostras sibi
Submittit urbes, deserunt Anglos priùs
Qui Anglis favebant. Sen. Populus adversam fugit
(1290) Ubique sortem, stare cum victis nequit,
Victoris auram sequitur. Tal. Audendum manu
Contràque eundum est; qui potest forti manu
Terrere, vincit. Sequere quà tandem licet,
Par fortè primis ausibus virtus fuit,
(1295) Cedet secundis. Aura fortunae est levis,
Hanc animus audax mutat, & facit suam.
Cogamus urbes; cùm timent, servant fidem.
Suff. Eamus ergò, spem tuam sperans sequor.
Sen. Spes parva restat, urbium nulla est fides,
[p. 345]
(1300) Seseque Regi supplices dedunt suo.
Superare populum saepè qui magnum potest
Retinere eumdem non potest. En Rex adest.

---

SCENA II. Carolus Rex, Reginaldus, Borbonius, Legati Urbium, Senex.

CAROLUS Rex.

PRincipia rerum laeta successu novo
Cumulavit Aether, fulmen armorum timet
(1305) Anglus meorum; quò suas turmas agit
Puella victrix, indè deducit suas
Fugam capessens Anglus, & plenus metu
Pugnam recusat. Illa ceu Phoebus novo
Surgens ab ortu dexterae lucem suae
(1310) Ubique fundit, gaudium est certum bonis,
Malisque terror. Quà meum regnum patet,
Trophaea surgunt, & novo sese erigit
Recreata cultu Francia. O quantum faves
Beate mundi Rector! Anglorum manu
(1315) Prostrata nuper Francia, & pressâ jugum
Cervice portans, lacera, dejecta, & gemens,
Multo redundans sanguine, & condens sinu
Mortes suorum serviebat: nunc novos,
Cultus resumit, & mihi exoptat suo
(1320) Subesse Regi. Regin. certus hic coeli est favor,
Rex magne, Francos protegit coelum tuos,
Istasque lauros vertici imponit tuo.
[p. 346]
Sperare quod nemo audeat, factum vides
Angli fugantur, urbibus cedunt suis,
(1325) Caeduntur ipsi, subditi mutant fidem
Regique jurant rursùs, & Regem volunt.
Pietatis est vis ista, quâ coelum moves,
Regique Regum subditus servis tuo.
Tutela Regum est cura virtutis, neque
(1330) Vincendus hosti est, qui pius servit Deo.
Borb. Etiam haec Puella Franciae nostrae salus
Donum est Tonantis; quod facit, sexus nequit,
Et vincit ipsos robore ingenti viros
Nec nomen Angli ferre, nec vultum queunt.
(1335) Fatentur ipsi, signa cum forsan procul
Cernunt Puellae, dexterae robur labat,
Nec tendere arcus, nec suâ quenquam queunt
Ferire dextrâ; pectus insolito gelu
Totum rigescit, arma destituunt manus,
(1340) Labuntur ultrò. Magne Rex, pro te Tonans
Et astra pugnant. Ecce, ni fallor nova
Felicitatis causa. Car. Qui sunt? quid volunt?
Cognosce causam. Reg. Causa, ni fallor, tua est.
Novamque Regi subditi apportant fidem.
Bor. (1345) Tua ista turba est, urbium secum fidem
Portant suarum. Car. Munus hoc rursum Dei est,
Adsint, loquantur. Se. Subditos nunquam bonus
Princeps repellit; subditi nunquam boni
Deserere Regem, vi licet, possunt suum.
(1350) Vis magna corpus vincit, animum non potest.
Lega. Seno. Senonum tuorum, magne Rex, dum sors favet
Legatus adsum; subditorum si preces
Benignus audis, ad tuam rursùs fidem
[p. 347]
Prompti redimus. Hactenus tulimus jugum
(1355) Dum nos coëgit Anglus, & nostram sibi
Subjecit urbem. Parce, Rex, animo tibi
Semper fideles fuimus; en claves habes,
Nec urbs patebit sola, panduntur tibi
Animi tuorum, quamque debemus fidem
(1360) Senones vovemus. Car. grata mihi vestra est fides:
Cessistis hosti, colite nunc Regem boni
Fidique semper subditi. Quid vos? quid est?
Leg. Sue. Urbs Suessionum, magne Rex, claves tibi
Animosque tradit civium; Franci sumus
(1365) Tuique, si quid hactenùs potuit furor
Hostilis in nos, parce; perfidiae rea
Urbs nostra non est, cessit Anglorum minis
Ut non periret, nunc tua ut rursùm foret
Ejecit Anglos. Recipe Rex fidos tibi
(1370) Semper futuros, Urbs tua est, cives tui.
Car. Benignitatis sentiet nostrae modum
Urbs Suessionum, pergite, & dum sors favet,
Amate Regem, Rex ero vobis bonus.
Leg. Bellua. Urbs Belluacum, magne Rex, si non preces
(1375) Renuis tuorum, subtrahit collum jugo
Anglisque pulsis in tuam rursùs fidem
Redit fidelis. Hanc habent magni indolem
Quicunque Reges, semper ut vultu suos
Cernant benigno, rebus afflictis juvent,
(1380) Cum culpa nulla est; cessit urbs Anglis priùs
Armis coacta, nunc tuos sese ad pedes
Prostrata dedit. Parce Rex, & Rex fave,
Quae non coacta jam redit, fidelis est.
Car. Amo fidelem, quicquid est actum priùs
[p. 348]
(1385) Ignosco, nimius perculit multos timor
Et hostis arma. Caeterùm quod nunc licet,
Servate vestro jam datam Regi fidem.
Ego vos tuebor. Bor. Ecce Rex, victrix adest
Iterùm Puella, Franciae crescit tuae
(1390) Felicitatis gloria, & rursùm nova
Trophaea surgunt. Sen. Anglus hîc postquam suas
Amisit urbes, captus in praedam venit.

---

SCENA III. Ioanna, Carolus, Talbotus, Senex.

IOANNA.

