Fr. Guillelmus Zeebots - Henrick den VIIIe, koningh van Engelant, of de scheuringe van Engelant

Henrick den VIIIe, koningh van Engelant, of de scheuringe van Engelant, ende ’t afwyken van’t Catholiek geloof, onder den selven Henrick.
In: G. Zeebots, Neder-duytsche gedichten, bestaende in eenighe treurspelen ende andere. Leuven: Wed. Bernardyn Maes, 1662
Uitgegeven door drs. G.C. van Uitert.
Red. dr. A.J.E. Harmsen, Universiteit Leiden.
Ceneton101140 — Facsimile bij Ursicula — books.google
In deze uitgave zijn evidente zetfouten gecorrigeerd en gemarkeerd met een asterisk.

[fol. π1r]

NEDER-DUYTSCHE

GEDICHTEN

BESTAENDE IN EENIGHE

TREURSPELEN,

ENDE ANDERE,

Verthoont ende uytghewerckt door

Fr. GUILLELMUS ZEEBOTS

Relig. Canon. Parchensis.

HET EERSTE DEEL.

Met desen tweeden Druck door den Autheur vermeerdert ende verbetert.

[Typografisch ornament]

TOT LOVEN,
By de Weduwe van Bernardyn Maes, int groen Cruys, Anno 1662.
____________________________________________

Met Gratie ende Privilegie.

[fol. π1v]

PRIVILEGIE.

DOor de Privilegie des Conincklijcke Majestyt, is geoorloft aen de Weduwe wylen Bernardyn Maes, alleen te mogen drucken allen de Dichten ende Tractaten gemaeckt door Fr. GUILIELMUS ZEEBOTS R. C. Parchensis, ende verboden aen alle andere Druckers ende Boeckverkoopers de selve binnen den tyt van negen toecomende jaeren te drucken oft contrefeyten oft elders gedruckt in dese landen te brengen oft te verkoopen: op pene begrepen in de opene brieven gegeven tot Brussele den 6. December 1661.

Onderteeckent LOYENS.
____________________________________________

FACULTAS SUPERIORIS.

UT haec Poëmata à Religioso nostro composita in lucem edantur, permittimus. Actum hâc ultimâ Decemb. 1661.

LIBERTUS Abbas Parchensis Vicarius Generalis.
____________________________________________

CENSURA.

HOs Versus praelo & publicâ luce dignos censeo. Dat. Lovanij hâc ultimâ Decemb. 1661.

IACOBUS PONTANUS S. Th. Doctor &
Librorum Censor.

[fol. π2r]

Aen den Eerweerdichsten Heer,

MYN HEER

LIBERTUS DE PAPE

ABT VAN PERCH,

Licentiaet in de H. Godt-geleertheyt, Arts-Cappellaen
Der Hertogen van Brabant, Vicarius Generael
der Ordre van Praemonstreyt door de Provincie
van Brabant ende Vrieslant &c.

EERWEERDICHSTE HEER

SOo wïer met aendachticheyt des werelts hooge saecken maer eens en wilt overdencken ende met de ooghen des verstants alle de gescapene dingen ernstelijck bemercken, die sal bevinden ende voor oogen connen sien, hoe wonderlijck dat de grondeloose Voorsichticheyt Godts in alle hare schepselen is uytmuntende, ende sich claerschynelijck ten vollen verthoonende. Soo dat niet sonder redene, hoe wel sonder het licht des Geloofs, den welsprekende Cicero ende meer andere heydensche Philosophen, hebben moeten opentlijck belyën, datter niemant soo plomp oft bot en can gewesen: die (siende ende bemerckende de gesteltenisse ende den goeden schick van alle geschapene dingen, ende daer by te werck stellende het naturelijck licht des verstants) niet en soude connen comen tot eenige wetenschap, ende bekentenisse van den genen die het altemael heeft geschapen, ende soo voorsichtelijck elck sijnen eynde weet te bestieren.
[fol. π2v]
Maer mitsdien (’t geen te beklagen is) datter seer luttel hedendaechs zyn te vinden die geduerich in allen hunnen handel het oogh-merck hebben op dese Goddelijcke voorsichticheyt en hun selven daer naer pooghen te schicken ende te voegen; maer dat in tegendeel de meeste menichte van de menschen het verstant verbonden hebbende, ende verblint zynde door de scadelijke liefde van de aertsche ende verganckelijcke saecken, niet anders en schynen in de sinnen te hebben ende te trachten, dan om de selve oft te becomen, oft nu becomen zynde niet te verliesen; soo geschiet het oock gemeynelijck, datse in den tyt van tegenspoet (die hedendaeghs nu overal oock overvloedich genoech is) hun selven dickwils al te seer ende buyten reden ondiscretelijck ontstellen mistroostich ende bedroeft zyn ende luttel oft niet en schynen te dencken dat, naer het seggen van den H. Apostel Paulus 2. Cor. 4. de tribulatie van den tegenwoordigen tyt seer seer kort ende licht is, ende in ons werckt een boven maten hooglijck eeuwich gewicht der glorie. Ende dat volgens het gevoelen ende leeringhe van den H. Hieronymus, alle dinghen ons worden toegeschickt door de wonderlijcke Voorsichticheyt Godts, ende dat dickwils ’t gen’ anders in’t beginsel niet en schynt te wesen, dan een merckelijcke ende opene straffe van de Goddelijcke Rechtveerdicheyt; het selve op het eynde claerschynelijck u blyckende alleen geweest te hebben een crachtighe ende oversoete medicyne van de Goddelijcke Bermherticheyt ende Voorsichticheyt. Sou dat wel ooghschynelijcker connen blycken ende bethoont worden, als met het exempel van dese tegenwoordige Historie van den Patriarch Ioseph? aen wïen niet anders als tegenspoet ende d’onrecht hem gedaen zyn geweest de middelen ende de trappen waer door dat hy opgeclommen is ende geraeckt tot eenen soo verheven staet ende glorie.
[fol. π3r]
Om dan in dusdanighe ongevallen en tegenspoet van desen benouden tyt, een weynich moets ende couragie te geven aen de bedruckte menschen, ende hun wat aen te wackeren, om de inwendige ooghen des verstants, ist niet gedurich, ten minsten somtyts eens om hoogh te heffen op de Goddelijcke Voorsichticheyt ende hun te leeren hun selven daer naer te voegen, versekert zynde dat in dien wy Godt uytter herten beminnen ons alle dingh ten besten sal vergaen, soo hebbe ick tot desen eynde dese tegenwoordige historie uyt de H. Schriftuer getrocken, wat breeder Poëtischer wys voor ooghen gestelt, ende de selve publiekelijck door de principaelste van de Gemeynte van Werchter verthoont, ende aen uwe Eerw. opgedragen. Ende naerdemael ick dickwils geraden ende versocht ben geweest, om de selve tot stichtinge ende vermaeck van een iegelijck te laten in het licht te comen, ende oock gemerckt hebbende dat dese onse Handelinghe soo aen Uwe Eerw. als oock aen meer andere Persoonen van aensien, niet teenemael en heeft mishaeght, soo hebb’ ick my laeten geseggen ende de selve tot voldoeninghe van de Acteurs int licht gegeven ende met desen 2. druck aen ider een gemeynder gemaeckt; daer by voegende noch eenighe andere Historien, op de selve Poëtiscer wyse van gelijcken voor desen verthoont. Maer mits dien ick oock seker genoech weet dat ick niet buyten scheut en ben, aengesien ick hier aen de straet hebbe getimmert ende dat ick oversulcx wel dapper misschien van de nydighe tonghen ende viese rimpel hoofden sal geslagen worden, aen de welcke men nimmermeer iet kan van pas gedoen, soo ist dat ic betrouwende op uwe Vaderlijcke goetgunsticheyt, de stouticheyt hebbe genomen van mynen toevlucht te nemen tot Uwe Eerw. om in dusdanighe ongevallen onder de bescherminghe van uwen Naem te mogen schuylen. Met eenen oytmoedelijck biddende dat Uwe Eerw. de- [fol. π3v] se mynen kleynen aerrebeyt goet-gunstelijck geweerdige aen te sien, ende den selven te ontfangen tot een besondere teecken ende herkentenisse van alle weldaden die soo de Acteurs in het gemeyn, als ick in het besonder van Uwe Eerw. hebben genoten

UWER EERWEERD.

Oytmoedigen Dienaer ende alderminsten Sone

F. G. Z. R. C. P.
____________________________________________

AD AUTHOREM.

FLuente metro laudibus dignos habes
Guilielme versus, perge Posteris tuum
Offerre nomen, ut polos hic transvolet.

Ponebat Fraterno affectu

Fr. Prosper Del Flesche S. T. B. F. Canon. Par. Ord. Praem.
____________________________________________

ALLUSIO AD NOMEN AUTHORIS.

QUid scilla & Syrtes, scopuli, reboansque charybdis,
Insolitos fluxu concinuere melos?
Quid nova junxerunt Syrenes, carmina Nymphae,
Monstraque, quae vastus plurima pondus habet?
(5) Nosco jocos, nec causa latet, Mea Musa, leporis:
Fluctibus emersit rhombus honore suis.
Ille maris rhombus, quem Daphnide cinxit Apollo,
Quemque suo fovit docta Minerva sinu.
Nempe Zeebots, Melicis lux fulgida surgit ab undis
(10) Dum socijs praebet metra canenda choris.
Non potuit talis ponti submergere fundo,
Evolat ad bifidi culmina summa jugi.

Accinit F.F. Iosephus vander Maelen Rel. Can. Parc.

[fol. 2π1r]

HENRICK DEN VIII.

KONINGH

VAN

ENGELANT

OFT

De scheuringe van ENGELANT ende
’t afwyken van’t Catholieck Geloof,
onder den selven HENRICK.

[Drukkersvignet]

TOT LOVEN,

By de Weduwe van Bernardyn Maes, int groen Cruys.
____________________________________________

[fol. 2π1v]

KORT BEGHRYP

Vande

HANDELINGHEN.

GEene uytgesochte versieringhe en is u voorghestelt in dit treur-eyndich Spel, goetgunstighe Leser, Siet hier van de waerachtighe gheschiedenisse in het kort. Arthurus den outsten broeder van Henricus den achsten, Koningh van Enghelant, ghetrout hebbende Catharina de dochter van Spaignien, ende de selve niet ghebruyckt hebbende om sijnen lutteliarighen ouderdom, ende quelende sieckte; is in het 15. iaer sijns levens overleden. Dus om dat den begonnen Peys tusschen Spaignien en Enghelant soude vast blyven soo heeft Henricus den VIII. de voorseyde Catharina sijne swagherinne met verlof des Roomschen Stoel ghetrout, ende uyt de selve, binnen den tyt van twintich iaren, acht kinders verweckt, van de welcke, alleen Maria haere ouders is blyven overleden.
Middeler tyt Henricus versot ende verslinghert op een sekere Iouffrouw Anna Bolena, eene dochter niet van all te goeden naem en leven, heeft sijn Catharien verstooten ende de selve Bolena voor sijne huysvrouw, tegen alle recht, gebruyckt, ende ghetrouwt. Wel onder den deckmantel van Religie oft Godtsdinsticheyt, soo hy seyde, mits hem ongheoorloft was sijne broeders vrouw te trouwen; maer inder waerheyt, om sijnen vervloeckten vleeschelijcken wellust met Bolen te gheniten, [fol. 2π2r] die hem andersins, dan ghetrout zynde, het gebruyck van haer lichaem niet en wilde toelaten.
Den Paus van Roomen versocht wesende, om dit nieuw houwelijck te bevestighen, ende het voorich af te wysen, stelt in sijne plaets twee Rechters Campegium ende Volsaeum byde Cardinalen, die het verschil soude ondersoeken, ende alles naer recht en reden oordeelen. Maer Volsaeus den eersten aenstoker van dese dinghen mits dat hy verbittert was op Catharina als van het naeste bloet van Carolus V. die hem naer sijn woort, niet en hadde vervoordert tot den Roomschen Stoel: die socht in alle manieren Catharina te doen verstooten ende het houwelijck met Bolena, als wettich te bevestighen; maer te vergeefs, mits den Roomschen Paus beter onderricht van de saken, de Rechters alle by wederroept ende de saeck te Roomen daerse van Catharina beroepen was, doet voort gaen, om daer ondersocht ende gheoordeelt te worden:
De Principaelste Advocaten die het recht der Coninghinne waren voorstaende, zyn gheweest den Bisschop Roffensis, den Cancelier Thomas Morus, den Doctoor Ridleus, Varamus, ende meer andere mannen van aensien en gheleertheyt, Evewel Henricus dede over al sijn besten, om sijn saeck te doen vervoorderen, maer siende dat den Paus hem teghen was (die hem eerst door alle soeticheyt, daer naer met het dryghen van den Kerckelijcken ban socht af te keeren van sijn boosheyt)*besluyt eyndelijck door eyghen cracht voorts te varen, ende Bolen te trouwen, ’t welck hy publickelijck dede met eenen door syn gebeel lant afschaffende de Pauselijcke Macht, die hy sij selven toeschreef soo dat hy gheboot op straf van lyf en goet, dat ider [fol. 2π2v] een hem sou voor Paus ende het Hooft vande Kercke in Enghelant beleyden. ’T welck soo voor eerst Roffensis ende Morus niet en wilden doen als strydende teghen het Geloof, soo zyn sy de twee principaelste lichten van heel Engelant publikelijck hier om onthooft.
Endelijck Henricus op den lesten trap van sijn boosheyt geraeckt zynde, naer dat hy Bolena self oock hadde doen om haer overspel onthoofden, valt in een pynelijcke sieckte ende sterft, voor leste sprekende dese woorden, wy hebben’t al verloren. Niet anders achterlatende dan dat hy al te langh en qualijck hadde geregeert. Siet Sanderum, Florimondum Remond, Dion Mutsaert, ende meer andere.

DE VOOR-REDENE.

[p. 1]

INLYDINGHE,

Tot de Aenscouwers.

GY die dit treurich Spel sult komen aen te scouwen,
En met een stil gemoet u in de sinnen houwen;
Hoor eerst een woort oft twee, het geen’ u dint geseyt,
Op dat ons heel bedryf op vaste gronden leyt.
(5) Een saeck wort hier verthoont, en in het licht gegeven,
Die niet en is versiert, maer die ons wort beschreven,
Van Mannen wel geleert, en hoogh geachte lien,
Van Wïen dat oock self dees dinghen zyn gesien.
Ghy kont (indien ghy wilt u sinnen daer toe keeren)
(10) Veel dinghen nut en goet uyt desen handel leeren:
Voor eerst tot wat ellend’ Henricus is gebrocht,
Die buyten echten staet sijn wellust heeft gesocht.
Hoe dat hy naerderhant door een soo scandich mallen,
Van d’ een in d’ander quaet is altyt voorts gevallen;
(15) Hoe dat hy naderhant de Kerck en Godt verliet,
Wat doet het overspel, wat doet een hoer al niet?
Komt spiegelt u dan hier, en wilt in vremde hoecken,
En buyten echten staet geen vuyle wellust soecken,
En wort niet als een beest die geene reden kent,
(20) En dat ghy wat ghy doet, geen echte trouw en scent.
Denckt vry en hout’et vast dat onder alle sonden
Die ’s menschen hert bevlect, geen snooder wort gevonden
Dan drift van’t dertel Vleesch, die nimmer stil sal staen,
Maer in het slim beiagh wilt altyt voorder gaen.
(25) Komt siet beneffens dat en wilter wel opletten,
Wat datter kompt van sich uyt Godes Kerck te setten,
[p. 2]
Wat onrust op het eynd’ die aen het herte leyt,
Wanneer de bange ziel nu uyt haer lichaem sceyt.
Wel hoort aendachtich toe, all’ die hier zyt gekomen
(30) Het geen’ u dienstich is, dat dient u aengenomen.
Dat dient u naergevolght, maer vliet, ’t geen u mistaet,
Eens anders ongeval, is dicwils imans baet.

DE I. HANDELINGHE.

Henricus is onsteken met onsuyvere liefde tot Anna Bolena. Ende wort noch meerder aengehist door de Onkuysheyt, door de Goddeloosheyt, ende door de Tyranny.

I. UYT-GANCK.

Persoonen. Henricus, De Onkuysheyt, De Tyranny,
De Goddeloosheyt.

Henr. AL is geheel myn Lant, in rust en vollen vrede,
Soo voer ic evenwel noch oirloch in myn lede
(35) Waer door myn treurich hert, geslagen ’t allen kant,
Leyt in een swaer verdriet, en midden in den brant.
Al heersch ick overal, al ben ick wonder machtich,
Al ben ick wonder groot in allen dingen prachtich,
Soo liggh’ ick evenwel in staege slaeverny,
(40) Mits datter eene ruckt myn eygen hert van my.
[p. 3]
Mits datter een alleen door stercke soete pranghen
Van haere liefde, hout myn banghe ziel gevanghen,
Die watse doet oft laet, geen vaste rust en vint,
Ten zy ick ben by die myn hert soo seer bemint.
(45) Bolena scoone maeght, ghy zyt het die myn leven,
Ghy zyt het die myn hert my weder kont gegeven;
Ghy zyt myns herten wensch, ghy zyt alleen ghy zyt
Waer door myn treurich hert gestaege droefheyt lyt.
Onku. Doet hier’t gen’ dat u lust, en laet de droefhyt varen.
(50) Wat wilt gh’ u ieughdich hert door bange sucht beswaren?
Siet dat gy vrolijck leeft: ’t betaemt den Koningh niet
Dat hy sal Koningh zyn, en leven in ’t verdriet.
H. Och oft geoorloft waer! O. wat hoefde dat te wenscen?
’T gen’ ongeoorloft is, dat is voor ander menscen,
(55) En voor den Koningh niet. Dus ’t gen’ u lieft oft lust,
Gaet stelt dat totter daet, en zyt daer in gerust.
Hen. Iae wel; maer die myn hert soo wonder heeft beseten
Heeft alles wat ick doe ten vollen afgesmeten,
En slaet my voor het hooft: mits sij haer crygel hout,
(60) En niemant weder lieft, ten zy hy eerst haer trout.
Dus staen ic hier verstelt, en moet myn droefheyt klagen
Mits ick den heeten brant gans niet en kan verdragen,
En even in dees saeck hier geenen uytkomst sie,
Wat dat ick bidd’ oft smeeck, oft wat ick oock gebie.
Onkuy. (65) Soo gy het maer en wilt, zyt daer in niet beladen,
Ghy sult naer vollen wensch, u heeten lust versaden,
En vollen uytkomst sien. Doet soo ghy zyt bekoort,
En gaet gelijck ghy pleeght in uwen handel voort.
Henr. Ick voel hier toe myn hert ten vollen wel genegen,
(70) Maer siet een ander saeck die stelt haer daer en tegen,
[p. 4]
Te weten wat het volck, wat mynen heelen Raet,
En wat den Keyser self sal seggen van dees daet.
Tyran. De opspraec van het volc hier in te willen vreesen
Betaemt den Koningh niet, maer slechte pimpelmeesen.
(75) Brant ghy in liefde dan, en zydy noch soo flouw,
Dat uw kloeckmoedich hert hier imant vreesen sou!
Neen; maer gaet liever voort, en sonder iet te vragen,
Doet hier en over al, al wat u kan behagen,
En ofter imant waer die u hier tegen stont,
(80) Gebruyct u bloedich sweert, en stopt hem soo den mont.
Hen. En soud den grooten Godt hier over, my niet plagen
En met het blixem’s vier oft met den donder slagen?
Waerachtich soo men leest, en dickwils heeft gehoort
Het gaeter byster straf wanneer hy is gestoort.
Goddelos. (85) Ey dat is kinder klap, waer heeftmen oyt gelesen,
Dat Godt in sulck een saeck soo straf sou konnen wesen,
Oft soo vraeckgierich zyn, en uyttermaten stuer,
Dat hy bestraffen sou den drift van ons natuer.
Neen seker dencket niet, hy ist die ons van binnen
(90) Van eerst heeft ingestort, de driften van het minnen,
Hy ist die ons natuer, hy ist die ’t ieughdich bloet
Tot liefden heeft geneyght, door liefden wassen doet.
En waerom sou hy dan sijn eygen wercken straffen?
Dees kinderlijcke vrees dient u dan af te scaffen,
(95) Te stellen uyt het hert, te stellen uyt den sin,
Dus volght vry sonder vrees de driften van de min.
Henr. Wel dan aldus gedaen,’k sal mynen lust genieten,
En volghen daer myn hert en driften henen scieten,
Al soud den Hemel self, al soud’ de Hel daer by,
(100) Vervloecken dese daet en opstaen tegen my.
[p. 5]
Maer siet daer koomtse aen, waer op myn sinnen dwalen,
En myn swaermoedich hooft gedurich scynt te malen:
Daer is die scoon Goddinn’, daer is dat aerdich beelt,
Dat altyt waer ick ben in myn gedachten speelt.
(105) Daer is die soete maeght, die kan myn droefheyt staken,
Daer is die soete vreught die my kan vrolijck maken,
Daer is myn eenich lief, die heel myn hert besit,
Waer door myn ieugdih bloet wort langs te meer verhit.

Henricus versoeckt Bolena tot sijnen wil, maer
sij en wilt’et hem niet toestaen, dan met
bespreeck van haer eerst te trouwen.

II. UYT-GANCK.

Henricus, Bolena, Brian.

Bol. Wat isset machtich Vorst, dat ghy dus scynt beladen?
(110) Dat ghy dus seynt verstelt, en droevich in uw daden?
Wat isset doch voor leet, ’t geen u het herte pranght,
En soo ick kan gesien in uwe sinnen hanght?
’Ten dient U Koningh niet, dat ghy u sult beswaren,
Dat ghy door vroeghe sorgh sult krygen gryse haren,
(115) U’hert, u’ieugdich hert, dient door een nieuwe vreugt,
Door versche blyscap weer gelijck te voor verheught.
Henr. Gy zyt, ô weerde maeght, gy zyt die in myn lyden,
Myn hert vertroosten kont, en wederom verblyden:
Ick sweir, geloovet vry, gy zyt alleen ghy zyt,
(120) Naer wien myn ziele wensct, naer wien myn herte vryt.
Bol. Ey stelt dat uyt uw’ hooft, en wilt blymoedich leven,
Dat sal u beter vreught, en meerder blyscap geven.
[p. 6]
Ghy siet den soeten tyt, die lockt van allen kant,
Tot vreugt, dus eens gedanst: En siet daer is myn hant.
Henr. (125) Geeft my uw hert daer by, en laet’et my gelucken,
Dat ick uw’ soete blom, dan weerdich ben te plucken.
Dat is het geen’ ick soeck, dat is het geen’ my lust,
Daer mynen ’s herten wensch kan mede zyn geblust.
B. Dat sal, grootdadich Vorst (want ’k hebbet soo gesloten)
(130) Van niemant wie het zy noyt eerder zyn genoten,
Ten zy ick eerst voor all’ verbonden door de trouw,
Van dïen die my lieft, ben lief, en echte vrouw.===
Onthout wat ick u segg’. Dees Blomm’ wil ic bewaren,
En die te sijner tyt voor mynen bruyd’gom sparen.
Henr. (135) Ic ben uw bruydegom. gy zyt myn lief alleen.
Bol. Hy die sijn trou belooft is bruyd’gom anders geen.
Dien konde machtich Vorst, dien konde niet gewesen,
Mits gy u aen een vrouw’ verbonden hebt voor desen.
Hen. Zyt daer me vergenoeght, dat gy, ô scoone maegt,
(140) Meer als myn eygen vrouw, myn vierich hert behaegt.
B. ’Tis daer me niet genoeg. Dus laet dees woorden blyven,
En wilt door soete vreught u droefheyt wat verdryven.
Henr. Dat konde doen alleen, soo gy het toe wilt staen.
Bol. Soo gy my trouwen wilt, soo isset haest gedaen.
(145) Soo niet; soo laet’et daer,’k sal noyt myn teere sinnen
Begeven (hout het vast) om imant te beminnen,
Ten zy hy door de trouw is mynen echten man,
Gy doet dan soo ick segg’ oft anders swyght’er van.
En laet ons soo ghy wilt den tyt gaen wat versetten,
(150) En spelen onder een, en danssen nieuw baletten,
Daer sal uw’ treurich hert, en uw’ swaermoedich bloet,
Hersceppen sijnen geest, en bly zyn van gemoet.
[p. 7]
Hen. Wel aen ic ben te vre, komt gaen wy dan te samen.
Br. Wie had’ dat oyt verwacht! wie sou’ hem dat niet scamen
(155) Van een soo vuylen brant, van een soo vuyl beiagh,
Als ick tot deser tyt oyt in myn leven sagh.
Wat doet de liefde niet wat ongehoorde dinghen,
En weet sij soomen siet niet voor den dagh te bringen,
Wat kan een vrouw al doen, gelijck ic hier bemerck,
(160) Als sij bedrogh en list, en boosheyt stelt te werck.
Sij die van ider een is over al gehouwen,
Het bromsel, en het scuym van all’ oneerbaer vrouwen,
Die speelt den crommen dief, die ider is gemyn,
Die wilt noch in dit stuck een eerbaer maeghet zyn.
(165) Die wilt noch boven dat heel weerdich zyn gevonden,
Te wesen aen den Vorst door echte trouw verbonden,
Maer ’k vrees hier in dit stuck voorseker ongeval,
En dat dees saeck op’t lest noch qualijck eynden sal.
Maer ’k sien gelijc my dunct, Volsaeus herr’waers komen
(170) Den man is soo het scynt van sorgh heel ingenomen,
Daer moet iet wonders zyn, dat kan ick aen sijn mien
Aen sijn manier van doen ten vollen wel gesien.

Volsaeus seght des Koninghs houwelijck met Catharina van geender weerde te wesen.

III. UYTGANGK.

Volsaeus, Langlandus, Brianus.

Vols. Langlande weerde man, ick hebb’ u wat te seggen,
Ick hebb’ u eene saeck mits desen voor te leggen,
[p. 8]
(175) Een saec een groote saec, daer wonder veel aen hanght,
En die ooc voor het meest uw’ weerdich ampt belangt.
Lang. Al wat myn ampt belangt dat dient my wel te weten
Dat dient naer vollen eysch te zyn van my gequeten,
Dus soo het u gelieft laet my de saeck verstaen,
(180) Daer sal ick in dan doen, ’t geen’ dienstich is gedaen.
Vols. U is, gelijck ick meyn, voor desen wel gebleken,
Hoe onsen Koningh is door liefde heel onsteken,
En even sonder rust; mits hy nu hier en daer,
Al waer het hem bevalt, loopt sijn wellusten naer.
(185) En dat, gelijck ick sien, en ider kan gemercken,
Sijn sinnen buyten huys en op een ander wercken;
Mits onse Koninghin, sijn hert niet meer behaeght,
En dat hy in haer plaets een ander liefde draeght.
Hy sal al niettemin noch willen voorder varen,
(190) Noch arr’beyt, noch gewelt, noch list, noch moeyte sparen,
voor dat hy sijnen wensch en vleeschelijcke lust,
Aen die, die hy bemint, heeft eerstmael uytgeblust.
Lang. Tis dickwils, ooc van outs, by Koningen geplegen,
Te volgen hunnen lust, gelijck sij zyn genegen,
(195) En wat hun wel bevalt, dat brengense ter daet;
Scoon dat het qualijck luyt oft tegen reden gaet.
Vols. Ic hebb’ tot desen eynd’, een middel uytgevonden,
’T geen ghy naer uwen last den Koningh sult verkonden,
Een middel waer door kan ten eynde zyn gebracht,
(200) (Behoudens d’eer van Godt) waer henen dat hy tracht.
Maer eer ick voorder gaen in dit te openbaren,
Soo wil ick eerst voor al by vasten eet verklaren,
Dat allen dat ick seg’ alleenlijck wort geseyt,
Door sorghe die ick draegh voor s’ Konincx salicheyt,
[p. 9]
(205) Godt zy hier van getuyg. Lan. De welvaert van ons Landen
’T geluc van heel het Ryc hangt aen des koninx handen,
En alsset eerst voor al wel met den koningh gaet,
Soo is een ider oock daer door in goeden staet.
Nu seggh’ u reden voort. Vol. Ick meyn gy kont geweten,
(210) Hoe dat den koningh scynt gans en geheel beseten,
Door liefde van Bolen’ daer hy op is versot,
Scoon dat geheel het Ryck met desen handel spot.
Maer even wat het zy, soo veel ick kan besluyten,
Ick sien dit ongeval uyt dese wortel spruyten,
(215) Dat hy sijn Catharien’, nu voorts niet meer en lieft,
En met een ander sou veel liever zyn gerieft.
Lang. Iae dat is klaer genoegh, maer wie sal dat beletten?
Wie sal hem desen drift uyt sijne sinnen setten?
Voor my, ick hebb’ daer toe myn best genoeg gedaen,
(220) Maer hy blyft evenwel, de selve wegen gaen.
Vol. Ic weeter middel toe. Lan. wat middel soudy weten?
’K hebt alles wel geproeft en my genoegh gequeten
Soo veel ic sculdich ben, Vol. wel hoort dan mynen raet,
En soo gh’ hem goet bevint, soo brengt hem totter daet.
(225) Tis seker, soo gy weet, dat gy zyt vast verbonden,
Vervolgens uwen last, den koningh van de sonden
Te houden; en daer by te stieren tot het goet,
Tot alderhande deught, soo eenen Biechtvaer moet.
L. ’Tis waer en ic bekent. V. Soo moet g’hem dan verklaren
(230) Dat hy in sonden leeft, van over twintich iaren
Van dat hy is getrout, met sijne Catharien,
Mits tusschen hem en haer, geen trouw en kost gescien.
Dîes is hun houwelijck, en trouw van geender weerden,
Noch immer is geweest van doen sij ’t eerst aenveerden.
[p. 10]
(235) En volgens blyckt hier uyt veel klaerder als den dach
Dat hy sijn Catharien noyt meer beslapen mach.
Lan. Dat dunct my wonder vremt, en sonder slot oft reden
Een ider acht dat goet, tot op den dach van heden
Wie twyffelt doch daer aen? Vol. En wilde weten, wie?
(240) Al die rechtsinnich zyn, en all’ de wyse lie.
Niet een van altemael, die wynich is ervaren,
Int Recht, oft Godes Woort, die niet en sal verklaren,
Dat ’t vorich Houwelijck gans niet gestaen en kan:
En soo gy voorder soeckt hoort daer de reden van.
(245) ’T Gebot van Godes Woort, in d’oude Wet bescreven,
Oock in de nieuwe Wet aen ider een gegeven,
Verbiet uytdruckelijck dat niemant door de trouw,
Oyt nemen mach ten echt, sijn eyge broeders vrouw.
Dat ’s immers klaer genoegh. Nu mits te deser stonden,
(250) De koninghinn’ was aen des koninghs broer verbonden,
Te voor door echten bant; soo volght hier claerlijc uyt
Dat ’t vorich houwelijck gans niet met al en sluyt.
Dus magh hy, iae hy moet, de Koninginn verlaten.
L. Dat waer voor haer te hert V. Daer valt niet aen te praten
(255) Godts Wet en hoog gebot, gaet in dees saeck voor al,
’T gen’ soo ick seker weet den koningh volgen sal.
Want soo gy selver siet; en ider van ons allen:
Sij is van langen tyt hem uyt het hert gevallen,
Soo sal hem nu den noot oock dienen tot vermaeck,
(260) En even hoop ick noch wat meer van dese saeck.
Te weten; soo hy is van Catharien ontslagen,
Dat hy dan imant sal een vaste liefde dragen,
En trouwen voor sijn vrouw, en hebben dan daer me,
’T gen’ hy nu elders soeckt, en lust en vollen vre.
[p. 11]
(265) Gy doet dan uwen last, en gaet den koningh seggen,
Dat ick u hebb geseyt, en Godts gebot uytleggen;
En mits gh’ een deftich man, en sijnen Bichtvaer zyt,
Soo toont hem in dit punckt, den wegh der saelichyt.
Lan. Met oirlof dan myn heer, ick salt hem laten weten.
Bria. (270) Hy sal wel haast genoegh sijn Catharien vergeten,
’Tis effen dat hy soect. Vol. Oft hy het soeckt, oft vliet,
Dat is my evenveel, de saeck en raeckt my niet.
Dan wel ick soeck alleen, daer ick ben toe verbonden,
Te hoeden, dat hy hier niet leef in groote sonden
(275) Want mits ick Bisschop ben, en Kardinael daer by,
Soo wort van hooger handt dit soo versocht op my.
Bria. Daer komt den koningh self, al weder heel beladen,
Al weder heel besorght. Ick acht voor goet geraden
Dat gy hem selver hier van dese saeck nu spreeckt,
(280) En dat gy ander trouw hem in de sinnen steeckt.