REx magne, cujus annuit votis polus,
Et sors reversa, vicit en rursùm Tonans.
(1395) Pleraeque dum te Franciae Regem tuae
Fatentur urbes, & novam jurant fidem
Anglosque pellunt, ecce libertas redit,
Et servitutis foeda tolluntur juga.
Ivimus in arma rursùs, & pugnam manu
(1400) Conservit audax miles; invitus licet
Pugnavit Anglus, non tulit pugnam tamen,
Potentiori cessit, & pulchram tuo
Palmam relinquens militi latè fugam
Per arva cepit. Magna caesorum est strues,
(1405) Et pertinacem quisquis opposuit manum
Jacet peremptus; vindicem pro te Deum
Agnoscit hostis, & suam accusat gemens
Sortem infidelem, perfidam, imbellem, feram.
[p. 349]
En testis iste est, quem tibi captum tua
(1410) Fortuna sistit. Car. Laetor, ex voto accidit.
Ioan. Talbotus iste est, hostium ductor ferox,
Pars magna belli. Talb. Magne Rex, victum vides
Hostemque captum; arguere fortunam licet.
Haec nos reliquit, & tuas laeto beat,
(1415) Turmas triumpho, sortis istae sunt vices.
Car. Tune ille Dux es hostium? Talb. captum voca,
Ducis superbum sustulit nomen mihi
Fortuna fugiens. Ductor Anglorum fui,
Nunc cepit illa, quae tuum bellum regit
(1420) Puella victrix. Caro. Arma tu in Francos moves?
Eripere nostrum cogitas regnum mihi?
Tal. Regem secutus sum meum; bella intuli,
Quae bella movit. Ca. Non licet, Rex est nocens
Aliena rapere regna semper est nefas.
Tal. (1425) Rex ipse causam noverit, nostrum est manus
Offerre Regi, sum mei Regis cliens;
Regique quisquis hostis est, etiam mihi
Est hostis idem. jussa regnantis sequor.
Ca. Tuus iste Rex est sceleris infandi reus
(1430) Pro scelere pugnas. Tal. Arma non faciunt scelus.
Ca. Scelus tuentur. Esse non credis scelus
Aliena rapere? jura quae tandem sinunt?
Talb. Rex jura novit, bella pro Rege intuli
Gessique nostro, si quod est nostrum scelus,
(1435) Ipse expiabo, tu jube quicquid voles,
Puella vicit, Car. Exequar quod jus jubet
Victoris in te. Tal. Nil moror, jam sum tuus,
Decerne victor quod voles, victus luam.
Nunquam superbas regij ardoris notas
[p. 350]
(1440) Hîc sensit ullus, vive tu, & tantùm meo
Custode clausus, vita pro litro datur.
Injuriae non Francus est ultor suae
Quando hostis arma posuit, aut captum tene
Vis est in armis. Vos Ducem hunc, atque ut Ducem
(1445) Tractate, amare captus hic Francos velit.
Sen. Captos benignè qui excipit, facit suos.

---

SCENA IV. Ioanna, Carolus, Reginaldus, Borbonius, Culsantus, Rayus, Ioannes Aurelius, Senex.

IOANNA.

AFfulsit ergò Franciae clarum tuae
Sydus salutis, urbium recipis fidem,
Totiesque casus Gallicas hostis manus
(1450) Et arma metuit; deserunt illum simul
Urbes & arces, vincis, & bello tibi
Trophaea surgunt. Ille qui exultans tuas
Fraenabat oras sortis ignarus suae,
Exercituque cuncta vastabat furens,
(1455) Jam bella damnat, & suo semet metu
Lacessit Anglus. Certa si superi movent
Te fata coeli, restat, ut tandem Remis
Te Regem inungat Praesul, & sacrâ caput
Ornet coronâ; major hinc Anglis timor,
(1460) Spes inde Francis crescet; actutùm viae
Te accinge, caeli, qui favet, Rector tibi
[p. 351]
Etiam hîc favebit. Car. Excitas rursùs novos,
Puella, honores, multa sed terrent meum
Animum pericla; Franciae partes meae
(1465) Tenet Anglus istas, hostis occludit viam.
Ioan. Viam parabo milite, & ferro, & manu,
Ne metue quicquam, exempla majorum sequi
Regnique morem te decet. Car. Si fas, volo,
Consulite, Proceres. Reg. Subditi jam te suum
(1470) Regem fatentur, Franciae te lex facit
Rex natus ipse es, in tui Patris locum
Te jura regni more majorum vocant.
Bor. Reges inungi mos licet Patrum velit,
Non est necesse; subditi te omnes Patris
(1475) Jam lege certâ filium haeredem sciunt.
Non te aut corona aut unctio Regem facit,
Natura fecit. Cul. Petere si Remos placet,
Aperire ferro, magno Rex, debes viam.
Tenet Anglus isthic cuncta, nec Remi patent.
(1480) Urbs paret Anglis, quodquod est circà solum,
Hostile totum est; jure si regnum est tuum,
Hoc jure regna. Ray. Magne Rex aude tamen,
Si spem, Puella, jam tibi certam facit.
Invicta pugnat, quicquid aggreditur, capit,
(1485) Ubique victrix spiritu solos obvios
Repellit hostes. Aure. Perge majores tuos
Imitare Reges, Franciae sacros facit
Sola ista Reges unctio; periculum
Virtus repellet. Liberam si Aureliam
(1490) Puella fecit, haec tibi vincet Remos,
Et pandet urbem. Car. Magna spes in te est mihi
O virgo, rebus consulis multùm meis.
[p. 352]
Expone mentem rursùs. Ioan. Hoc coelum jubet,
Remensis ut te Praesul in Regem sacret,
(1495) Regemque inungat. Lege sis quanquam tui
Haeres parentis, jusque nascendi tibi
Diadema tradat, attamen quoniam sibi
Jus istud Anglus asserit, sacro est opus
Ut unctus oleo more majorum regas.
(1500) Populos fideles unctio haec reddet tuos.
Periculorum quicquid est, tollet Tonans,
Confide tantùm. Reg. sequere decretum poli,
Remos Puella pandat. Borb. Hoc visum est quoque
Si jubeat Aether, quà licet, Remos pete.
Cul. (1505) Parere certum est, hactenùs juvit Tonans,
Et nunc juvabit. Ra. Mitte qui pandant viam,
Comes Puellae copias ducam tuas.
Aure. Istud videtur, tunc priùs Regem colet
Cùm populus unctum cernet. Car. hoc ergò est ratum
(1510) Praei Puella, Raye tu jungas manum.
Et vestra Proceres, cura sit, ne quid meo
Desit labori, Principes adsint viri,
Comitetur Aula. Ioan. Raye, tu nostras simul
Jam coge turmas, milite audaci est opus.
(1515) Hàc est eundum, quà patet Campania.
Benignitatem sentient urbes meam,
Si non resistant, arma si opponant, cadent.
Ray. Bellum, Puella, perferet nemo tuum,
Formidat hostis nomen, & dextram timet.
Ioan. (1520) Cogam rebelles; sequere me, miles, Ducem.
Sen. O quantus ardor virginis! coelo movet
Authore cunctos. Quod poli Rector jubet,
Fieri est necesse, semper inveniunt viam
[p. 353]
Decreta coeli fata, nec vires satis
(1525) Hominum resistunt. Perge Rex, quò te vocat
Coelum & Puella; cùm tuus vertex sacro
Splendebit oleo, tota te sacrum colet
Submissa Regem Francia. En jam Rex venit,
Comitatur Aula, quod jubet coelum, ratum est.