Volsaeus raet den Koningh, dat hy sijn Huysvrouw
Catharina sou verlaten, en trouwen des Konincx
van Vranckryck Suster. Ende Langlandus wort
naer Roomen gesonden, om den Paus te
verwilligen, dat hy dit Houwelyk sou
uytspreken van geender weerden
geweest te hebben.

IV. UYT-GANCK.

Henricus, Volsaeus, Langlandus, Brianus.

Hen. Hoe deerlijck is den stant, van die gedurich woelen,
En binnen in het hert gedurich stryt gevoelen!
Hoe deerlijck is een man, die noyt in sijn gemoet,
Een stille rust en vint, maer altyt onrust voet.
[p. 12]
(285) Ellendich als ick ben! sal ick dan moeten lyden,
En met myn eygen hert van binnen moeten stryden!
Sal ick met alle kracht, en altyt sonder rust,
Benouwen mynen wensch, bevechten mynen lust!
O dat is al te swaer. G’ hebt*menichmael voor desen,
(290) Volsaee trouwen vrint, my trouwen dienst bewesen
Vervolgens uwen last: Nu ’t dat ick voorts versoeck,
Weet gy nu dienstich iet soo brengh’et uyt den hoeck.
Vols. Hebb’ ick u Maiesteyt oyt dienstich iet geweten,
Daer hebb ick mynen last van stonden in gequeten;
(295) Dat sal ick voorder doen, en noch op desen dach,
In een gewighte saeck die ick niet swygen mach.
Maer oft u Maiesteyt, sigh quam daer door te quellen,
En, dat ick wel geloof, sijn sinnen te onstellen;
Soo bidd’ ick eerst voor al te nemen hier gedult,
(300) En dat ick niettemin sal wesen buyten scult.
’T betaemt den Koningh niet, dat hy sal vaste wetten
Sijn Ondersaten als gestrenge toomen setten,
En dat hy selver van Godts Wetten niet en weet,
Oft dat noch slimmer gaet, Godts Wetten overtreet.
(305) Godt heeft u Machtich Vorst sijn eygen plaets bevolen;
Int stieren van uw Ryck, en soo gy komt te dolen
Soo doolt het volc met u. Hen. Wel wat is dat geseyt.
Hebb’ ick dan oft gedoolt, oft eenich mensch verleyt?
Nu spreeckt dan open uyt, wat wilde daer me seggen?
Vol. (310) Ic wil U machtich Voorst hier door te voren leggen,
Dat gy bedrogen zyt. Hen. Waer in? Vol. In uwen staet,
Daer gy tot heden in verkeerde wegen gaet.
Hen. Wel segg eens, waer in is toch myn bedroch gelesen,
En toont waer in dat ick gae heel verkeerde wegen?
[p. 13]
Vols. (315) Het is in ’t houwelijck, daer gh’over twintich jaer
In met uw Koningin geleeft hebt by te gaer.
En met een woort geseyt: die gy tot noch voor desen
Gemeynt hebt (buyten scult) uw echte vrou te wesen
Dees is het even niet, soo sij noyt wesen kan,
(320) Noch uwe Maiesteyt kan wesen haren man.
Dat is niet dan te klaer, mits dat Godts hooghe Wetten,
Den bant hier van de trouw, te niet doen en beletten,
Door dien uw Catharien (’t geen ic wel swygen wou)
Geweest is van te voor uw eygen broeders vrou.
Hen. (325) Volsaee wat gy doet, en soeckt geen vremde dingen
(Ick raed’et u ten best) my in den sin te dringen:
Siet wel wat dat gy seght, en gaet hier niet te werck,
Dan naer een wys beraet, en naer een diep gemerck.
V. ’Ken soec grootdadich Vorst, ’ken soec geen vremde saken
(330) Te blasen in uw oir oft nieuws iet wys te maken;
Al ’t gene dat ick segg, is al te vast gegront
En daer gy wat gy doet niet opgeseggen kont.
Dus segg’ ick anderwerf, en ’k salder over blyven
Vervolgens dat Godts voort, en d’oude Rechten scryven
(335) Uw trouw is tegen Recht, diesvolgens sonder slot
Uw trouw is tegen Reen diesvolgens tegen Godt.
H. En waerom tegen Godt? V. Om dat sijn hooge Wetten
Gelijck ick hebb’geseyt, alsulcken trouw beletten.
Hen. Den Paus heeft eerst voor all’ my sullex toegestaen.
Vols. (340) Daer heeft hy van gelijck oock qualijck ingedaen.
H. En waerom qualijck doch? V. Om dat hy in de saeken
Die Godes Woort alleen, en sijne Wetten raeken,
Sich tegen alle Recht en wonder onbedacht,
Bemoeyt; en soo misbruyckt sijn Pauselijcke macht.
[p. 14]
Henr. (345) En staet het hem niet toe dan sullex toe te laten?
V. ’K segg’ ongetwyffelt neen. H. Niet aen sijn Ondersaten?
V. Neen. H. Dat is immers vremt. V. soo vremt niet alsset scynt
H. En heeft hy dan geen macht? V. soo veel niet als gy mynt
De Pauselijcke macht staet in besette palen
(350) En niet in sijnen wil: dus kan hy licht gedwalen
Indien hy hier sijn Ampt, oft macht te buyten gaet,
Oft ergens doet het gen’ hem niet te doen en staet.
Soo isset hier gesciet. Heeft hy consent gegeven,
Om met U Koninghin in echt te mogen leven,
(355) Ten helpt u niet met al: mits dat het Godt verbiet,
En tegen Godts Gebot, kan hy noch iemant niet.
Hen. Wat dan hier in gedaen? Ick bender in beladen,
Wat acht gy in dees saeck dan voor het best geraden?
V. Dat gy grootdadich Vorst voordaen hier anders leeft,
(360) Op dat gy aen uw Volck geen quaet exempel geeft.
En open uyt geseyt, het staet u hier te lyden,
Van uw gemeynde vrouw u selven af te sceyden,
Dan wort met volle macht u weder toegestaen,
Een ander in haer plaets te mogen nemen aen.
(365) De reden wys’et uyt en ’t hoogh Gebot des Heeren,
Dat kan het klaer genoech, en duydelijck geleeren,
Dat geenen vuylen drift noch vleeschelijcke lust,
Mach buyten Houwelijck oyt werden uytgeblust.
Nu mits gy soo ick segg’ zyt buyten echte banden,
(370) Soo moogde machtich Vorst uw hert niet laten branden,
In vleeschelijcke lust, oft eenich vuyl beiagh,
’T zy met uw koninginn’ oft wie het wesen mach.
H. En kan myn koninginn’ myn huysvrou dan niet wesen?
V. ’K segg’ ongetwyffelt neen. H. En heeftse ooc voor desen
[p. 15]
(375) Myn huysvrou noyt geweest, en wettich in myn bed?
Vols. ’K seg ongetwyfelt neen, vervolgens Godes wet.
Die ider een verbiet sijn swaegerin te trouwen,
Om aen sijn ’s broeders bloet sijn eere soo te houwen
Die anders wort gekrenckt. H. Hebb’ic myn broeders eer
(380) Hier in te kort gedaen? V. ’K seg’ iae. H. Dat doet my seer.
Ick hoop noch evenwel, Godt sall’et my vergeven
Vols. Indïen dat gy wilt nu voorder anders leven.
Hen. Daer ben ick toe gesint, ick wil van desen dach,
Een vrouw die ick met Godt en eer gebruycken mach.
Vols. (385) Dat sijne Maiesteyt des Franschens konincx suster
Neem tot sijn echte vrouw, soo is uw Lant geruster
Door dese nieuwe trouw. H. Ten is noch geenen tyt,
Ick moest myn Catharien te voren wesen quyt.
Maer hoe dat hier gedaen! daer staen ick in verslagen,
(390) Hoe sal dat aen het Ryck, en heel den Raet behaegen,
Dat ick myn koninghin sal laten gaen van my,
En dat ick in haer plaets een ander maghet vry?
Ten kan gelijck ick weet, ten kan niet anders komen,
Dan dat het worden sal ten quaetsten afgenomen,
(395) Dan dat men overal sal laken dese daet,
En seggen open uyt dat dit te qualijck gaet.
Vols. Wanneer uw Maiesteyt, laet weten aen de Staten,
En door ’t geheele Ryck, en all’ uw Ondersaten,
Dat Gy in dese saeck U voeght naer Godes Wet,
(400) Die duydelijck genoegh uw’ eerste trouw belet.
Soo sal dan ider een uw’ rechte myningh prysen,
Naer ’t Oordeel van de Wett en ’t seggen van de wysen.
Hen. Maer sal den Keyser oock de saeck alsoo verstaen,
Als soo een groote scand’ wort aen sijn Bloet gedaen?
[p. 16]
Vols. (405) Dat vry den Keyser segg’ al wat hy kan geseggen,
Soo sal hy in dees saeck U niet als deught opleggen,
En niet dan daer gy toe van Recht verbonden zyt,
Oft anders wort gh uw ziel, en uwen hemel quyt.
Dan wel om eenichsins de monden van de quaden
(410) Te stoppen overal; soo vind ick best geraden,
Dat, wat dees saeck belanght, te Roomen in het kort,
Door Pauselijcke macht terstont behandelt wort.
Daer sal, naer uwe saeck ten vollen is gebleken,
Den Paus uyt sijnen Stoel het rechte vonnis spreken,
(415) En doemen uwe trouw nu beter onderricht:
’T is qualijck g’absolveert, alst qualijck is gebicht.
Hen. Wel dat’et soo gescie, ’k en wil niet langer dolen.
Langland draeght gy de sorgh, de saeck wort u bevolen,
En gaet naer Roomen toe, en stiert uw’ dingen wel.
Lang. (420) ’K sal daer in neerstich zyn, en doen naer u bevel.
Maer dat uw’ Maiesteyt terwylen in uw’ Landen,
Hier van bevragen doet Rechtsinnige verstanden,
Wat hun gevoelen is van dese nieuwe daet:
Op datmen in dees saeck op vaste gronden gaet.
Hen. (425) Volsaee ’k geef u last, gy sult hier over hooren
’T gevoelen en den sin van Rechters en Doctooren.
Vols. Daer valt geen hooren aen, het stuc gaet al te vast,
Maer ’k sall’et even doen het geen my wort belast.
[p. 17]

De Redene, de Godtvruchticheyt, de Goedertierentheyt soecken Henricum van de echtbreuck afteraden daer hy niet naer hooren wilt.

V. UYT-GANCK.

Henricus: de Redene: de Godtvruchticheyt: de Goedertierentheyt.

Hen. Nu sien ick ’t haest gedaen, nu sien ick middel open,
(430) Daer ick myn’s herten wensch, kan me ten eynden hopen:
En kan myn Catharien, myn huysvrouw niet gezyn:
’Tis effen dat ick soeck, soo is Bolena myn.
Bolena heeft myn hert en sinnen ingenomen
Cath’rien die keer weerom van daer sij is gekomen
(435) ’T is langh genoech gedoolt, ’t is meer,’tis meer dan tyt,
Dat ic dees tweede trouw, en d’eerste my maeckt quyt.
Wat nieuws verheught het hert, daer ben ic toe genegen,
En wat ick wenschen soud’ dat hebb’ ick nu gecregen.
Reden. Sult gy u koninghin verlaten tegen Recht?
H. (440) Iae, maer met volle recht. Red. Neen seker dat’s te slecht
Siet hier wat dat gy doet: en voeght u naer de reden,
En houdt u (zydy wys) met Catharien te vreden.
Hen. De Reden volg ic naer, die dwingt my allen dach
Dat ick verlaten moet ’t gen’ ick niet houwen mach.
Red. (445) ’Tgen’ gy niet houden meugt; wie kan u dat verbieden?
H. Godts hooge wet waer naer moet alle ding gescieden.
Re. Neen g’hebt het daer niet vast, Gy stuyt op Godes wet
Daer gy in dese saeck u even tegen set.
En wete niet dat Godt op sulcke vaste gronden
(450) Het houw’lijck heeft gebout, en soo door een gebonden,
[p. 18]
Dat ’t selve maer alleen is sceydbaer door de doot,
En noyt door ander saeck, al waerse noch soo groot!
Hen. Iae wel, maer daer noyt trou en is geweest voor desen
Daer kanse soo heel vast oock niet gebonden wesen,
(455) Daer machmen alsmen wilt, daer moetmen scyden van
Te meerder alsmen weet dat ’t noyt gevoegen kan.
Red. Al’t gene gy hier seght, en my pooght wys te maken
Dat kan, gy siet’et wel, U niet met allen raecken,
Gy weet, uw eerste trouw heeft van den eersten aen,
(460) Gelijckse heden noch, op vaste gront gestaen.
Hen. Neen neen dat slaeg ic af, Godts wet die stuytter tegen:
Red. Neen, maer ’t is evenwel U daer aen niet gelegen:
De wellust van het Vleesch, waer van u herte brandt,
Verduystert uw gemoet, verblint u dom verstant.
(465) Maer stelt die wat ter syd’ en denckt met stille sinnen,
Wat dat gy in dit stuck bestaen hebt te beginnen,
En nu ten eynde tracht; soo siedy metter daet
Dat gy hier qualijck doet, en buyten reden gaet.
Hen. Geen malle drift oft lust en is in my geseten,
(470) Dat ick hier door verblint my selven sou vergeten;
Neen; verr’ zy dat van my, maer d’ wit van myn gemoet
Is anders niet dan recht, is anders niet dan goet,
Te weten dat ick noyt myns broeders vrou sal houwen
Die my door Godes wet verboden is te trouwen,
(475) Wat kan ic anders doen! Red. Doet’t gene dat ick raey.
Hen. Dat ben ick niet gesint, dat waer myn ziele scaey.
En oft ick ’t wilde doen, ’t wort my niet toegelaten.
R. Den Paus geeft volle macht. H. wat kan dat imant baten?
Den Paus en heeft geen macht, om my dit toe te staen.
R. (480) Het staet in sijne macht, daer ’n is geen twyffel aen.
[p. 19]
H.Van waer dan heeft den Paus dees volle macht gecregen?
R. Van Godt. H. Ic segge neen, want ider spreect daer tegen.
R. Niet ider. H. ’Tmeestendeel. R. wie dog. H. Geleerde mans.
R. ’T zyn mannen sonder deugt, ’t zyn mannen sonder glans.
(485) Daer zynder seker meer, en hoogher oock van staten,
Die houden dat den Paus vermach het toe te laten;
En dat is klaer genoech, maer gy wort tot het quaet
Gedreven van dit volck door hunner boosen raet.
Maer siet in tyts doch toe, en let wel op uw saecken
(490) Oft anders sulde vast tot een quaet eynd’ geraeken.
Godtvr. U dient vry meerder sorgh tot uwe saelicheyt.
Hen. Dees sorgh die ist, die my in hert en sinnen leyt.
Godtvr. Iae in uw’ sinnen leyt, dat is genoech te mercken
Aen d’ontrecht en het quaet, ’t gen’ gy soect uyt te wercken
(495) Dat is genoech te sien, wanneer gy nu veracht
’T gen’ is soo vast gestelt door Pausselijcke macht.
H. Den Paus die heeft gedoolt, ’ken mach daer naer niet leven
Godtv. Om dat gh’ u selven wilt tot overspel begeven:
En vreesdy niet, dat Godt uw’ boosheyt straffen sal?
H. (500) Tis red’lijck wat ic doen, ’ken vrees hier niet met al.
Want Godt heeft desen sin my selver ingegeven,
Gelijck ick seker meyn. Godtv. Gy wort hier toe gedreven,
Door vleeschelijcke lust, gy weet, ’t heeft geenen scyn,
Dat Godt aen sulc een quaet soud’ konnengunstich zyn.
(505) Dat Godt sou tegen recht, u in de sinnen steken,
Dat gy door overspel, dien stercken bant sout breken,
Dien hy door sijne Wet wilt altyt blyven vast.
Neen lieve dencket niet gy weet wel hoe dit past.
Red. En wildy geensins dan u voegen naer de reden?
(510) Denckt dat u eer hier door wort met den voet getreden,
[p. 20]
Denckt dat gy over al hier om sult zyn vervloeckt,
Indien gy buyten echt uw vuyle wellust soeckt.
Hen. Wat dat myn eer belangt, die kan hier door niet lyden
’K sal door dit bloedich sweert myn faem genoech bevryden
(515) Wie eens daer tegen hict, oft maer een woort en seyt
Dien sal van stonden aen zyn totter doot geleyt.
Goeder. De wreetheyt van het sweert, past beter aen tirannen
Maer aen den koningh niet, oft aen beleefde mannen:
En daermen in het Ryck doet alles met gewelt
(520) Daer sal den koningh haest zyn uyt het Ryck gestelt.
Hen. Daer valt niet aen te doen, ick wil, ic sal dees dingen,
Het koste dat het wil oock tot den eynde bringen,
Red. Siet dat gy sonder eynd’ dit eynde niet en klaeght
En eeuwelijck verfoyt, ’t geen’ u nu soo behaeght.