---

SCENA V. Carolus, Borbonius, Legati urbium, Senex, Ioanna, Remenses.

CAROLUS.

(1530) TUa jussa, magne syderum Rector, sequor,
Remos adibo, & dum jubes morem patrum
Sequar meorum. Tu fave, ferro viam
Tua virgo pandat, cujus auspicijs meum
Iam prona sceptrum Francia & dextram colit.
(1535) Eamus ergò Sen. Perge, quàcumque est via,
Populi fideles offerent Regi manus.
Bor. Legatus ecce, siste Rex, pacem cupit,
Oliva signum est. Car. Audiam, fas est loqui.
Leg. Tre. Suam Trecenses, magne Rex, urbem offerunt,
(1540) Anglos repellunt, recipe quos certos tibi
Iurata faciet tempore aeterno fides.
Veneramur istud fortis auspicium novae,
Regem fatemur. Ca. Urbis obsequium hoc placet,
Servent Trecenses quam mihi solent fidem.
Bor. (1545) En alius iterùm. Ca. O ô Tonans quantùm faves!
Leg. Flo. Florentij urbs, Rex magne, quae dextram colit
[p. 354]
Tuumque nomen, jam tibi, si vis, patet.
Ejecit Anglos, te suum Regem cupit.
Car. Benè est, habebit, verticis nostri decus
(1550) Etiam videbit, servet urbs, quam dat fidem.
Pergamus. Bor. Ecce huc obvium gressum parat
Puella victrix, miles exultat tuus.
Ioan. Et blandientis, magne Rex, signum poli,
Tua est Remorum civitas, portae patent,
(1555) Fugavit Anglos Populus, & Regis fui
Videre vultum gaudio exultans cupit.
Tui en Remenses. Re. Vive Rex, ô vive Rex,
Desiderate vive Rex, urbs est tua,
Tui Remenses; hactenùs duro obruit
(1560) Ferro Britannus; liberos fecit manu
Nos fortiore virgo, & hîc Regem dedit
Videre nostrum, vive Rex, ô vive Rex.
Car. Aeterne mundi Conditor, grates ago,
Tuus iste nobis subditos reddit favor!
(1565) Parebo jussis. Praesul expedias licet
Quicquid necesse est, unge me Regem meis.

---

SCENA VI. Carolus, Borbonius, Legati urbium, Senex, Ioanna, Remenses.

REGINALDUS.

QUod ergò felix Franciae & faustum Tonans
Benignitate jubeat aeternâ, precor
Caelestis adsit spiritus. Quod nunc decet
(1570) Opem impetremus precibus, & cantu simul.
[p. 355]

Cantatur Veni Creator. Omnes flectunt, Praesul sacras vestes induit, tum finito cantu.

Iurare Rex te convenit. Car. Verbis praei,
Iurabo Praesul. Reg. Formulam hanc jurans lege.
Car. Ecclesiarum Francia semper meae
Servabo iura, singulas regni simul
(1575) Servabo leges, subditos quâ vi licet
Tuebor omnes, cuncta consilio regam.
Sic me Tonans, sic Coelites cuncti iuvent.
Reginal. Attolle pectus, verticem praebe tuum
Et mente coelos concipe. Hoc Regem sacro
(1580) Oleo & inungo, faveat aeternùm Tonans.
Hanc sume regni purpuram, hoc sceptrum manu,
Istam coronam verticis sacri decus.
Rex ille Regum, qui suâ Reges ope
Firmat fideles, robur huic ensi tuo
(1585) Confirmat in hostes; tu sacrum hunc ensem cape
Si vis illo, & subditos serva tuos.
Bor. Rex vive felix, gratulor, faveat Tonans.
Cul. Rex vive felix, te tuum regnum colit.
Ray. Rex vive felix, tu tui Proceres colunt.
(1590) Aur. Rex vive felix, cuncta laetantur tibi.
Ioan. Et ipsa laeto gestiens motu tibi
Rex gloriose gratulor; coelum tuos
Fortunet annos, & suâ rursùm juvet
Ope in Britannos; Franciae jam Rex tuae est,
Car. (1595) Tua est Puella, quae mihi regnum hoc dedit
Animosa virtus, te polo lapsam Tonans
Et spem & salutem Franciae immisit meae.
Accede, Fratres huc tui accedant simul.
[p. 356]
Ioan. Venite Fratres, hos sacros Regis pedes
(1600) Et genua colite. Car. Virgo meritorum memor
Pro me tuorum, regiâ, quae nunc mea est,
Authoritate nobiles regni mei
Et te, & parentes, & tuos fratres creo,
Totamque gentem; decoris hujus nobilis
(1605) Signum sit ensis, lilium duplex, simul
Diadema gladij cuspidem amplectens tui.
Ventura noscant tempora, & colant decus.
Ioan. Animum ad labores addis, hoc tantum decus
Rex promerebor. Fr. Ioa. Nos quoque obsequio decus
(1610) Tantum hoc mereri convenit. Dextram hanc tibi
Rex magne, & ipsam consecro vitam meam.
Testabor ense nobilem hanc nostro manum.
Hoc testor etiam, nulla degenerem dies
Me unquam videbit, nobilem hunc animum & manum
(1615) Tibi serviendo subditi extollent tui.
Omnes Vivat Rex, vivat Rex.

Disceditur cum applausu musico.

---

CHORUS Militum Anglorum.

            FRustrà fulmineis hactenùs ensibus
            Francorum per agros stravimus incolas,
            Frustrà tot dubios fecimus impetus,
            (1620) Et fortuna novas auxit adoreas,
            Erexitque caput. Fallere, fallere,
            O quisquis nimium fortis amoribus
            Confidis; vacua est, & sine numine
[p. 357]
            Quae fortuna regit blanda favoribus
            (1625) Res & spes hominum; vicimus anteà,
            Nunc victi fugimus, tergaque dum premit
            Virgo Francigenis coelitùs addita
            Angli diffugiunt robore perdito.
            Sic fortuna suas disposuit vices,
            (1630) Felix nunc favet his, nunc alijs favet
            Non ullis remanet certa coloribus.
            Nuper vix miseris Carolus urbibus
            Certò notus erat, nunc capit inclytus
            Regni sceptra sui, nunc diademata
            (1635) Aurato retinet Francica vertice.
            Sortem requirit Anglus,
            Quae terga vertit Anglo,
            Et vernus ut recedit
            Flos qui placebat antè:
            (1640) Sic nos relinquit illa
            Amplectiturque Francum
            Et in sinum beati
            Se proripit monarcha.
            Martium quisquis moderatur agmen
            (1645) Et suas bello retinet cohortes
            Fidat haud sorti, dubiusque semper,
            Illa dum ridet, timeat favorem.
            Semper & magni metuant Monarchae
            Non solet parvis pecudum magistris
            (1650) Cùm suam mutat faciem, minari;
            Parcit haec parvis, minuitque magnos,
            Et suâ semper propriâ dehiscunt
            Mole superbi.
            Felix qui proprio continet arma solo,
[p. 358]
            (1655) Nec quaerit bellis alterius patriam,
            Contentus parvo dicere jura gregi.
            Illum subdita gens adjuvat officijs,
            Et certo dominum semper amore colit
            Contemnit sortis subdola dona levis,
            (1660) Nec metuit bello ne ruat ipse suo.
            Saepiùs ingentes prosternunt fulmina pinus,
            Et validam vires exercet fulgur in ulmum
            Ruptâ nube volans; gratissima victima sorti est
            Aurato tumidum jactat quae vertice pectus.
            (1665) Purpurei casu Reges volvuntur in uno,
            Et pictas perdunt dum tranant aëra pennas,
            Navita fluctivomum dum carbasa solvit in aequor,
            Si teneat littus, montes contemnit aquarum,
            Si fugiat littus, subitis involvitur undis,
            (1670) In vasto pax nulla mari est, pacem mare nescit,
            Ludit at in fluvijs securus navita parvis.
            Tranquillitatis in domo
            Securus habitat, qui suâ
            Mediocritate dives est.
            (1675) Qui porrigit fines fui
            Per arma regni, saepiùs.
            Amittit ipsé quod tenet
            Aliena quaerens, aut gravi
            Pressus ruinâ vix redit.
            (1680) Sors nostra documento est satis,
            Amittimus quod cepimus.*
            [p. 359]

ACTUS QUINTUS SCENA I. Carolus, Borbonius, Culsantus, Rayus, Ioanna, Nuntius, Senex.

CAROLUS.

CEu cùm renascens Phoebus Eoo caput
ab amne tollit, corporum magna undique
Porrigitur umbra, at culmen orbis cùm tenet,
(1685) Medioque fertur liberis frenis polo,
Decrescit umbra, & luminis splendet iubar;
Insolita sic cùm nascitur felicitas,
Virtusque laeto clara successu micat,
Invidia surgit, undique exerto fremit
(1690) Ringitque dente livor, & radios pati
Nequit micantes. Testis est Anglus novo
Turbatus aestu, dum meo affulget salus
Honorque regno; frendet, insanit, furit,
Odioque fortem damnat impatiens suam,
(1695) Dum nostra virtus emicat, dum nos Tonans
Victoriarum justus accessu beat,
Urbesque redeunt, & mihi jurant fidem;
In arma jam me provocant, pugnam volunt,
Ultròque primus Ductor Anglorum suas
(1700) Consignat ad me litteras Bethfortius.
Misereor, inquit, Franciae, longo gemit
Vastata bello, populus exhaustus jacet,
[p. 360]
Moriensque vivit; ergò quà tandem licet
Jam liberetur, pace vel bello potest.
(1705) Pugna una Regem Franciae afflictae dabit,
Hostem repellet; veniat, & mecum manu
Armisque certet Carolus, dicat diem
Locumque pugnae, jus suum, si quid potest,
Tueatur ense: si timet belli aleam,
aleam er staat: alcam
(1710) Pacem precetur, Franciae pacem dabo.
Sic ille fasta fertur insano impotens
Suumque regnum credit, & tantùm preces,
Mihi relinquit, Rebus his, namque est opus
Consulite Proceres. Ber. Ista vel timidi viri,
(1715) Vel sunt superbi verba, diffidit sibi
Qui spem supremâ ponit in pugnâ suam.
Pugnavit Anglus saepè, sed victus fuit,
Aut caesus. Veniat, & rursùs sua
Opponat armis arma, non armis fugam.
Cul. (1720) Miseretur, inquit, Franciae, affectu potens
Hic peccat hostis; exeat, regno suas
Educat acies, Franciae est salus gravis,
Qui invasit Anglus, liberet regnum metu
Simul & ruinâ; non opus pugnâ est tibi,
(1725) Si cedat Anglus Franciae pacem dabit.
Ray. Imò ipse pacem poscat, in nostrâ est manu;
Nam petere ab hoste victor haud pacem solet,
Haec cura victi est. An diem pugnae petit?
Quin potiùs ipse cogit, & pugnam occupat.
(1730) Locumne pugnae? Franciae regnum patet,
Opponat arma, sistat imbellem fugam.
Audax resistat. Sen. Semper audaci est locus
Tempusque pugnae, vi locum facit & diem
[p. 361]
Car. Quid tu, Puella? Ioan. Magna consilio regi
(1735) Fortuna debet, labitur praeceps citò,
Periclitari saepè qui sortem solet.
Principia versae laeta fortune vides
Et insolescit Anglus, & trepidat simul,
Dum cernit istas agminis clades sui
(1740) Et perdit urbes. Non levem damna haec ferunt
Anglo dolorem, turgidos sed hic dolor
Irritat animos, cladis & quando pudet,
Verbis pudorem occultat & fastu simul.
Ostende ferrum, territa, cinge hos, preme hos,
(1745) Invade & urbes, deteres sensim tui
Sic robur hostis. Praelio haud uno est opus
Tentare sortem; perdit haud quicquam, licet
Vincatur Anglus, praelij pretium est tuum
Hoc nempè regnum: at interim belli alea est
(1750) Incerta semper; multa paulatim facit
Qui semper aliquid efficit. Bor. Placet hoc quoque
Ne perdat una, quod dare haud potest, dies.
Cul. Ita est, Puella, saepè momento omnia
Perduntur uno; terere qui fortem potest
(1755) Hostem sub armis, vincit, & sensim suis
Aliquid triumphis adjicit. Ray. Tantùm furit,
Tantum superbit Anglus, & pacem offerens
Pugnamque fallit; sequere Rex quod est Duci
Visum puellae. Sed quis huc celeres movet
(1760) Gressus anhelans? Siste, quò tendis? quid est?
Nun. Regi loquendum est. Ray. Perge age en Regem vides.
Nun. Tibi fidelis urbs opem poscit tuam
Compendium, vi clauditur magnâ undique.
Hinc valla surgunt, turrium hinc moles premunt,
[p. 362]
(1765) Vastaeque sonitu machinae ingenti vomunt
Globos & ignes, scandit in nostros cohors
Armata muros saepiùs. Cuncti tamen
Generosa cives pectora opponunt neci,
Fidemque servant: interim ne vi cadant
(1770) Periculoque fortè succumbant gravi;
Fer opem Monarcha, defere haud cives tuos.
Pauci resistunt, murus imbellis tegit.
Annona modica est, & potens hostis premit;
Ignes minatur & necem. Car. Satis est, opem
(1775) Nostris feremus civibus, tu mox abi
Urbemque repete, civium constans vigor
Repellat hostem; cuncta curabo ocyus.
Agedum, Puella, rursus haec poscit tuam
Urbs clausa dextram, nec pati moram potest.
Ioan. (1780) Ibo ergò, rursùs copias jungam tuas,
Mora saepè magnum parva discimen parit.
Nihil morabor. Car. Interim curam tui
Sollicita semper, varia nam sors est, gere,
Ne te per hostes impetus forsan nimis
(1785) Abripiat*audax; temerè qui certat, cadit.
Sen. Audere prudens non solet cùm non potest.
Ioan. Generosus ardor, forsan oblitus fui,
Quandoque peccat; si cadam, pro te cadam.
Decreta mors est, Anglus hanc vitam hauriet,
(1790) Suosque nostro sanguine extinguet rogos,
Cùm fata quondam sancient. Tu Rex meos,
Si quid merentur, aestima, & gratos habe
Pro te labores. Car. Aestimo, sceptrum hoc meum
Per te recepi, Franciae nostrae es salus.
(1795) At omen istud tolle. Ioan. Quod coelo est ratum,
[p. 363]
Nihil recuso: Si meo regnum tibi
Cruore dandum est, dabitur hic pro te cruor.
Sed nunc eundum est. Car. Perge, te servet Tonans,
Urbemque per te. Borb. Gloriae cumulus tuae
(1800) Accedet iste. Ioan. Sit Dei, & Regis decus,
Valete Proceres; sequere tu miles Ducem.
Sen. Iste ominosus omnium est vultus Ducum.