Eynde van de eerste Handelingh.

DE II. HANDELINGHE.

Catharina de Huysvrouw van Henricus beklaeght
sijn ontrouwicheyt en wort van
Thomas Morus vertroost.

I. UYT-GANCK.

Catharina, Thomas Morus, (Kameniren.

Cath. (525) Almachtich eeuwich Godt, die vander eeuwicheden
Hebt alle dingh voorsien, en met gewisse reden
[p. 21]
Elck scickt naer sijne eynd’, en wyselijck bestiert,
Soo dat niet als door u oock d’minste loof en swiert.
Ick weet al wat den mensch komt over ’t hooft gevaren,
(530) Van sijnen eersten dach, tot d’lesten van zijn jaren,
Dat dit niet by geval, maer door uw hoogh beleyt,
Waer me ghy’t al bestiert, wort ider toe bereyt:
Maer even laet’et toe, en wilt uw oogen slagen,
Op’t gen’ myn treurich hert bestaet aen u te klagen;
(535) Van’t gen’ myn bange ziel, van’t gen’ myn droeven geest
Ten deel onnoosel lyt, ten deel te lyden vreest.
Hebb’ ick dan soo geleeft, dat ick door boose daden,
Geweken van de deught, gerekent by de quaden,
Dees straffen hebb’ verdient? hebb’ ick dan soo geleeft,
(540) Dat gy dees herde plaegh my tot vergeldingh geeft!
’Ken hebb’ noctans (gy weet) oyt in myn ’s levens dagen
Myn reyne trouw besmet, oft scandelijck misdragen,
’K en hebb’ nochtans gy weet, myn eere noyt beklat,
Oft eenich vuyl beiagh in hert oft sin gehat.
(545) En waerom lieve Godt, en waerom toegelaten,
Dat ick heel tegen recht, ontbloot van eer en staten,
Soo scandich word’ veriaeght, oock uyt myn echte bed
En daer een ander wort in myne plaets geset!
Hebb’ ick altyt getracht, om naer myn slappicheden,
(550) Den wegh van u gebot in alles in te treden,
Hebb’ ick altyt getracht te leven in het goet,
Gelijck’et my betaemt, en soo een Christen moet.
Waerom dan word ick soo van uwe hant geslagen,
Meer als ick hadd’ verwacht, en als ick kan gedragen:
(555) Hout op dan lieve Godt, hout op’tis meer dan tyt,
Oft soo gy voorder slaet, ick word het leven quyt.
[p. 22]
M. Waer toe dees droeve klacht, wat scort u doh van binnen
Dat gy u dus onstelt, en quelt uw’ teere sinnen,
Leght af dit swaer gemoet, ’t gen’ dat u niet en dint,
(560) En daer gy nietemin geen voordeel in en vint.
Oft isser iet het gen’ u kan mistroostich maken,
En quellen uwen geest? komt opent my de saken,
En segh eens claerlijck uyt den gront van uw geklach,
Op dat ick mynen dienst aen u bethoonen mach.
C. (565) De droefheyt lieve vrient die my het hert doet breken,
En die de tranen doet op dese wanghen leken,
Is ider wel bekent, en soo gy voorder vraeght,
De sorg van mynen man ist daer myn hert van klaeght.
Die dwinght my met gewelt, die perst myn droeve sinnen
(570) Die quelt myn bange ziel die knaegt my ’t hert van binnen
Te meer wanneer ick sie het bitter ongeluck,
Dat noch te wachten staet, uyt dit grof scellem stuck.
Mor. Neen stelt dat op een sy: geen droefheyt dient genomen
Uyt iet dat naderhant onseker stat te komen;
(575) En oock geloovet vry, en zyt daer seker van,
Dat’t gen’ gy dus beklaeght niet langh geduren kan.
C. ’T heeft lang genoch geduert, ’t waer tyt nu opgehouwen
Mor. ’K weet dat naer korten tyt het stuc hem sal berouwen.
C. Sijn liefde is te sterck. Mor. Geen liefde blyft in stant,
(580) Die loert op slim beiagh, en komt uyt vuylen brant.
Cat. De liefde is te blint, daer hy light in versopen,
Mor. Den tyt sal evenwel hem doen sijn ooghen open.
C. Daer n’tussen sal ick zyn, tot scand’ van myn geslacht
Verstooten uyt het Hof, en tot ellend’ gebracht.
Mor. (585) Den Keyser uwen neef en salles niet gedoogen.
Cat. Hy sal het tegen danc noch moeten sien voor oogen.
[p. 23]
Mor. Ons Lant en ’t heele Ryck dat salder tegen staen.
Cat. Niet meer dan alsser is tot noch hier van gedaen.
Mor. Gy meught in dese saeck al vry wat beters hopen.
Cat. (590) Wat middel tot iet goets siet gy voor my doch open?
Wanneer een vuyle hoer wort in myn echte bed,
En tegen alle recht in myne plaets geset!
En ick in tegendeel, die in het echte leven,
My noyt tot vuylen drift oft lust en hebb’ begeven;
(595) Word’ daer verstooten uyt: wat hoop siet gy hier in?
Mor. Dat ider is besorght voor haere Koninghin.
Den Paus voor eerst, en oock den Keyser daer beneven,
En sullent nimmermeer gedoogen in hun leven.
Den Spaignaert van gelijck, dien salder in versien,
(600) Dat ’t gene gy hier vreest u niet en sal gescien.
En oock dit Ryck daer by met all’ uw’ Ondersaten,
En hebben geenen sin dit onrecht toe te laten:
’K beloof hier toe voor eerst, neemt mynen dinst voor goet
Dat ick u by sal staen, oock met myn eygen bloet.
C. (605) Wel zyt daer van bedanct; nu gaet van mynen twegen,
En pooght wat dat gy kont den koningh te bewegen,
Dat hy doch meerder acht neem op zyn saelicheyt,
En scouw’ den vuylen lust die hem in ’t herte leyt.
M. Zyt vry daer in gerust. Ca. Nu dochters volgt te gader.
1. Kam. (610) Uw’ ongeluc Mevrou, dat valt ons ’tsamen swader
Dan imant dencken kan. C. Die gunst die gy my draeght
Maeckt dat myn ongeluck van u oock wort beklaeght.
2. Kam. De droefheyt die wy sien u bange sinnen quellen,
Die moet oock van gelijck ons ieughdich bloet onstellen:
(615) Uw’ ongeval is d’ ons, al wat u qualijck luckt,
Dat maeckt oock insgelijck ons sinnen heel bedruckt.
[p. 24]
Cat. Het staet my toe*alleen te vreesen en te suchten.
3. Ka. Dat doet met eenen ooc de blyscap van ons vluchten
Dies zyn wy vast bedroeft, en ’t samen in verdriet,
(620) Soo langh men u mevrouw bedroeft en anghstich siet.
C. Komt gaen wy’t samen voort, en bidden wat wy kunnen
Dat ons de goede Godt doch wil genade gunnen;
En dat hy alle dingh tot sijner meerder eer,
En tot ons saelicheyt door sijne goetheyt keer.

Henricus ondersoeckt wat het volck oordeelt van sijnen slimmen Handel.

II. UYTGANGK.

Henricus, Brian, Bolena.

Hen. (625) Hoe wel ’t my niet en dient te passen oft te vragen,
Hoe dat aen allen ’t Volck myn voorstel sal behagen,
Nochtans mits myne saec is deug’dlijck, goet en recht,
Soo wil ick hooren oock wat ider hier op seght.
Briane seggh eens hier ’t gevoelen van de lieden,
(630) Hoe staet de saeck hun aen? Br. Dat sij soo moet gescieden.
Het volck dat weet genoegh dat sijne Maiesteyt
Is iverich, en soeckt sijn ’s zielen saelicheyt.
Hen. En van Bolena dan, wat hoorde daer af spreken?
Br. Dat niemant in het Ryck by haer wort vergeleken,
(635) In scoonheyt van de ieught, en dat se wel verdint
Van Coninghen te zyn gebeden en bemint.
H. Wat seght den edeldom, en heel den Raet? Br. sij allen
Die houden ’t wel gedaen, ’t gen’ u kan wel bevallen.
[p. 25]
H. ’K vrees die nochtans. B. Iae wel dat is hier geenen noot
(640) Soo wie daer tegen wilt bestraft hem met de doot.
Oft wildy ’t anders doen, gy kont een iders sinnen,
Door middel van de gunst tot u genoegh gewinnen:
Dat is den besten raet. H. ’K vrees voor de Geest’lijcheyt,
Wat seggen die daer van? B. Die spreken heel verspreyt.
(645) Een deel is in die saeck uw’ Maiesteyt heel tegen,
Een deel die scynter in met u te zyn genegen.
Hen. En gy Briane, segh’ hoe staet dees saeck u aen?
Br. Al wat den koningh lust oft lieft, dat dient gedaen.
H. Wel dient het dan gedaen, soo wil ic niet meer wachten
(650) Maer wat ick kan oft mach naer myne lusten trachten:
Bolena soete maeght tis tyt, tis heden tyt,
Dat gy in dat ick soeck my nu goetgunstich zyt.
Bol. Ten zy sijn Maiesteyt, my sal sijn trouwe geven,
Soo ’n sal ick dat gy soeckt gedoogen noyt myn leven:
(655) Tis waer, ick voel myn self van binnen heel beroert,
En heel myn hert en sin tot u gans omgevoert:
Maer even hout’et vast, gy sullet sien voor oogen,
Al wat gy vlyt oft vryt en hier bestaet te poogen,
Is altemael om niet. Hen. Ick bidd’ u scoone maeght,
(660) Ick bidd u laet’et toe dat hier den koningh vraeght.
Bol. ’K en sal wat dat gy doet myn eer niet laten krencken,
Oft mynen besten pant bestaen ewech te scencken:
Ten zy ick eerst voor al, versekert door de trou,
Myn eer, myn hooghsten scat, in als daer in behou.
Hen. (665) Wel zydy dan gesint, myn be niet toe te slagen?
Bol. Ick ben gesint my noyt oneerelijck te dragen.
H. Bemint gy soo gy pleegt den koning dan niet meer?
Bol. Iae seker wel van deegh, maer even oock myn eer.
[p. 26]
Hen. Uw eer die staet hier door veel hooger op te rysen.
Bol. (670) Dat hoefde machtich Vorst, my hier niet aen te prysen
’Ken ben geloovet vry, soo slecht van sinnen niet,
Dat ick sou tot myn scand’ daer van gelooven iet.
Tis niet dan al te klaer, een maget eens gesconden,
Van wie het wesen mach, draeght altyt open wonden,
(675) Is altyt sonder eer, is altyt sonder glans:
En dient maer voor een spot by alle ionge mans.
Dus eens voor al geseyt, en daer by dan gebleven
Indien sijn Maiesteyt sijn trouw aen my wilt geven
Soo ben ick ’t uwen dienst, en zyt daer seker van
(680) Dat ick met gantscer hert in uwe liefde bran.
Hen. Brian gy neemt den last, dat gy in alle dingen
Den wil sult van myn lief en haer gebot volbringen,
’K sal voorder gaen besien, en nemen myn beraet
Wat my in dese saeck hier nu te volgen staet.

Brian en Bolena binnen.

Langland, des Koninghs Biechtvader komt
van Roomen, ende seght, dat, naer
’t oordeel des Paus, het houwelyck met
Catharina goet is ende onsceydbaer.

III. UYT-GANCK.

Henricus, Langlandus,

Hen. (685) GElijck de woeste zee, geslagen van de winden,
Altyt is vol tempeest, en geene rust kan vinden
Soo isset eveneens hier in met my gestelt,
Wanneer myn treurich hert wort over al gequelt.
[p. 27]
Ick voel van eenen kant tot liefde my genegen,
(690) Maer heel de Werelt tiert, en roept daer byster tegen,
Soo dat ick in dees saeck hebb’ innich hert verdriet,
’K en ben eylaes, ’ken ben myn sellefs meester niet.
Al heersch ick overal, al duycken all’ de lieden,
Alleen naer mynen wenck en volgen myn gebieden;
(695) Ick weet nochtans ick weet dat ider overal
Volgh ick hier mynen lust om ’s eersten screeuwen sal.
Wat dan hier in gedaen! sal ick het laten blyven?
Sal ick myn ’s herten lust, verstooten en verdryven?
En sceyen van het geen myn ziel soo seer bemint:
(700) Neen neen myn ieughdich hert is daer toe niet gesint.
Ick moet, ick wil, ick sal oock sonder iet te vragen,
Hier doen naer mynen last, en volgen myn behagen,
Het kost my dat het wilt Bolena die ick minn’,
Sal zyn myn echte vrouw, sal zyn myn koninghinn’.
(705) Langlande wat voor goets komt gy ons laten weten?
Lang. Ic heb grootmachtich Vorst nu mynen last gequeten
En heel de saeck die is te Roomen ondersocht.
Hen. Wat vonnis hebt gy dan ten eynde megebrocht?
Lan. Den Paus (naer dat hy heeft aen all’ de hoogste scolen
(710) Een dapper ondersoeck van uwe saeck bevolen,
En oock aen sijnen Raet) heeft met een ryp beleyt,
Het vonnis naederhant ten eynden uytgeseyt.
Dat naerdemael de trouw, van uw gesellich leven,
Nu over twintich iaer aen Catharien gegeven,
(715) Wort vast en goet geacht; dat desen uwen staet,
Onsceydbaer is, en heel op vaste gronden gaet.
Daer twyffelt niemant aen, mits dat de hooge Wetten,
Die anders in dit kas de echte trouw beletten,
[p. 28]
Door Pauselijcke macht geset zyn op een sy.
(720) En gaen in dit geval uw Maiestyt voor by.
Henr. Wilt gy my wederom in soo verweerde saeken,
Onseker, ongerust, en twyffelachtich maken?
Lan. Daer’n is geen twyffel aen, de saeck gaet al te vast,
Daer geen onsekerheyt oft twyffel op en past.
(725) Want naerdemael den Paus het vonnis heeft gestreken,
Dat d’ eerste trou gaet vast, en niet en is te breken,
Soo kan uw’ tweede trouw, daer gy naer toe wilt gaen
Wat dat gy doet oft niet; in geen manier bestaen.
Dus wat ick bidden mach wilt u dan hier naer voegen,
(730) En met uw echte vrouw, u voorder vergenoegen;
En mits gh’ in uwen lust niet verder gaen en meugt;
Soo volgt hier goeden raet, maect van den noot een deugt.
Gy hebt een scoone vrouw, en van een geestich wesen,
Van dusent uytgesocht, van dusent uytgelesen,
(735) Uyt Coninghlijcken stam, en ’s konincx naeste bloet
Godtvruchtich van manier en heylich van gemoet.
En die noch boven dit, van all’ de hooghste Staten,
Bemint is overal gepresen boven maten,
Soo datter niet met all’ u koninghin ontbreeckt,
(740) Maer al wat deughdich is haer in den boesem steeckt.
Hen. Tis waer, en ick beken’t ’tis lang genoech gebleken,
Hoe sij in alle deught by elck heeft uytgesteken;
En dat s’is overal ’n en spiegel van de trouw,
En dat haer niet ontbreeckt het geen ick wenschen sou.
(745) ’K en bender evenwel doch geensins toe genegen,
Maer ’ k hebber ’k weet niet hoe een afkeer van gecregen.
Lan. Dat is grootdadich Vorst, om dat uw Maiestyt,
Sijn lusten niet betoomt en op een ander vryt.
[p. 29]
Godt heeft van eersten af, de liefde soo gescapen,
(750) Dat sij maer tusscen twee, gewenschste vreught kan rapen;
Een derde is te veel, soo datse gansch verslaet
Wanneer sij buyten screef, en tot den derden gaet.
Soo gaet ’et oock met u, gy sullet self verklaren
Dat gy gelijck ick segg’ zyt in dees saeck gevaren,
(755) Dat, soo gy uwe gunst gonckt setten op Boleen,
Dan oock uw’ eerste liefd’ tot Catharien’ verdween.
Maer roept uw liefde thuys, gelijck gy zyt gehouwen,
Daer sult gy dan den gront van alle quaet me scouwen;
Verlaet den vuylen lust, en voeght u naer de reên,
(760) En zyt met Catharien’ uw’ echte vrouw te vreên.
Dat sal, geloovet my, dat sal uw beter wesen,
Dat sal u treurich hert, en onrust weer genesen,
Dat sal de eerste liefd’ oock brengen weder om,
En geven u in rust gewenschsten ouderdom.
H. (765) Sou ic myn’s herten lust, myn’s herten wensch verlaten!
Soud’ ick myn eygen ziel, soud’ ick myn leven haten!
Soud ick myn eygen hert dan rucken van myn lyf!
Neen dat waer al te hert en al te slim bedryf.
Ick moet ick wil ick sal hier mynen wensch volbringen,
(770) En met dit blacke sweert de saeck ten eynde dwingen,
Al soud den Hemel self my hier in tegen staen.
Lan. Wie met den Hemel vecht die isser qualijck aen.
H. ’K ben nergens voor besorgt. L. ’T betaemde wel te wesen
Dat u de vreese Godts quam in het hert geresen,
(775) En dat gy boven dit eens neerstich overdacht,
Oft u niet toe en staet te vreesen ’s Keysers macht.
Te vreesen dat hy niet sal laten ongevroken,
Dat gy uw’ echte trouw hebt met sijn moey gebroken,
[p. 30]
Dat gy tot sijnder smaet, en aen sijn naeste bloet,
(780) Dees oneer, tegen recht, en dese scand’ aendoet.
H. Wel, ligt dan all’ myn macht den Keyser aen de voeten
Dat ick hem in myn lant sal scandich vreesen moeten?
Dat hem den Keyser moey, en stier sijn eygen saeck,
’Ten gaet hem gans niet aen,’t geen ic hier breec oft maec.
L. (785) De scande gaet hem aen, die gy hem soect te thoonen:
Dat sal hy willen met gelijcke gunst beloonen.
H. Oft dat hem lief oft leet, in dese daet gesciet,
Dat is my evenveel, ’k en vrees den Keyser niet.
Een saeck maer die ick wensch, kan ick die eens bekomen
(790) Soo voer ick’t seffens uyt dat ick hebb’ voorgenomen,
Ist dat den Roomschen Paus wilt doemen d’eerste trou
Dan heb ick dat ick soeck, en dat ick wenschen sou.
Ick hebb’ nu menichmael, soo ider kan geweten,
Myn hulp en trouwen dienst aen sijnen Stoel gequeten
(795) Ick hebb hem selver noch in sijnen staet gestelt,
’T betaemt dan dat hy nu oock mynen dinst vergelt.
Lan. Den Paus die is genoech in als tot u genegen,
Maer mits hy in de saeck ’t verbot van Godt heeft tegen;
Dat aen de echte lied’ het sceyden vast verbiet;
(800) Soo ’n kan in uwe saeck den Paus u helpen iet.
Dan wel, hy heeft gestelt twee mannen van verstanden,
Om dees verweerde saeck te nemen in de handen,
En die te spreken uyt naer reden en naer recht.
H. Wat mannen zyn’t daer hier den Paus myn saec op legt?
Lang. (805) Volsaeus is den een’ Campegius den and’ren,
Die sullen uwe saeck oordeelen met malkand’ren,
H.Nu hoop ick hier terstont te sullen d’ uytkomst sien,
En dat het eynde sal naer mynen wensch gescien.
[p. 31]

Ioannes Roffensis Bisscop, Thomas Morus, Guilielmus Varamus soecken den Koningh ten besten te raden.

IV. UYTGANGK.

Henricus: Roffensis: Morus: Varamus.

Roff. Godt die U machtig Vorst, den scepter geeft in handen
(810) En die U d’Opperhooft stelt over dese Landen;
Die gunn’ uw Maiesteyt geluck in overvloet,
En naer uw’ levens eynd, het alderhooghste Goet.
De liefde ende sorgh, die w’ all’ ons levens dagen,
Zyn sculdich van Natuur uw’ Maiesteyt te dragen,
(815) Die dwinght ons met gewelt, U hier te seggen aen,
In wat benouden stant geheel uw saecken staen.
In dien ick bidden mach, wilt met beleefde ooren
De klacht, de droeve klacht van uwen Raet aenhooren:
En neemt ten besten af, het geen hier wort geseyt,
(820) Tot welvaert van uw Lant, en van uw saelicheyt.
Godt heeft U Machtich Vorst de kroon, en staf gegeven,
En tot dien hoogen staet van’t koninckryck verheven,
Gy toont u dan beleeft en danckbaer uwen Godt,
En doet noyt eenich quaet, tot smaet van sijn gebot.
(825) Denckt dat het byster luyt als hooge torens vallen
Denckt dat het leelijck gaet als groote Princen mallen,
Den gront van u beroep, dien eyscht een strenge deught
En ’t gen u hier betaemt, en is geen vuyle vreught.
Ghelooff’et; ’t scandich stuck het gen’ gy hebt voor handen
(830) Dat streeckt tot u verderf, en naerdeel van uw Landen,
[p. 32]
En soo gy in de saeck in tyts niet toe en siet,
Soo loop’et al verdraeyt, soo gaet’et al te niet.
En wilt dan machtich Vorst, en wilt niet voorder treden
Maer voeght u naer het recht, en stiert u naer de reden:
(835) Laet uw’ grootmoedich hert niet meer zyn aengevat,
Door wellust van het vleesch en ic en weet niet wat.
Doch soo hier uwen geest tot liefden is genegen,
En loopt niet buyten spoor, en van de rechte wegen:
Die vreugt die dient met Godt en eer, te zyn volbrocht,
(840) ’T gen’ gy hebt binnen’s huys dient buyten niet gesocht
Gy, weet dat uwe trouw, daer gy zyt aenverbonden,
Soo leelijck wordt onteert, soo leelijck wort gesconden;
Door ’t gene dat gy soeckt: gy weet dat dese daet,
En tegen alle recht en alle reden gaet.
(845) Oock tegen Godes Wet; waer door te geender stonden
Een echtelijcken staet oyt wesen kan ontbonden,
Dan door de doot alleen; dus voeght u naer dees Wet,
Die allen vuyl beiagh in alles u belet.
En oft gy niettemin uw’ saeck wilt staenden houwen,
(850) Mits dat gy niet vermocht uws broeders vrou te trouwen
Soo gaet gy hier verdoolt en van de rechte baen,
Gy weet hoe dat den Paus de saeck heeft toegestaen.
Daer ’n is geen twyffel aen, de kerckelijcke Wetten
Die elck in dit geval, de echte trouw beletten,
(855) Verbinden niemant oyt, van dïer tegen leeft
Wanneer den Paus daer in den vollen oirlof geeft.
Dien hebdy soo gy weet, naer uwen wensch genoten,
Al eer uw Houwelijck ten vollen was gesloten,
Soo gaet het, soo gy siet, dan ongetwyfelt vast,
(860) Waerop geen’ twyffel oft onsekerheyt en past.
[p. 33]
Dus wat ick bidden mach ey wilt u anders scicken,
Eer dat den hemel self sou van dees boosheyt scricken;
Eer datter imant treet, naer ’t speur van uwen voet,
En even soo als gy hier slim en qualijck doet.
Hen. (865) Al scynt gy, weerde man, al scynt gy, door u seggen,
Het onrecht van de saeck my op den hals te leggen,
’K en wil noch uw’ gespreeck, ten quaetsten nemen niet,
Mits dat uw deftich woort, uyt ware gunst gesciet.
Maer even ’t zy genoegh, en wilt vry seker wesen,
(870) Dat geenen vuylen brant my komt in ’t hert geresen,
Dien ick, soo wel als gy, verfoey, versaeck, vervloeck,
Maer dat ick metter daet myn zieler welvaert soeck.
Rof. Indien gy machtich vorst dees welvaert wilt bekomen
Soo dient U wysen raet gevolght en aengenomen:
(875) Soo dient U boven al, dat gy u voeght en stelt,
Gelijck uw Opperhooft, den Roomschen Paus bevelt.
Dien heeft uw’ eerste trou voor vast en goet gevonden,
Als die te geener tyt kan geensins zyn ontbonden,
Mits dat s’ is van t’ beginn’ op Godes Woort gegront,
(880) Een heylich Sacrament, en wettich trou-verbont.
Dat kan (gy weet het wel) dat kan hier niemant breken,
Ten zy een van U twee uyt ’t leven is geweken,
Dien bant sluyt al te vast, dien knoop bint al te sterck,
En dïen los te doen, en is geen menschen werck.
Mor. (885) Indien gy zyt gesint uw koninghinn’ te laten,
Soo sal U heel het Lant om desen handel haten,
Soo sal U ider een vervloecken over al,
Mits dat ons koninghinn’ is ider liefgetal.
Mits dat sij overal van ider wort gepresen,
(890) Als soet in hare zed’ en geestich in het wesen,
[p. 34]
In tegendeel; daer soo uw hert is op gesint,
Die is en sonder glans, en daer by sonder vrint.
Die is van stueren aert, en byster onbesneden,
Van wesen wonder plomp, en ongescickt van zeden,
(895) De tongh al wat te los, en byster onbedacht,
Dat aen een maeght mistaet, en ider qualijck acht.
Noch isse boven dat (waer op gy dient te mercke)
Vervallen van t’ Geloof der Catholiecke Kercke
En luters heel gesint, naer wïens sect sij leeft
(900) En wïens kettery sij ingesopen heeft.
Gelooft dat ick hier segg ick sal het waer bewysen,
Daer’n is niet in Bolen’ dat weerdich is te prysen,
Daer ’n is niet in Bolen’ dan ’t gen’ een ider laeckt,
En dat haer ongesien by all’ den eeldom maeckt.
(905) Maer ’t hooghste noch van all’, dat ider scynt te weten,
Is, dat ’s haer eygen eer soo scandich heeft vergeten,
Soo scandich heeft verquist; doch niet met een alleen,
Haer lyf, haer scoddich lyff dat isser veel gemeen.
Hen. En pynt u zydy wys, en pynt van dese saken
(910) Naer desen geen vermaen oft geen gespreeck te maken,
Oft ’t sal u qualijck gaen. Ick weet u heel verhael,
Is sonder reen oft slot, en logens altemael:
Haer eer is my bekent, daer maghse vry op roemen,
En haer, gelijck sij is, een suyver Maghet noemen,
(915) Sij is godtvruchtich oock, en Catholieck daer by,
Soo wel als imant is, en beter oock dan gy.
Doch oft nu, soo gy seght, haer eere wiert besprongen,
Dat is door achterklap van quaey en valsche tongen,
Het is door haet en nyt, en valsche klapperny,
(920) Daer niemant, wie het zy, is selden heel af vry.
[p. 35]
Var. Soo gy het machtich Vorst, soo gy het wilt gedoogen
Men sal u heel de saeck, voor seker wel betoogen,
Men sal u claer genoegh, doen kennen metter daet,
Dat’t gen’ hier wort geseyt op claere gronden staet.
Hen. (925) Neen’t zy hier van genoegh en laet dat hier me blyven
Noch pooght aen dese maeght geen scande toe te scryven
En soo gy haere deught, en goede zeden swyght,
Soo wil ick dat gy haer geen onrecht aen en tyght.
Maer gaet te samen aen en komt met sulcke saeken,
(930) Niet meer my ongesint, en ongeruster maken,
Oft weete anders niet te blasen my in d’oor;
Soo blyft dan vry van hier ’k en geef u geen gehoor.

Campegius en Volsaeus Cardinaelen komen van den
Paus gesonden, om de saeck te ondersoecken
ende de selve als Rechters uyt te wysen.

V. UYT-GANCK.

Henricus, Campegius, Volsaeus.

Cam. HYdie als Opperhooft de werelt hier beneden
Uyt Godes naem bestiert, tot christelijke zeden
(935) Dien seynt U, machtich Vorst, den zegen van sijn hant,
En wenscht u alle goet en voorspoet aen het lant.
Hen. Godt wil ons Opperhooft met een langdurich leven,
Geluck en saelicheyt in sijn bestieringh geven,
En watmen hier voor goets aen imant wenschen sou,
(940) Dat wensch ick uytter hert den man te goeder trou.
Cam. De reden machtich Vorst, waerom wy hier verscynen
Is u in alles wel bekent, gelijck wy mynen,
[p. 36]
Doch offer nietemin wiert onsen last gevraeght,
Soo hoort hem in het kort indien het U behaeght.
(945) Den Paus naer dat hy heeft, uw’ saeken overwogen,
Soo veel als naer den eysch sou imant wegen mogen,
Dien is geheel verstelt, en wenscht uyt hert en sin,
Dat uwe Maiesteyt daer hadd’ voldoeningh in.
Dat hy in alles hier u dienstich konde wesen,
(950) En ’t vonnis naer uw’ wensch en uw genoegen lesen:
Maer mits soo groote saeck heeft veel perykels aen,
Soo dient hier niet dan naer een ryp beraet gedaen.
Dies zyn ons van den Paus bevolen dese lasten,
Door meerder ondersoeck de saeken ’t ondertasten:
(955) En dat w’ in sijnen naem als Rechters, met besluyt,
Oock sullen naer het recht het vonnis wysen uyt.
Hen. Daer ben ick toe gesint, en ick beloof mits desen,
Dat ick in alles daer sal me te vreden wesen,
Dat ick in alles sal my voegen naer u woort:
(960) Soo gaet dan alle twee in uwe lasten voort.
Cam. Indien wy machtich Vorst, indien wy in dees saken,
Een eynde van verscil te samen konden maken,
De heele werelt soud’ daer wesen om verblyt:
Die anders in dees saeck u byster tegen stryt.
(965) Den Keyser van gelijck verbittert boven maten,
Die sou in dit geval sijn gramme sinnen laten;
En oock geheel u Ryck, sou zyn daer in verheught,
En sceppen over al een langh gewenschste vreught.
Hen. Dat wensch ick eerst voor al. Gy wilt in dese dingen
(970) Nu quyten uwen last, en uwen dienst volbringen
Ten besten dat gy meugt. C. Godt gaef dat desen twist
Kost sonder meer verscil hier zyn door ons geslist.
[p. 37]
Vol. Laet ons de koninghinn’ hier over doen bevragen,
Oft dat haer geen verdragh van vrede sou behagen,
(975) Misscien is sij gesint, haer trou self af te gaen,
En ’t klooster leven soo in stilt te nemen aen.
C. wel dat haer dese vraeg, voor eerst werd voorgehouwen
Is sij daer toe gesint, om allen twist te scouwen,
Soo is hier sonder twist de saeck op goeden voet.
Hen. (980) Volsaee ondersoeckt hier over haer gemoet.

Catharina wort van Volsaeus besocht, die haer seght te moeten voor de Pausselijcke Rechters komen om haere saeck te verantwoorden.

VI. UYT-GANCK.

Catharina, Varamus, Volsaeus.

KLACHT-LIET Stemme: Gelijck de witte Swaen.