---

SCENA II. Suffortius, Talbotus, Milites Angli, Senex.

SUFFORTIUS.

FOrtuna, verum est, semper audaces juvat.
Timidos repellit; qui timet vinci potest,
(1805) At cogit ipsam non timens fortem manus.
Sublimis ardor, pectus intrepidum, manus
Audax, triumphant: emicat virtus potens,
Seseque tollens impetu emergit suo
Adversa cum sors saevit. Hic sortem sibi
(1810) Dat quisque fortis optimam, ignavus malam.
Quid ergò? Francis Anglus ut semper fugax
Ubique cedat? redijt in pectus vigor,
Lacessit ipsam jam sibi fidens manus
Adarma fortem. Dexteram hanc ista effera
(1815) Noscet Puella, premere quae Heroas solet,
Fortuna noscet. Anglus hîc statuet suae
Laudis trophaeum. Tal. Jam tuum pectus placer,
Et ista mentis alta vis; praeludium
Felicitatis est vigor, cùm se suo
[p. 364]
(1820) Attollit ausu. Sunt suae sorti vices;
Prosternit, cademque erigit. Fateor libens,
Puella nuper inter armorum globos
Me cepit audax, Carolo stitit suo,
Vis ista fortunae fuit, sortem hanc tuli;
(1825) Nunc liber iterùm vindicem ostendam manum.
Adjecit animum carcer, & casu novus
Vigor est ab isto, qui fuit captus semel,
Ubique promptus ense vindictam petit.
Suf. Habes quod optas, claudimus Compendium,
(1830) Valloque cinctum jam gemit. Si quid potes,
Scintilla si quae pectus in laudes rapit,
Foecunda rerum hic messis est, miles tuos
Sequatur ausus, involet, muros premat
Invadat urbem. Tal. Miles hîc crescit tibi
(1835) Seges laboris, demetes laudis decus.
Contemnit Anglum Francus, hanc urbem cape,
Timebit Anglum. Sorte si versâ tumet,
Inverte sortem rursùs, & dextrâ occupa
Pretium laboris. Moenia haec torvus vide,
(1840) Oculisque mensus scande, fac ferro viam.
Quicunque clausus latitat, & murum objicit,
Inter timores vivit, & tantùm moras
Moriendo quaerit, Ferre suppetias potest
Huic nullus urbi; per meum, vel si potest,
(1845) Ibit cadaver. Ultio in nostrâ est manu,
Si robur adsit. Mil. Robur & virtus adest,
Duc nos, sequemur, scandere in muros licet,
Et petere jugulum civium ferrum cupit.
Mors nulla terret, ignium vel vi, viam
(1850) Vel ense dabimus. Non dabit murus moras;
[p. 365]
Gradus est per alta moenia, & scala est sibi
Iratus ardor impetu surgens suo.
Quis iste strepitus? Suff. Miles ah, miles, quid est?
Mil. Totâ urbe resonant machinae, glandes volant.
(1855) Novus intùs ardor civium est, jam jam irruent,
Puella adest, Puella adest. Suff. Serva ordines,
Et valla miles, incubet portis cohors,
Nemo recedat, ordines nemo explicet,
Tal. Sic state, sic pugnate, sic nulli via
(1860) Per castra pateat. Sen. Una tot virgo facit
Anglis labores, omnium solo manus
Rumore terret. Nomen & vultum timent
Angli Puellae, nec satis constat sibi
Inter timores animus, & robur labat.

---

SCENA III. Ioanna, I. Aurelius, Milites Franci, Suffortis Talbotus, Milites Angli, Senex.

IOANNA.