Cath. WAt kompter tegen wensch,
In ’t leven van den mensch,
Hem over ’t hooft gevlogen!
Tis enckel maer verdriet,
(985) Wat m’ overal hier siet:
En anders isser niet,
’T gen’ datmen hier sou hopen mogen.
Hier wortmen door den haet,
Daer door een slim verraet.
(990) Van quaey, en valsche tongen,
Bescimt, gequelt, benyt,
En Dat het meeste spyt,
[p. 38]
Men wort sijn eer soo quyt,
En wel onnooselijck bespronghen.
(995) Geen soo verheven Staet,
Die niet te gront en gaet,
Als de fortuyn wilt tegen;
Ick, die als Koninghin
Soo hoogh in eer hier bin,
(1000) Hebb’ wel myn deel hier in,
Van druck en tegenspoet gecregen.
Eylaes! wat moet ick sien,
Tot mynder smaet gescien,
Eylaes! wat moet ick lyden?
(1005) Tis my meer als de doot,
Dat mynen bedd’ genoot,
Sijn echte vrouw verstoot,
En scandich uyt het hof doet scyden.
Des moet ick allen dagh,
(1010) Met soo een droef beklagh,
Met soo veel bitter tranen:
Benouwen myn gemoet,
En all’ myn vleesch en bloet,
Brenghen onder den voet,
(1015) Om ras den wech ter doot te banen.
Maer oock wat sal het zyn,
Als ick door druck en pyn,
Myn leven dus sal krencken:
Ick weet, ’t betaemt my meer,
(1020) Dat ick myn ooghen keer,
Tot mynen Godt en Heer,
Sijn bitter lyden sal gedencken.
[p. 39]
Leef ick hier in verdriet,
Hem is veel meer gesciet,
(1025) Wat hoef ick dan te klagen?
Hy heeft meer klagens noot,
Als hy voor my de doot,
Door lyden wonder groot,
Heeft moeten aen het Cruys verdragen.
(1030) Op op benouden geest,
U dient geen pyn gevreest,
Oft druck te willen vlieden,
Denckt maer op Iesus smert,
En neemt die wat ter hert,
(1035) Scoon ghy geplaeght hier wert,
Wenscht u noch meerder te gescieden.
Wel aen dan lieven Godt,
Ist lyden hier myn lot,
Laet my tot uwer eeren,
(1040) Al ’t gen’ ick lyden moet,
In druck en tegenspoet,
Tot U, het beste Goet,
Altyt myn hert en sinnen keeren.
Wat hoor ick overal, zyn op den dach van heden
(1045) De Rechters van myn saeck hier in het hof getreden,
En heeft den Roomschen Paus gelijc my wort vertelt,
’T beleyt van onsen twist in ’s Rechters hant gestelt;
Var. Tis soo gy segt Mevrou, den Paus die heeft van stonden
Een van de Cardinaels, en sijnen Raet gesonden:
(1050) Die met Volsaeus heeft, als Rechter, volle macht,
Op dat uw’ saeck door hun, ten Oordeel zy gebracht.
[p. 40]
Cat. Wel blyft den koning dan, dus in sijn quaet versopen,
En gaen hem heden dan de oogen noch niet open,
En is hy, soo ick sien, al even obstinaet,
(1055) En soo als van te voor hertneckich in sijn quaet?
O Godt! ô lieven Godt! die boven hoogh geseten,
Kont evewel den gront van iders hert geweten,
Kont evewel ’t gepeys van ider een aensien,
Siet gy dees boose daet, en laet gy die gescien?
(1060) Siet gy dat met gedult, en laet gy ’t ongevroken,
Dat hier uw hooge Wet soo scandich wort gebroken,
Soo scandich wort versmaeyt, dat mynen bedd’genoot*
Soo tegen alle recht, sijn echte vrouw verstoot?
Moet ick die bitter smaet, aenscouwen met myn oogen?
(1065) Waer hebb’ ick dat verdient, waer konde dat gedoogen?
Help help dan uyt den noot, daer gy my binnen siet,
En laet ô goeden Godt soo grove scelm stuck niet.
Dan; hebb’ ick U vergramt, en hebdy goet gevonden,
Dat my een harde straf word’ over ’t hooft gesonden,
(1070) Ick bidde, wat ick mach, stelt my een ander pyn,
Die met soo boose daet niet moet vermengelt zyn.
Var. Mevrouw, ey weest gestilt, en waerom dus gekreten?
Waer toe u ieugdich bloet, door droefheyt afgesleten?
Uw saeck sal beter gaen, dan als gy selver mynt.
C. (1075) Godt gaef’ et. V. hoop’et vast. C. my dunct dat anders scynt
V. ’k bid u herscept den moet. C. wat moet dient hier genomen
Ick weet hoe dat die saeck my sal ten quaetsten komen.
Var. Soo quaet niet als gy meynt, en als gy seker vreest.
C. ’Ken vrees niet sonder reen’ de saec die raect my meest
V. (1080) ’Tis waer sij raeckt u meest, maer geeft soo lang te voren
Uw’ hoop niet buyten tydt en uwen moet verloren:
[p. 41]
’T dient dat gy meerder hier op Godes hulp betrout,
’T dient dat gy op sijn gunst, een vaste hoop hier bout.
Maer siet daer ginder aen, Volsaeus tot u komen,
(1085) Daer sal nu heel de saeck haest wesen af vernomen:
Vols. Godt groet U Coninghin, en geef u Maiesteyt,
Dat ick uw’ dinaer wensch, geluck en saelicheyt.
C. Dat moogde, dobbel hert, dat moogde my wel wenschen,
En met geveynsden sin hier seggen voor de menschen,
(1090) Maer’k weet uw voorstel wel, ic weet uw slimmen vont,
Ick weet, dat uw quaet hert denckt anders, als de mont.
Maer seggh’ hier uwen last, Vol. Den last aen my gegeven,
Is, u te dienen aen in rust te willen leven.
Cat. De rust ist die ick soeck. Vol. Staet u het rusten aen,
(1095) Soo sien ick uw verscil hier sonder moeyt gedaen.
Den Paus van Roomen heeft (om niet te konnen dolen)
Een’ Rechter hier gestiert, en hem de saeck bevolen,
In sijnen naem en plaets; en geeft hem volle macht,
Dat door hem het verscil ten eynde zy gebracht.
(1100) Dien sal, naer alle dingh sal overwogen wesen,
Het Vonnis naer het recht en naer de Reden lesen,
En ulie trouw verbont, oft voorder stellen vast,
Oft sceyden soo het niet op Godes Woort en past.
Cat. Wat voorder stellen vast? wat dienter in die saeken,
(1105) Doch onrust, sonder noot, en twyfelingh te maken,
Daer heel de werelt is genoech versekert van,
En daer geen twyffel aen in ’t minste wesen kan.
En ist u niet bekent, oft hebdy dat vergeten,
Ick weet gy weet het wel al scyndet niet te weten,
(1110) Hoe dat ons trou verbont geheel de werelt prees,
En hier en overal gewenschste vreught uyt rees.
[p. 42]
Hoe dat den Roomschen Paus, blymoedich boven maten
Gewillich onse trouw ons self heeft toegelaten,
Mits dat gelijck het sceen de Kerckelijcke wet,
(1115) Het trouwen andersins soud’ hebben ons belet.
Hoe dat ick boven dit nu twintich volle iaren,
Hebb’ in dees trouw geleeft, en kinders moeten baren,
Ten dienste van het Ryck, en van des konincx bloet;
En gaet dan onse trouw niet op n’en vasten voet?
(1120) Ick meyn gy weet wel iae, al wildy ’t anders houwen,
Maer siet Volsaee toe, want ’k weet ’t sal u berouwen,
Gy zyt, gy zyt alleen door uwen boosen raet,
De oorsaeck van dit feyt, en ongerechte daet.
Gy soeckt (mits gy u hier niet anders kont gevreken)
(1125) Op my uw toornich hooft, en grammen sin te breken;
Om dat U mynen neef den Keyser soo gy socht,
Niet heeft tot d’eere van den Roomscen Stoel gebrocht.
Dat konde, soo ick sien, dat konde niet vergeten,
Dies zyde ongesint, en stuer op my gebeten,
(1130) En soeckt tot meerder spyt des keysers mynen neef;
Dat my den koningh liet, en uyt het Hoff verdreef.
En even denckte niet, dat gy in dese dingen,
Den koningh uwen heer soeckt tot verderf te bringen,
En leyt als metter hant tot sijn verdoemeniss,
(1135) Het geen dat tegen Recht, en uw’ Conscienti is.
Vols. Mevrouw om geenen tyt onnuttich te verslyten,
En oock om mynen last vervolgens hier te quyten,
Soo zy noch voor het lest uw Maiesteyt gevraeght,
Oft u dan geenen pys oft vrede en behaeght.
(1140) Soo niet, soo mooghde vry, en wel voorseker weten,
Uw’ Rechters zyn bereyt en in het recht geseten,
[p. 43]
Daer moet gy komen voor. C. weh booswiht, wech van my
Daeght gy my voor het recht, ick salder komen by.
’K weet myn Onnooselheyt, en’t Recht van myne saken
(1145) Dat kan my sonder vrees en sonder scaemte maken,
Te meer als ider een, en claer voor oogen siet,
Dat door een slim beleyt dit onrecht my gesciet.
Ellendich als ick ben, wat moet ick all’ verdragen!
Hoe word ick ’t allen kant soo wonder hert geslagen!
(1150) Ey Godt ey lieve Godt; zyt my behulpich nu,
Want ick alleen myn hoop en troost hier stel op u.
Maer even waer toe doch ben ick als nu gekomen,
Hoe wort myn eer en glans aldus ewech genomen,
Berst traenen berst doch uyt en maect een staegen vloet,
(1155) Ick hebb’ hier stoff genoech, al weend’ ick enckel bloet.
Ick ben nu sonder eer, ach waer ick sonder leven
Ach hadd’ ick nimmermeer my in dit lant gegeven
Och hadd’ ick nimmermeer, dat my nu byster rout,
Een soo meyneedich hert, en wulpscen mensch getrout.

Catharina wort gedaeght voor de Pausselijcke Rechters.

VII. UYT-GANCK.

Catharina, Procureur.

Proc. (1160) Mevrouw’ met uw verlof, den Raet die is geseten,
En laet uw’ Maiesteyt, door my uw’ dinaer weten
Dat sij’er wort gedaeght, om daer te hooren aen
Wat datter in uw saeck wort tegen u gedaen,
En dat van hooger hant en van des Pauses wegen,
(1165) Daer haere Maiesteyt sich niet mach stellen tegen,
[p. 44]
Cat. Neen: wat den Paus gebiet neem ick gewillich aen,
Mits ick my houd’ en ken voor sijnen onderdaen.
Maer even weet ick wel dat alle dese dingen,
Alleen zyn opgemaeckt om my in’t net te bringen.
(1170) Tot mynder groote smaet, en meerder herten leet,
Daer even van den Paus in ’t minste niet en weet.
P. Nochtans den Paus heeft self, die mannen afgeveerdicht.
Als rechters in sijn plaets, dus bidd’ ick dan geweerdicht
Te komen voor het recht, om voor den heelen Raet,
(1175) Te seggen al het geen u daer te seggen staet.
C. Wat valter in een saec soo claer als d’licht der sonnen,
Te seggen; en waerop soud’ nimant seggen konnen,
Ten waer hy door den haet en door den swerten nyt
Verblint, het rechte licht, waer van de reden quyt.
Proc. (1180) Ick heb hier mynen last, gelijck ick moet gequeten,
Als ick uw Maiesteyt dees dingen hier laet weten,
Den Koningh is door my oock van gelijck gedaeght,
Aen wïen dat dit recht ten vollen wel behaeght.
Mits hy hem soomen siet daer geeft vrywillich onder,
C. (1185) Dat hemdit recht behaegt, en acht ic voor geen wonder
Hy weet dat heel den Raet, en Rechters alle by,
Genegen zyn tot hem, verbittert tegen my.
Proc. Sout recht naer reden gaen, en op sijn platte voeten
Gelijck’et evenwel oock overal soud’ moeten,
(1190) Soo’n mach in’s rechters hert noyt scuylen gunst oft haet
Want d’een en d’ander is hier by te samen quaet.
Maer even nietemin dees rechters by te samen,
Zyn mannen van aensien en die hun souden scamen,
Te doen iet tegen recht door gunst oft door den haet,
C. (1195) Godt gaef’ et, maer ic vrees. P. ’Twaer tegenhunen staet
[p. 45]
C. Dat’s waer en claer genoeg, maer d’onrecht van de saken
Die sij soo tegen recht noch twyffelachtich maken,
En die gelijck men siet, zyn claerder als den dach,
Dat geeft my reen genoech dat ick’et vreesen mach.
(1200) Te meer wanneer ick sie dat eenen van hun beyen,
Myn voordeel in de saeck naer recht my sou benyen.
Proc. Mevrou ten is geen noot dus laet die reden daer,
Cat. Wel gaet en seght den raet, dat ic sal volgen naer.

Den Koningh ende Koninghinne gedaeght zynde voor de Pausselijcke Rechters, beroept de Koninghinne tot den Roomschen Stoel binnen Roomen.

VIII. UYTGANGK.

Henricus, Catharina, Campegius, Volsaeus.

Camp. Men hadde wel gehoopt, en dat op vaste gronden,
(1205) Dat dese saecken hier ten beter eynde stonden.
Maer ’k sien hoe lang gewacht hoe meer de onrust groeyt
En dat men dach voor dach bevint noch meerder moeyt.
En soo’er geenen scyn en is van vre te maken,
En datmen andersins niet kan ten eynd’ geraken,
(1210) Soo salmen met verlof naer regel van het Recht,
Het vonnis wysen aen uyt dat hier ider seght
Hier toe zyn wy gestelt. Gy gaet dees brieven lesen,
Op dat eerst onse Macht sij aen den Raet bewesen,
En dat men van de saeck de reden eerst verstaet:
(1215) En soo geheel ’t proces naer rechten regel gaet.

Hier worden de bevel-brieven des Paus gelesen.