(1865) HAc sequere miles, Anglus hinc ferro procul
Pellendus hostis. Suff. State, densate ordines,
Retinete valla, Io. Au. miles, hos ferro obrue,
Pelle has phalanges, occupa vallum citò.
Mil. Fran. Angle, Angle cede, cede, vallum desere,
Tal. (1870) Resiste miles, siste, ne cedas loco.
En hic Puella, miles hanc, miles cape.
Mil. Ang. Hîc est, Puella siste, jam nostro via
Tibi clausa ferro est. Ioan. Miles, ah, quò nunc abis?
[p. 366]
Tal. Satis est tenetur, arma deponat sua.
Mil. Ang. (1875) Capta est Puella, vicimus, jam vicimus,
Capta est Puella, Francus arripuit fugam.
Suff. O laeta fors! O miles, hic, hic est dies
Primus triumphi, tota jam cedet tuo
Devica ferro Francia. O laetum diem!
(1880) Spes tota Francis perijt, & perijt salus.
Haec una nostris attulit rebus moram.
Abite, laetum nuntium Bethfortio
Deferte celeres. Mi. Ang. Ibo, tam laetum feram,
Laeti triumphi nuntium. Tal. Veniat citò,
(1885) Captam Puellam cernat, & sortem suis
Redijsse castris. Suff. Miles hanc captam tene,
Claudatur arcto carcere, & custos frequens
Circumdet armis carceris clausi fores.
Pretium Puella haec unicum est victoriae.
(1890) Quod restat, agedùm miles, hic genio vaca,
Dies triumphi est, orta laetitiae dies.
Gaudete cuncti, gaudium cantu excitent
Litui sonoro, festus est Anglis dies.
Sen. En una quantam virgo laetitiam facit.
(1895) De unâ triumphant feminâ, hoc Anglo est satis.
Mil. Ang. Io Puellam vicimus,
Spes vestra Franci concidit,
Et Caroli potentia
Ruina facta est Caroli.
(1900) Io Puellam vicimus
Quae sola Francorum manus,
Quae sola Francorum salus,
Quae sola Francorum decus.
Io Puellam vicimus,
[p. 367]
(1905) Angli triumphent, vicimus;
Fortuna redijt pristina,
Anglis favet victoribus.
Io Puellam vicimus
Laetemur Angli, vicimus.
(1910) Nostras timebit jam manus,
Spe destitutus Carolus.
Io Puellam vicimus,
Laeti coronemus scyphos,
Curare genium jam juvet,
(1915) Quando Puellam vicimus.
Io puellam vicimus.
Tal. Assurge miles, Dux adest Bethfortius,
Applaude. Mil. Vivat inclytus Betfortius.

---

SCENA IV. Bethfortius, Suffortius, Talbotus, Senex.

BETHFORTIUS.

BEnè est, triumphat Anglus, & belli mora
(1920) Sublata bello est. Phoebe, seu pexo diem
Rursùm auspiceris crine, seu mensus polum
Ibera repetas debili curru vada,
Trophaea cernes nostra; jam nemo parem
Opponet Anglis dexteram, nemo hiscere
(1925) Audebit ultrà; Carolus captâ minas
Ponet Puellâ, sola namque ejus fuit
Spes haec salusque. Francia omnis jam suum
Dominum subacta me colet, nunquam aut suum
[p. 368]
Hostem lacesset. Omne jam partum est decus,
(1930) Victa est Puella. Carolus paucas sibi
Adsciscat urbes, hoc decus rursùm mihi
Reducet urbes: regna victoris sequi
Solent triumphos, invidendus jam mihi est
Partus triumphus. Feminae auxilio hactenus
(1935) Bellabat audax Francus; O nimiùm levis,
Cum pugnat Anglus, feminae unius manus!
Jam destinatum Franciae est regnum meo
Rexque ipse Regi. Visa non Anglis suis
Favere sors est; scilicet vultum abstulit,
(1940) Ut nunc micaret pulchrior, cladem addidit,
Ut major indè surgeret nostris vigor.
Surrexit, & jam vicimus, gemit in specu
Puella nigro, & sexui vellet suo
Servisse semper. Liquit ô vecors suum,
(1945) Scelerata sexum liquit, & regnum in viros
Speravit audax. Non licet, dextras colo
Aptavit Aether feminis, non praelio.
Sedeant inertes, & domi lanas parent.
Amandus iste est sexus, at nunquam viris
(1950) Timendus esse debet; imbellis manos,
Tumidumque pectus ubere, & mollis coma
Non apta bello est. Vestra laus magna est, Duces,
Vicistis istud Francici fulmen poli,
Viciltis Hydram; quid loquor? Furiam stygis
(1955) Missam è profundo, cujus armabat furor
Animum manumque, quaeque subsidio sibi
Cunctos sepulti traxerat mundi Deos,
Vicistis; istam posteri laudem dabunt,
Ventura fastis inferetque aetas suis.
[p. 369]
(1960) Benè est, abundè est, restat ut ferrum suo
Cruore tingat, Anglicus cujus manu
Undavit olim Francicis campis cruor.
Suff. Mors una & atrox feminae tali parum est,
Pereat nec esse est millies; quae tot neces
(1965) In nos refudit, mille patiatur neces.
Viva inter ignes ardeat, viva occidat.
Occisa vivat; vivere & semper mori,
Inter dolores possit. Tal. Hoc leges vetant;
Optare fas est, facere leges non sinunt.
Beth. (1970) Quaenam ergo leges? Ta. bella quas certas habent:
Beth. Lex una belli est hostibus mortem dare.
Tal. Sed inter arma. Beth. semper. Tal. Haud ferro licet
Perimere captos. Beth. ardeat. Tal. nec hoc licet.
Beth. Laceretur. Tal. Istud est nefas. Bet. laqueus gulam
(1975) Constringat illi. Tal. Jura prohibent hoc quoque
Captiva cum se dedidit, mori nequit.
Beth. Quod ergò jus victoris est? Tal. quamdiu manus
Miscentur armis; sternere, at cum se & sua
Submittit hostis, parcere. Beth. ut parcam cupis
(1980) Isti Puellae? Tal. Jura sic belli volunt;
Redimatur auro, statue quod pretium voles;
Redimere vitam si nequit, vitâ excidat,
Aut sempiterni carceris poenam luat.
Beth. Non, non, perire debet, & centum neces
(1985) Uno subire funere. Tal. Hoc Princeps modo
Male forsan Anglis consules. Bet. Quando haec perit?
Tal. Si capta pereat, Francus in nostros quoque
Et jure, captos saeviet. Lex gentium est,
Ne tolle legem. Beth. Sed tamen debet mori.
Tal. (1990) Si culpa non est alia, non debet mori.
[p. 370]
Sen. Ut pereat insons, deesse culpa non solet;
Beth. Talbote sacros convoca huc Patres simul:
Adeste Proceres, ipsa sistatur quoque
Captiva nobis, jura quod statuunt, sequar,
Sen. (1995) Imò sequeris quod tuus statuet furor.

---

SCENA V. Bethfortius, Senex.

BETHFORTIUS.