[p. 46]
Vol. Nu gaen wy tot de saeck. Den koningh sal geliven,
Sich met de koninghin te voegen naer de brieven,
Die hier gelesen zyn: waer in den Paus bevelt,
Dat wy in dit verscil uw’ rechters zyn gestelt.
Cam. (1220) Wel dat u dan gelief uw reden uytteleggen,
En wat den koningh dient in sijnen naem te seggen:
En die op hem de saeck neemt van de koninghin,
Dien sal oock naderhant sijn reden bringen in.
Bria. Den last die staet my toe des konings saec te styven.
Var. (1225) En ick die sal het recht der koninghinne dryven.
B. Tis wel ic gae dan voort. V. Neen’t dient voor al gevraegt
Oft aen de koninghinn’ oock sulcke recht behaegt.
Oft dat sij is te vre voor Rechters dees ’t ontfangen,
Want hier sal eerst voor al de swaricheyt aenhangen.
Br. (1230) En hebdy niet gehoort wat dat den Paus gebiet,
Dat hyse Rechters stelt. V. Iae, maer s’en volgt dat niet,
Ons is genoegh bekent, en seker waer gevonden,
Dat dese Rechters zyn ter quader trou gesonden,
En dat door slim bedroch, door lagen en door list,
(1235) Alleen tot uw profyt wort in de saeck gevist.
De reden wys’et uyt. Dees mannen hier gesonden,
Zyn aen des koningh ’s gunst te samen vast verbonden,
En even oft het recht op geene gunst en siet:
Wy seggen evewel dees Rechters dienen niet.
(1240) Tis seker niet genoegh dat imant naer behagen,
Sal in sijn eygen saeck sijn eygen Rechter vragen,
Die hem zyn toegedaen, neen neen dat ’s tegen recht,
Wanneer het tegendeel, met reen’ daer tegen seght.
En oock ’t is claer genoech, dat hier is veel gelogen,
(1245) En dat den Roomschen Stoel voorseker is bedrogen,
[p. 47]
Mits daer is wys gemaeckt, maer even sonder blyck,
Dat onse koninghinn’ verlaten wilt het Ryck.
Verlaten wilt haer Croon, en trouwe daer beneven,
Om in een Clooster stil, in eenicheyt te leven:
(1250) Daer sij in dit geval niet toe en is gesint,
En even isset al te Roomen aengedint.
Dit heeft den Paus beroert om dese twee te seynden,
Als Rechters van een saeck die hy waerachtich meynden,
Maer soo gy selver weet dat daer niet van en is:
(1255) Soo’n is oock niet met all’ den gront van u Commiss’.
Cam. Soo langh als niet en blyckt oft nimant is gekomen,
Die toont dat ons Commiss’ is weder afgenomen,
Oft wederroepen; soo moet blyven onsen last,
Hier van de selve cracht, en altyt even vast.
(1260) Soo dan ’k gaen weder voort. V. Dat suldy vry wel laten,
Oft allen wat gy seght, sal niet met allen baten;
Mits dat dees plaets, en oock de Rechters van’t verscil,
Zyn tegen ons Consent, zyn tegen onsen wil.
Cat. Dat sal ick houden staen, en ick getuygh mits desen,
(1265) Dat ick wil van den Paus alleen gevonnist wesen,
Cam. Wat reen’ hebt gy daer toe! C. De reden is geseyt
Gy zyt de dinaers byd’ van sijne Maiesteyt.
Cam. Tis waer, maer evewel en hoefde niet te pysen,
Dat imant soud’ van ons iet tegen reden wysen;
(1270) Indïen dat dit hier van my te vreesen staet;
Ick ben van nu bereet te sceyden van den Raet.
C. Ick seggh, en ’k blyver by, ’k ben daer niet in te vreden,
Dees plaets is tegen Recht, dees Rechters tegen Reden,
Ick ben hier in bedwanck, ick ben hier buyten ’s lant,
(1275) Ick ben hier in gewelt, en in myn ’s vyants hant.
[p. 48]
H. Neen liefste ’t is geen noot, gh’en zyt hier in de handen
Van uwen vyant niet, maer in uw vrienden landen.
En oock geloovet vry, al wat dat hier gesciet,
En is tot uw verderf, tot uwe scande niet.
(1280) Dan ’t wort alleen gedaen om het gedurich knaegen,
Van dit myn treurich hert van my te konnen iagen;
Waer door myn bange ziel, geen stage rust en vint,
Maer is gelijck de baer geslagen van de wint.
En dit omdat ick vrees, en met gewisse reden,
(1285) Godts Wet en hoogh Gebot door u te overtreden,
En dïesvolgens soo souw’ moeten worden quyt,
De welvaert van myn ziel, dat my in ’t herte snyt.
’T en is dan liefste niet, soo gy bestaet te klagen,
Dat ick U soo ick pleegh, geen liefde scyn te dragen,
(1290) Maer dat ick ben besorght, gelijck’et my betaemt,
Dat ick niet tegen eer bloetscandich word genaemt.
Ick wensch dan, en ick wil hier hebben van geswegen,
Ic doen ’tgeen’ dat ick moet daer kan doch niemant tegen,
Gy mannen gaet nu voort, en maeckt een kort besluyt
(1295) Ick wil het eynde sien, dus spreeck’et vonnis uyt.
Cat. En sal ick tot den Paus dan niet beroepen mogen?
Soo segg’ ick dat dit Recht is buyten recht gevlogen.
Vol. Eer dat gy tot den Paus dit recht beroepen kont,
Soo moet vast uw’ beroep op reden zyn gegront.
Cat. (1300) Daer ist op vast gegront: en soo gh’ ons wout gelooven
Gy sout het konnen sien: maer mits gy speelt den dooven
Et dat den swerten haet U d’oogh daer by verblint,
Soo dunck’et my niet vremt dat gy dus zyt gesint.
Vol. Mevrouw met uw’ verloff, hier veel te willen kyven,
(1305) En*met een vremt getier uw’ recht te willen styven,
[p. 49]
Dat is gans buyten recht. Dus laet vry het getier,
En soo gy spreken wilt, soo brenght goey reden hier.
Cat. Myn reden die ick segg’ die gaen op vaste gronden,
En niet op slim beleyt, oft vals versierde vonden;
Var. (1310) Gy toont hier claer genoech, dat reden niet en gelt
Mits gy wilt in de saeck noch voortgaen met gewelt.
Cat. En gelt ons reden niet, om u hier te bewegen,
En wyst gy tegen recht my dit beroep nu tegen:
Soo bidd’ ick dat gy doch op dese tranen siet,
(1315) En op dit treurich hert vol lyden en verdriet.
Ey laet uw’ gunstigh oogh op my doch neder scieten,
Laet my ellendich wyf een weynich troost genieten,
Eer dat myn bange ziel door al te groote pyn,
Als met gewelt veriaeght sal uyt dit leven zyn.
(1320) Hebt gy my oyt gelieft, hebt gy my oyt voor desen,
Uw’ gunstich hert getoont, uw’ liefden oyt bewesen,
Soo bidd’ ick wat ick mach verhoort my dese be,
En dan ben ick in als wel vergenoeght daer me.
Hebb’ ic door eygen fout, ’t gen’ dat ic wensch te weten,
(1325) Myn trouwen dienst tot U niet wel genoech gequeten;
Hebb’ ick door eygen fout u ergens in mishaeght,
Siet op dit rouwich hert, dat hier genade vraeght.
Siet op u echte vrouw hier neder aen uw’ voeten,
Dan suldy myn verdriet en mynen druck versoeten:
(1330) En segg’ eens open uyt waer in ick hebb misdaen,
Soo sal ick naderhant dan beter wegen gaen.
H. Neen liefste tis geen noot, gh’en wort hier niet betegen,
Oock van het minste quaet; dus daer van hier geswegen;
Dan soo ick hebb’ geseyt, al wat hier wort gedaen,
(1335) Dat gaet de saelicheyt van beyd’ ons zielen aen.
[p. 50]
Cat. Wel dat het soo nu zy. Maer laet u dan behagen,
Dat dees bewoeste saeck den Paus zy op gedragen:
En dat dit ons verscil hier buyten dit gewoel,
Gevonnist en geslist zy by den Roomscen Stoel.
(1340) ’K ben hier een vremdelingh, het dient my toegelaten,
Mits dat de Rechters zyn uw’ eygen Ondersaten,
En die noch boven dit vervoordert zyn tot Staet,
En eer, door uwe gunst, vervolgens ’t uwer baet.
Hen. Wel ’k sal tot uwer eer, my hier in onder geven,
(1345) Dat (soo gy wilt) de saeck te Roomen word’ gedreven:
En dat daer word bericht’t geen ons verscil belanght,
Zyt voorder dan gerust. Cat. En gy daer van gedanckt.

DE III. HANDELINGHE.

Henricus dringht stercker aen tot het vonnis van de echtbreuck ende herroept sijn woort, van de saeck naer den Roomscen Stoel te laten beroepen.

I. UYT-GANCK.

Henricus, Campegius, Volsaeus, Varamus, Brianus, Ridleus.

Hen. Waer toe dus lang vertoeft? sal ic dan moeten achten
Dat hier myn tegen deel, sal altyt blyven wachten?
(1350) Neen neen, ’t is meer dan tyt, al lang genoegh vertoeft,
Het uytstel maeckt my gram, en mynen geest bedroeft.
[p. 51]
Nu Rechters weder voort. C. De saec was wel begonnen,
Maer ’k sien hier datmen die noyt sal geslissen konnen:
Mits dat uw’ Maiesteyt voor goet heeft toegestaen,
(1355) Dat by den Roomscen Stoel ’t proces sal voorder gaen.
Hen. Neen, neen, dat is voor niet, hebb’ ick het toegeslagen
’K herroep’et wederom. Cam. De koninghin sal klagen,
En roepen overal, dat sij hier onrecht lyt,
En dat gy geenen man van u belooften zyt.
Hen. (1360) Dat acht ick niet met al, en laetse vry al praten,
Daer sal ick niet om doen, oft niet met all’ om laten,
Het gaet my soo het wil; gy past dan op myn woort,
En gaet weer op een nieuw in uwen handel voort.
Cam. Wel dan aldus gedaen. Dat nu de twee partyen,
(1365) Elck brenge voor den dagh’t gen’ kan hun recht bevryen,
Br. Soo sal ick met verloff, en naer des konincx sin,
Tot voordeel van sijn Recht myn reden bringen in.
Een ider is bekent, hoe in den tyt voorleden,
Wanneer den Roomscen Stoel versocht wird en gebeden
(1370) Om dit nieuw trou verbont te willen toe te staen,
Hier met veel dobbelheyt alsdoen is omgegaen.
Men heeft den Paus voor all’ tot voordeel van de saeken,
Voor reden aengedient, en poogen wys te maeken,
Dat alles uyt den naem des koninghs wiert versocht,
(1375) Daer van hy evenwel in’t minste niet en docht.
Dit gaet niet dan te vast, want die maer twellef iaren
Van ouderdom en was, wat wist dien van te paren,
Wat wist dien van den vre die door dit trou-verbont,
Gelijcken wiert geseyt doen vast te sluyten stont?
(1380) Ten tweeden, ’t gen’ de saeck, een ider als voor oogen
Kan buyten twyffel en in sekerheyt bethoogen;
[p. 52]
Is dat den koningh sijn gemeynde vrouw bestaet,
Door maeghscap onder een, en in den eersten graet.
Arthurus soo men weet, sijn’s vaders eerst geboren,
(1385) En onses koninghs broer, die hadde van te voren,
Sijn Catharien getrout, en naer de echte trouw,
Beslapen als sijn bruyt, gebruyckt als echte vrouw.
Nu mits soo ider weet, dat Godes hooghe Wetten,
Van outs aen ider een verbieden en beletten,
(1390) Het trouwen onder een, daer sulck een maeghscap is,
Soo houd’ ick dese saeck voor claer en voor gewis.
En oft gelijck gy meynt, dit onbeiarich trouwen,
Den koningh nadermael heeft scynen goet te houwen;
Door dien hy langen tyt en over twintich iaer,
(1395) Heeft Catharien gebruyckt, oft sij sijn huysvrou waer.
Soo’n kan dit evewel al niet met allen geven,
Mits dat den koningh is in misverstant gebleven,
Maer even sonder scult; soo dat noch op dit pas,
Sijn trouw staet opgegront, soo sij te voren was.
Cam. (1400) ’T is wel hier van genoeg. Nu laet ooc van gelijcken
Het aengenomen recht der koninghinne blycken.
Gy doet dan uwen last, op dat m’in alles hier
Gaet in dees saeck te werck, vervolgens ’s rechts manier.
Var. Den Koningh soo gy weet, heeft volle macht gegeven.
(1405) En wilt dat dit verscil te Roomen zy gedreven,
Waer toe dan wederom, waer toe hier dit gewoel?
Waer toe weer dit beroepen desen Rechter stoel?
Maer offer imant waer, die meynde dat u seggen
Is al te vast gegront, en niet te wederleggen;
(1410) En dat de Coninghinn’ nu heeft met vollen blyck,
Soo gy het houden wilt, in alles ongelijck:
[p. 53]
Soo hoort my met gedult, soo hoort haer beter gronden,
Die ick ten korsten sal in haren naem verkonden:
Op dat elck hier genoegh voor oogen kan gesien,
(1415) Dat haer geen meerder smaet en onrecht kan gescien.
Daer is voor’all’ geseyt, maer even niet gebleken,
Dat door veel dobbelheyt, en wonder loose treken,
Den Paus is omgeset om’t Houw’lijck toetestaen
Het gen’ met Catharien’ is naermaels aengegaen.
(1420) Hoe valsch het selven is, en plompelijck gelogen,
Hoe sonder gront versiert en uyt den duym gesogen;
Dat blyckt hier uyt de Bull’ van’t Pauselijck gescrift
Waer me te dïer tyt den koningh wiert begift.
Hier wort klaerduydelijck, en in het lanck beschreven,
(1425) Hoe hy tot dese trouw den oirlof heeft gegeven,
Naer dat geheelde saeck ten aldernousten wel,
Was dapper ondersocht vervolgens sijn bevel.
Nu watter oock belanght, de wel gegronde reden,
Waerom den Roomschen Stoel tot oirlof wierd’ gebeden
(1430) Te weten meerder rust, en vollen pys en vre,
Die soomen seker wist dees trouw soud’ bringen me.
Dat hoef ick, soo ick weet, dat hoef ick niet te toogen,
Als’t gen’ dat claer genoegh elck sien kan voor sijn oogen:
Hoe’t sedert dïen tyt het Ryck en’t gansche Landt,
(1435) Quam door dees nieuwe trouw, in wel besetten stant.
Ick roep uw’ Maiesteyt hier over tot getuygen,
Naer wïens hooghste Woort een ider sich sal buygen,
Die dickwils heeft geseyt met onberoerden sin:
Dees rust van heel myn Ryc, komt door myn koningin.
(1440) En watter tot de saeck is voorder aengegeven,
Dat als dit houwelijck, te Roomen wiert gedreven,
[p. 54]
Den koningh in persoon, dat niet verstaen en kost,
Mits hy eerst doen ter tydt zyn derthien iaer begonst.
Diesvolgens, dat hy noch was onbequaem te trouwen,
(1445) Soo gy wilt met gewelt, en volle kaken houwen,
Mits sijnen ouderdom alsdoen noch was te slap;
Dat is al weder niet, dan al maer kinder klap.
Maer’k wil u nietemin daer op voldoeningh geven,
Op dat ons geen bedroch hier worde toegescreven,
(1450) Neemt dat den koningh doen noch minder iarich was,
Soo komt dit evenwel noch wynich hier te pas.
Het trouwen, soo gy weet (’t geen aen soo ionge lieden,
De Wetten en het recht, beletten en verbieden)
Dat gaet op vasten voet, wanneer dat dese daet,
(1455) De Pauselijcke macht van hun gescieden laet.
Een saeck is maer van noyd, die soose word bevonden,
Soo staet uyt haer natuur de trouw op vaste gronden,
Te weten soo daer is het oordeel van’t verstant,
Waer door sij konnen sien de kracht van desen bant.
(1460) Wat kont gy seggen nu, een kint van derthien iaren,
Ia minder noch daer toe, is machtich om te paren,
Is machtich desen staet voor goet te nemen aen,
Wanneer het van den Paus te voor wort toegestaen.
Gelijck’t hier is gesciet. Nu’t geen scynt meer te nypen,
(1465) Dat hy alsdoen de kracht der trouw niet kond’ begrypen,
Dat stell’ ick hier van kant, alscynet u te vroegh,
Hy was te deser tyt hier toe al vals genoegh.
Het derde volght hier aen, daer’t al aen scynt te hangen,
En daer de swaricheyt geheel is in bevangen.
(1470) Dat is gelijck gy seght, maer’t sluyt doch even niet,
Dat Godes hooghe Wet alsulcke trouw verbiet.
[p. 55]
Soeckt vry al wat gy kont gh’en sult niet anders vinden,
Dan dat uw woorden en uw’ reden luttel binden,
Dan dat al wat gy seght, op slechte gronden staet,
(1475) En niet dan al te manck en al te kreupel gaet.
En oft gy niettemin uw’ saeck noch wilde styven,
En op den vasten gront van Godes Wetten dryven,
Soo segg’ ick even wel dat gy hier gaet verkeert,
En dat ons Godes Wet dees dingen niet en leert.
(1480) Maer all’ uw’ steunsel is dat Godt heeft by de Ioden,
Aen broeders dese trouw van eene vrouw verboden,
Tis waer, dat laet ick toe vervolgens Godes Woort,
Soo daer van d’eerste trouw zyn kinders komen voort.
Soo niet den naesten broer, die wasser toe gehouwen,
(1485) De naergelaten weef van sijnen broer te trouwen,
Maer even’t geen dat Godt voor dien tyt gebiet,
Dat blyft by dïen tyt, ten raeckt ons heden niet.
En oft nu insgelijckx de kerckelijcke Wetten,
Oock diergelijcke trouw aen twee gebroers beletten,
(1490) Dat is al weder niet vervolgens het besceet,
Waer in den Roomscen Stoel geeft oirlof soo gy weet.
Br. Hy kan wat dat hy doet hier in geen oirlof geven.
Rid. Ey seg eens waerom niet? waer is sijn macht gebleven
Die Godt he heeft gegunt. B. Die macht die houd ic staen
(1495) Maer even die en gaet hier onse saeck niet aen.
De reden is geseyt, en niet te wederleggen,
Rid. ’K en hebb die evewel tot noch niet hooren seggen,
Dan wel dat Godt dees trouw, gelijck gy seght verbiet
Maer’k bidd’ u toont dat eens, soo ist verscil te niet.
(1500) En mits noch gy, noch oock hier imant dit sal konnen,
Soo voeght u naer de reen, en geeft u overwonnen,
[p. 56]
Oft segg eens ’t geen ick wensch wat uwen sin beroert
Dat gy met all uw cracht sulck vremt gevoelen voert.
Ick hebb u vast geseyt de wet van d’oude tyden,
(1505) Die is oock nu te niet, en met den tyt gescyden,
Dus gaetse ons niet aen, te meer wanneer men vint,
Dat dit heeft voor manier van dïen tyt gedint.
Var. Maer even oft nu noch de saecken alsoo stonden,
Dat wy gelijck als doen noch waren vast gebonden,
(1510) Tot diergelijcke saeck, soo sluyt’et even niet,
’T geval is anders hier dan soo het Godt verbiet.
Behalven dat hier noyt zyn kinders uytgesproten,
Soo heeft Arthurus oock noyt sijne bruyt genoten,
Mits hy by ongeval van sijne krancke led’
(1515) Noyt iet aen Catharien sijn weerde vrouw en ded’.
Dat heeft de Coninghinn’ nu menichmael voor desen,
En open uyt geseyt, en wel genoegh bewesen,
Mits datse noyt alleen by haren bruyd’gom sliep,
Maer dat m’ een edel vrouw, daer by in’t bedde riep.
(1520) Dus heeft sijn Maiesteyt, ons meer dan eens beleden,
Dat soo hy eerstmael is by sijne vrouw getreden,
De selve doen besliep, als noch een suyver maegt,
Wat dient hier meer getoont, wat dient hier meer gevraegt.
Cam. Wy hebben dese saeck van alle beyde syen,
(1525) Ten vollen wel verstaen, maer dit verscil te scyen
Vereyscht vry meerder tyt en dieper ondersoeck,
Op datter geenen mensch dit oordeel en vervloeck.
[p. 57]

Eenighe mannen van aensien komen de saecken des koninghins verantwoorden.