UT ista nostras femina evadat manus?
Redimatur? iterùm copias jungat suas?
Et sternat Anglos? dimicet? nostras mihi
Eripiat urbes? Franciae reddat suae
(2000) Statuatque Regem Carolum? Nunquam. bene est,
Mea praeda facta est, hostibus nemo solet
Quam cepit armis dimicans predam dare.
Jura ista belli nil moror, Sen. Qui justus est
Servare semper jura quod statuunt cupit.
Beth. (2005) Deesse culpa non potest: si lex jubet
Servare captam, culpa condemnat ream.
Urgenda culpa est. Sen. Facilè confingi potest,
In innocentem culpa, cum suadet furor.
Quem nos peremptum volumus, is facile est nocens.
(2010) Ut torquet ipse se impotens? Beth. Anime excute
Cordis recessus, sit rea, aut fiat rea.
Virilis ista vestis infandum est scelus,
Hâc veste sexum polluit, sese virum
Mentita veste est: ergò sit primum hoc scelus.
Sen. (2015) Speciosa culpa est, arguit vestis ream,
[p. 371]
Beth. Res una tantas femina ut bello gerat?
Venefica est; ergò alterum sit hoc scelus.
Sen. Quia vicit Anglos scilicet venefica est.
Beth. Sentire rectè de Deo nunquam potest,
(2020) Quae juncta stygio est Daemoni; haeresis est rea,
Scelus istud ergò tertium est. Sen. Nempè hoc probat
Et fingit idem; jussa quae sequitur Dei
Deo est rebellis? Beth. Illa quae sese virum
Mentita fingit, esse virgo non potest.
(2025) Quarta ista culpa est. Sen. Virginem nullam facit
Feminea vestis, castitas mentem arguit
Non inquinatam, corpus intactum notat.
Beth. Satis est, tenemus jam ream, mors est rata,
Adsunt vocati judices, ibo & simul
(2030) Regam tribunal, ipse damnabo ream.
Sen. Accusat idem, & esse vult judex simul.
Tribunal istud aequitas nunquam reget.

---

SCENA VI. Bethfortius, Suffortius, Talbotus, Ioanna, Iudices, Senex.

BETHFORTIUS.

AGedum, Puella, judices aequos pati
Jam disce capta. Non tuum hîc agmen vides,
(2035) Vides tribunal, aequitas Solium hoc tenet,
Quae ficta removet verba, virtutem aut scelus
Tantùm intuetur; causa dicenda est tibi.
Fortuna captam te facit; non arguo
Quod sorte factum est, vita pro litro dari
[p. 372]
(2040) Debet, potestque; jura sic belli volunt.
At istud in te multiplex vitae scelus
Accusat orbis, ferre judex non potest,
Irata coeli fata vindictam petunt.
Nostrum est tueri semper insontes reos,
(2045) Punire sontes, sic jubet magnus Poli
Terraeque Rector, generis humani Arbiter
Regumque Judex. Ergò dum legum immemor
Jurisque vivis, prostituto dum tuum
Pudore sexum polluis, nec te timor
(2050) Movet Tonantis, patere quos cernis tuos
Vitae nocentis Judices; causa est tibi
Dicenda vitae. Ioan. Judices nunquam pati
Insons recufat, argui quanquam potest.
Vis ista mentis integrae est. Vixi probè
(2055) Vivendo patriae profui, & Regi meo.
Quod crimen ergò est? argue, & crimen proba.
Beth. Venefica impudica, & haeretica es, neque
Virilis ista feminam vestis decet.
Haec crimina audis? dilue, & causam foro
(2060) Dic audiente, judices adsunt tui.
Iu. 1. Agedum Puella, fingere hîc nefas tibi est.
Mentita sexum es, arguit vestis ream.
Ioan. Virilis ista vestis est, fateor; meum
Mentita sexum feminae nunquam fui.
(2065) Puella sum, sic me vocant, sic me sciunt
Quicunque norunt. Iu. 1. Ista te sed non decet
Vestis Puellam. Ioan. Non meum sexum decet,
At inter arma decuit, & dum fas fuit,
Fuit apta bello. Iu. 1. Paginae hanc sacrae vetant.
Ioan. (2070) Cum nempè fraus est, veste cum tegitur dolus.
[p. 373]
Me nemo fraudis arguet, vestem indui
Cùm fortè nostras bella poscebant manus,
Posui reversa. Iu. 1. Cur tuas bello manus
Puella misces? dedecet. Ioan. Jussit Tonans.
(2075) Qui me vocavit, obsecuta sum Deo.
Bellum imperavit, & simul vestem Tonans.
Iu. 2. At prostitutus non satis cautè pudor
Est grande crimen. Ioan. arguis quod non probas;
Quae castitatem parva juravi Deo,
(2080) Violare mens nunquam fuit: vixi hactenùs
Moriarque virgo, nulla pollutam asseret
Me mulier unquam. Iu. 2. Quae potest bellum sequi
Rarò est pudica, martis est comes Venus.
Ioan. Semper pudica est, quae sui voti memor
(2085) Memorque laudis vivit. Iu. 3. At veneficam
Te fama dicit, & tuum stygij arguunt
Manes laborem. Ioan. Fingit hoc livor scelus.
Non fama vulgi. Iu. 3. Gerere res tantas nequit
Humana virtus, stygia te juvit cohors,
(2090) Consilia rexit, dexterae robur dedit.
Ioan. Qui me vocavit, addidit robur Tonans,
Non stygia vis est. Dexteram imbellem potest
Armare coelum, fecit alijs & mihi.
Pugnando vici, non dolo, non vi stygis,
(2095) Et capta in armis, dum Tonans voluit, fui.
Iu. 4. At majus aliud crimen est, non tu Deum,
Non sacra curas. Ioan. Scilicet quando Deo
Nuper vocata parui, cujus manu
Bella ista gessi. Iu. 4. Nunquid & divos colis?
Ioan. (2100) Veneror, coloque, nam mihi Diva adfuit
Juvitque virtus. Iu. 4.Num potest? Ioan. Sane potest.
[p. 374]
Vim magnus istam dat suis divis Tonans.
Iu. 4. Ecclesiae jus omne contemnis tamen.
Ioan. Quae jura sanxit, servo; quae mundi caput
(2105) Romanus ille Praesul edicit, colo.
Vices Tonantis omnium Rector gerit.
Sum Christiana, si quod est vitae scelus,
Expone, de me fama mentiri nequit.
Invidia fecit, non scelus vitae ream.
(2110) Illam mereri nostra si virtus potest,
Satis innocenti est. Judica quisquis voles,
Damnare livor me potest, sed non scelus.
Bet. Satis est, in istas abeat haud laudes decet.
Vos judicate; retrahe jam miles ream.
Iu. 1. (2115) Jam dicta causa est, diluit virgo scelus,
Absolve Princeps. Iu. 2. Quicquid est, nondùm liquet,
Carcer Puellam servet occlusus ream.
Iu. 3. Tu judicabis, ipse jam Princeps tuum
Linquo tribunal, Iu. 4. Servet hanc carcer ream,
(2120) Judicia forsan postmodùm plura audies,
Supplicia nondùm. Bet. Plurium jam vox ream
Damnavit istam. Suff. Judica, nosti ream,
Sese tueri non potest, tantùm negat.
Sen. Bene se tuetur jure, qui crimen negat.
Tal. (2125) Princeps Puellam carceri addicas tuo,
Tandem patebit veritas. Bet. Jam jam patet,
Cremanda flammis est rea, I lictor crema.
Regis Deique laesa majestas petit
Crimenque vitae multiplex; damno ream,
(2130) Igne expiandum est quodquod admisit nefas.
Sen. Sic judicare qui invidet, judex potest,

---

[p. 375]

SCENA VII. Ioanna, Senex, Chorus Virginum Franciae, Lucidas Anglus.

IOANNA.

DEcreta mors est ergò, judex sic jubet.
Succumbe virtus, nil moror, vitam abdico,
Post liberatam Franciam, post redditam
(2135) Regi coronam. Gloria partum est satis.
Si vici in armis, & necem fortis feram.
Vita innocentem fecit, invidia opprimit.
Anglus trophaea dum pati nequit mea,
Addicit igni; me ream livor premit
(2140) Non culpa vitae. Non tamen, non non tamen
Superabis Angle. Franciae regno excides,
Morientis istud sit tibi fatum reae.
O sors! ut insons igne comburar truci?
Laus est, nocentem non mori. Sen. Non es nocens,
(2145) Accendet iste gloriam rogus tuam,
Et orbe toto lumen effundet suum.
Ioan. Anime ergò caelos concipe, huc jam te vocat
Qui te evocavit hactenùs; forsan tuus
Debetur etiam Franciae afflictae cruor.
(2150) Pluat inter ignes, effluat totus, mihi
Pars nulla vitae, cum vocat coelum, placet.
Sen. Mens ista magna est, quae pati mortem potest,
Cum vita grata est. Ioan. Christe Rex Regum, potens
Dominator orbis, & tuo haud impar Patri,
(2155) Si ritè jussis parui virgo tuis,
Recipe innocentem; quicquid est actum, tibi
[p. 376]
Adscribat Orbis, vis tua hanc dextram impulit,
Nihil ipsa potui; praemium sed jam tuae
Reddas Puellae, te Deum, coelum tuum.
(2160) Etiam hoc benignus ultimis votis jube
Ratum esse nostris, Franciam Francus suam
Recipiat omnem: si quod est Angli scelus,
Moriens remitto, & laeta succumbo neci.
Tu quisquis hîc es, perge, & adduc quò voles.
Luci. (2165) Tibi paratus ignis est; sortem pati
Severiorem disce, dum judex jubet.
loan. Tu perage Judex quicquid edixit tuus.
Vale ergò jam Rex Carole; & vos Principes
Meique nuper milites, Tellus vale.

---

CHORUS.

            (2170) O sors, & ô rerum vices!
            Succumbit odijs gloria,
            Et livor insontem premit.
            Miseranda causa mortis est,
            Cùm damnat ille qui arguit,
            (2175) Oditque judex arbiter.
            Heu quanta nobis occidis?
            Quam flebilis nobis peris?
            Dum nomen aeternum facis,
            Dabimus perennes lachrymas.
            (2180) Nil Angle facis morte Puellam.
            Dum premis atrâ, veniet tali
            Matura rogo gloria fati.
            Dicetque gemens te posteritas
            Violasse ratas belli leges.
[p. 377]
            (2185) Virgo, heu, letho mersa severo,
            Patriae certum columen nostrae,
            Francia tecum tota recumbit,
            Cineresque tuos putat esse suos.
            Meriti non est oblita tui
            (2190) Nostraeque fluunt lachrymae testes,
            Tua prostravit dextra phalanges,
            Regi urbes restituitque suo.
            Tibi terga fugae vertere Angli,
            Nostris tu robur eras Francis,
            (2195) Et fesso praesidium Regi.
            Sustulit si te furiosus Anglus,
            Perfido pectus stimulatus aestu,
            Dum pudet caesas toties cohortes
            Ire retrorsùm, tamen ipse flammis
            (2200) Iam tuis flammam sibi praeparavit,
            Cedet his terris, iterùmque caesus
            Angliam moestus repetet dolentem
            Ultimum hoc Anglo moriens Puella
            Reddidit fatum, neque fallet Anglum.
            (2205) Sed tui dum nunc superest sepulchri
            Cura, nos fulvo cineres in auro
            Inter & gemmas, roseosque flores,
            Lilijs tectos referemus albis.
            Et colet omnis Francia plorans.
            (2210) Si tamen etiam cineres Anglus
            Rapidis furiens sparserit undis
            Nos tibi tumulum florum è cumulo
            Gratâ flentes mente struemus;
            Et depexo crine quotannis,
            (2215) Dabimus moestae tumulo lachrymas.
[p. 378]
            Dabimusque novos tumulo flores.
            Venient celebres undique vates
            Repetentque tuas ordine laudes,
            Acuent cytharas resonante stylo,
            (2220) Et tua toto nomina mundo
            Spargent; Iacet hic Darcia, dicent,
            Anglica victrix quae agmina fregit,
            Et restituit Lilia Franco.
            Illam flammis sustulit Anglus,
            (2225) Sed non nomen sustulit Anglus.
            Clarâ vivit laude superstes,
            Totum meritis nota per orbem.
            Cujus probitas castusque pudor
            Et fulmineis robur in armis
            (2230) Suprà invidiam crescet in aevum.
            Vive, ô felix Darcia, vivens
            Vicisti Anglos fortibus armis,
            Angli invidiam moriens vincis.

Finis Tragoediae.

Tekstkritiek:

vs. 34 Fons in ed.-1629 Eous
vs. 40 Excelsis in ed.-1629 Excelsus
vs. 42 specu er staat: specu.
vs. 55 dispensans er staat: dispensas
vs. 115 tenet in ed.-1629 tenent
vs. 119 tueri er staat: tneri
vs. 270 Corrumpit in ed.-1629 Corripuit
vs. 472 specimen er staat: specimem
vs. 488 Parenti in ed.-1629 Parente
vs. 538 veniat in ed.-1629 veniat,
vs. 565 fortia in ed.-1629 sortia
vs. 583 periculum er staat: pericûlum (in ed.-1629 periclum)
vs. 651 Anglus, vindice i>er staat: Anglus (toegevoegd naar ed. 1629)
vóór vs. 809 Suf. er staat: Sul.
vs. 1097 liberata er staat: liberara
vs. 1216 quid heu! er staat: quid he |
vs. 1681 cepimus in ed.-1629 coepimus
vs. 1785 Abripiat er staat: Abripia

• Ceneton
  
• Voorkeurenpagina Opleiding Nederlands