II. UYTGANGK.

Campegius, Volsaeus, Roffensis, Ridleus, Henricus.

Roff. Soo veel ick kan gesien, en uyt dees vremde wercken
Den gront van dit beleyt ten mynen best aenmercken,
(1530) Soo gaet’et al verdraeyt, soo loop’et al verkeert,
Het recht loopt buyten recht, alst sulcke dingen leert.
Tis nieuws al wat ick sie, en wat hier wort gedreven,
Den Rechterstoel, de plaets, de Rechters daer beneven,
Die zyn hier buyten recht, en’t loopt all’ tegen stiel,
(1535) Men denckt niet eens op Godt noch op sijn eygen ziel;
Gy mannen wilt de saeck, doch beter overleggen,
Eer dat gy hier bestaet het vonnis uyt te seggen:
’T is seker niet genoech, ick bidd’ onthout my dit,
Dat Gy als Rechters hier in dese stoelen sit.
(1540) Denckt vry dat dit verscil U hier gestelt in handen,
Alleen streckt tot verderf van allen onse Landen,
Oock van den koningh self, voor wïens ongeval,
Soo gy hem zyt getrouw, te vreesen staet voor al.
Dees dingen zyn te klaer, ’t en dient hier niet gestreden,
(1545) Met woorden en getier, maer met gewisse reden,
En die hier anders seght, dien moet niet in den scyn,
Maer in de waere daet een’ rechten Ketter zyn.
Hier toe hebb’ ick de saeck, in’t lanck en breet bescreven,
En desen mynen boeck sal daer van kennis geven,
[p. 58]
(1550) Aen die hem lesen sal: daer kan de werelt sien,
Hoe tegen alle recht, dees twisten hier gescien.
Ick neem de waerheyt Godts hier over tot getuygen,
In wïens hooge naem, sich alle knie moet buygen,
Dat, neffens ’t Godd’lijc woort des konincx trouverbont
(1555) Onsceyd’baer is en goet, en al te vast gegront.
Soo niet, ick wensch dat Godt, met ongehoorde plagen,
Dees myne swacke le van stonden aen wil slagen,
C. Leght dïen boeck daer neer. En wat segt gy daer van?
Rid. Dat ’t selve trouverbont hier niemant sceyden kan.
(1560) Dees boecken wysen ’t uyt, die ick hebb’ willen maken,
Ten eynd’ elck hier soud’ sien, het onrecht deser saken,
Waer naer den koning tracht; en waer dat klaer uyt blyct,
Dat onse koninghinn’ hier wort verongelijckt.
En waer toe meer geseyt, gy sullet klaer bevinden,
(1565) Indien gy dit verscil wat beter wilt versinden,
En hier niet tegen hert en uw’ gewis en doet:
Maer naer de reden let, gelijck gy letten moet.
Hen. Wel staet gy weder stil? Sal ick dan weer naer desen
Gelijck als van te voor in twyffel moeten wesen?
(1570) Neen ’t sa al weder voort, en naer een kort besluyt,
Soo wil ick dat gy sult het vonnis spreken uyt.
C. En wilt ons Machtich Vorst, al niet te seer bedwingen,
Om sulcke sware saeck soo haest ten eynd’ te bringen
Daer is meer tyt van nood’. H. Ghebt tyt genoech gehat,
Cam. (1575) De saeck dient andermael eens weder aengevat.
Hen. Wilt gy oock soo ick sien den Rechterstoel verlaten?
Camp. Den tyt vereysch’et soo: wy zyn uw Ondersaten,
Alst U gelieven sal, soo roept ons weer te gaer,
Ick volgh te deser tyt ’t gebruyck van Roomen naer.
[p. 59]
(1580) Daer wort vry meerder tyt in kleynder saeck gegeven.
Vol. ’Ten dient my niet alleen als Rechter hier gebleven,
Dat uwe Maiesteyt gedult neem desen dach,
Op dat m’in alles wel de saeck bepleyten mach.

Thomas Morus wort van Catharina by den koningh gesonden.
Van den welcken hy versocht wort om de echtbreuck voor goet te houwen ’t gen’ hy wygert.

III. UYT-GANCK.

Henricus, Morus.

Hen. Wort my dan soo ick sien nu alle hulp benomen,
(1585) Om eens naer mynen wensch, naer mynen lust te komen?
Sal ick dan koningh zyn, en kan ick soo veel niet,
Dat ’t gen’ ick hier begeer, naer mynen wil gesciet!
Sal ick dan moeten sien, sal ick dan moeten lyden,
Dat elck my in dees saeck sal willen tegen stryden;
(1590) En doemen mynen lust! neen ’t salder anders gaen;
Al soud’ geheel myn lant vol galgen moeten staen.
Bolena ’k sweir u vast, gy sult myn gunst behouwen,
En’k sal u wat het kost voor heel de werelt trouwen.
Scoon oft gy hierom wort van ider een benyt,
(1595) Zyt daer med’ vergenoeght, dat gy myn liefste zyt.
Mor. Grootdadich Machtich Vorst, ic ben te deser stonden
Aen uwe Maiesteyt, om seker saeck gesonden,
Indien het U gelieft, en U mits desen past,
Sal ick met uw verlof volbrengen mynen last.
H. (1600) Spreeckt uwe bootscap uyt. M. uw’ weerde gemalinne,
En onser aller vrouw, en beste Coninginne,
[p. 60]
Die wenscht uyt heel haer hert en wat sij wenscen mach
U welvaert en geluck, en daer by goeden dach.
Voorts, laet ’s u Maiesteyt, door my uw’ dienaer weten,
(1605) Dat vanden Roomscen Stoel wort alles afgesmeten,
’T gen’ hier de Rechters doen oft van hun is gedaen,
En dat Campegius moet weer naer Roomen gaen:
Mits hem den Paus ontbiet, die selver uw’ verscillen,
Naer reden, en naer recht, als Rechter soeckt te stillen,
(1610) Dus dat sijn Maiesteyt zy vergenoeght daer me.
Hen. Al wat den Paus gelieft, daer ben ick in te vre.
Maer More, segg’ eens uyt, sult gy voor goet ooc houwen
Dat ick een ander vrouw, tot koninghinn’ sal trouwen?
M. Noyt sal ic sullex doen. H. Oft ic’t soo hebben wou?
Mor. (1615) Weet dat ick evewel U tegenspreken sou.
En wat ick bidden mach, ey will’et doch niet dencken,
Ey wilt noyt uwe faem, met sulck een misslagh krencken
Ey wilt noyt heel uw’ Ryck, door sulc een slimme daet,
Gaen brengen tot ellend’ en heel benouden staet.
Hen. (1620) Neen More ’t is geen noot, laet gy U maer geseggen,
En wilt dat raey ick U dees saeck niet wederleggen,
Maer hout die staen met my, dan sulde konnen sien,
Wat eer, wat staet, wat loon, hier voor U sal gescien.
Mor. Soo verr’ en isset recht niet uyt myn hert geweken,
(1625) Dat ick hier tegen Godt en myn gewis soud’ spreken.
Dus wat den hooghsten staet, en voorder eer belanght,
Uw’ Maiesteyt zy daer ten vollen aff bedanckt.
Hen. Wel More soude my soo kleyne saeck ontseggen?
Mor. Uw’ Maiesteyt kan my geen saeck te voren leggen,
(1630) Hoe groot sij kan gezyn, oft’k soud’ die nemen aen,
Als die met Godt en eer, soud’ konnen zyn gedaen.
[p. 61]
Gelooft vry wat ick segg’, ’k wil geerne dit myn leven,
En alles wat ick hebb’ voor u ten besten geven,
Wanneer het is van nood’. Maer d’ander my gevraeght,
(1635) Dat sal ick nimmer doen, om dat het Godt mishaeght.
Om dat Godts hooghe Wet, daer door wort overtreden,
’T gen’ van uw Maiesteyt, doch niet en dient geleden.
H. Wel gaet dan wech. M. Daer komt u koninginn’ gegaen
Ic bid U Machtich Vorst, hoort hier uw’ huysvrou aen.

Catharina soeckt haren man te verwilligen om voorder de echtbreuck niet meer te vervolgen.

IV. UYT-GANCK.

Henricus, Catharina, Maria hun beyder Dochter.

Cat. (1640) Wel isset dan gedaen? wel moet ick dan vertrecken?
Kan ick tot medely U geensins dan verwecken?
Kan ick wat dat ick doe, kan ick ô weerde Man,
Tot uw verbonden plicht U geensins brengen dan!
O dat is al te hert, en schandich boven maten,
(1645) Dat eenen echten man, sijn echte Vrouw sal laten,
En stooten van hem wech, en scuppen met de voet,
Gelijckmen aen een sloir, oft aen een hoere doet.
Dat ick uw’ Coninghinn’ en vrouw’ die eens voor desen,
Wiert soo van u bemint, als imant konde wesen,
(1650) Nu tot myn groote scand’ nu tot myn groote smaet,
Word’ van myn eer berooft, en van den echten staet.
’Tis waer en ick bekent, ick ben door U verheven,
Den Scepter en de Croon, zyn my door U gegeven,
[p. 62]
Dus oft hier ons verscil kost wesen me gedaen:
(1655) Ick ben genoech bereyt die ’t samen af te gaen.
Dat kan ick wel genoegh, dat wil ick sonder klagen,
Indient U soo gelieft tot uwer eer verdragen:
Maer d’ echte trouw die gy my eenmael hebt gedaen,
En ben ick wat ick doe niet machtich af te gaen.
(1660) Maer wat doch liefste man, wat mach U doch bewegen,
Dat gy sulck eenen haet, en afkeer hebt gecregen,
Van my uw echte vrouw? en ’t gen’ u niet en dint,
Een hoer een rechte hoer, in myne plaets bemint?
Hebb’ ick dan k’bidd’u segt, want’t dient my wel te weten
(1665) In myn verbonde plicht my niet genoech gequeten?
Oft hebb’ ick buyten weet U ergens in mishaeght,
Waer over gy met recht, en vaste reden klaeght?
Hen. Ick hebbet noch geseyt, en ’k segget noch op heden,
Dat alles wat ick doe alleen gesciet uyt reden,
(1670) Dat ick in myn gemoet, dat ick in mynen sin,
Soo langh ick u behoud’ niet dan maer onrust vind’.
C. Wat onrust liefste Man? H. Dien naem die is waerachtich
My buyten sekerheyt en al te twyffelachtich.
Cat. Hoe twyfelachtich? wel siet hier ons dochter aen,
(1675) Daer kan den twyffel med’ ten vollen zyn gedaen.
Gy weet, en hoe en sout’ gy ’t niet geweten konnen,
Dat gy als echte man uyt my die hebt gewonnen,
Hen. Iae wel, maer nietemin en kan dat geven niet,
Want soo gy weet het is uyt misverstant gesciet.
Cat. (1680) Neen neen, geen misverstant, en hoefde by te bringen,
Dat zyn, men weet het wel niet dan gemaeckte dingen,
Dat is dat gy my haet, en nu een ander mint,
Maer segg’ eens liefste lief waer hebb’ ick dat verdint?
[p. 63]
Ick bidd’ u wat ick kan, hebb’ ick in tyt voorleden,
(1685) U oyt een dingh versocht, U oyt een dingh verbeden,
Verhoort my desen dach, hebt derenis met my,
En met u eygen self, en met uw kint daer by.
Geloovet wat ick seggh’ geen alsoo seker saeken,
Wy sullen alle dry tot ons verderf geraeken,
(1690) Iae oock geheel uw Lant, valt ’t seffens nu te niet,
Ten zy gy hier voordaen al beter voor u siet.
Dus alderliefste Man, Hen. Ick hebb’ misschien voor desen,
Eens uwen man geweest. C. Soo moet gh’hem dan noch wesen.
H. Neen dat en volgt hier niet, want’t was ontwetentheyt
(1695) Die my, maer sonder scult, in dolingh heeft geleyt.
C. Mach ick U dan den naem van echte man niet geven?
H. Dien komt my niet meer toe. C. Wien is hy dan gebleven,
Komt hy u niet meer toe. H. Aen uwen eersten man,
En mynen eygen broer. C. Neen seker, swygt daer van.
(1700) Gy weet het anders wel. Hen. Daer valt niet aen te weten
Dat my niet toe en kompt, dat dient my oock gequeten.
C. Wel; soo ick voorder U dien Naem niet geven mach,
Soo hoort ten minsten dan Heer Koningh myn beklagh.
Doet my als koningh Recht. H. K’ en mach in dese saeken,
(1705) Self geenen Rechter zyn, oft ons verscillen staeken,
Dat gaet een ander aen. Ick ben in desen staet,
Ick ben in dit verscil, oock selver Ondersaet.
C. Wel laet dan bidd’ ick toe’t gen’ic noch hebb’ gebeden
Dat onser beyde saeck, naer recht, en naer de reden,
(1710) Eerst wel zy ondersocht; en dat men dan’t gevoel,
En’t vonnis van’t proces, wacht van den Roomscen Stoel
Waerom doch soo gehaest, waerom dus voorts gedreven
Waerom aen soo een saeck geen vollen tyt gegeven?
[p. 64]
Waer op word’ ick gedoemt, eer dat ic word gehoort?
(1715) Oft liefste seggh’ waer me dat ick u hebb’ verstoort?
Ick boogh myn leden hier, en ’k vall’ voor uwe voeten,
Ey wilt uw stueren geest, ten minsten wat versoeten,
En siet my gunstich aen. Hen. Staet op en weest gestilt,
’Gen hebt my niet misdaen, ten dient niet dat gy knilt.
Cat. (1720) Het opstaen weerde vrient, dat kan my luttel baten,
Ten zy gy wilt voordaen, den slimmen handel laten,
Het onrecht, het verdriet, en boven al die scan,
Die gy my hebt gedaen, H. Staet op en swygt daer van.
Cat. Hoe sal ick op dan staen, en sulde even blyven
(1725) Verhert: en stuer van geest? en willen my verdryven
Daer ick uyt heel myn hert, U boven all’ bemin?
H. Neen liefste denct dat niet. Staet op myn koninginn’.
Cat. Ben ick U koninghinn’, soo moet gy daer beneven,
Vervolgens, my den naem van echte vrouwe geven,
(1730) Want ick uw koninghinn’ alleen ben door de trouw.
H. Staet op myn weerde lief, staet op myn echte vrouw
Cat. Ben ick uw’ echte vrouw, soo mach ic dan met reden
U noemen echte man. Hen. Daer ben ick in te vreden.
C. Ick bidd’ dan weerde lief, ick bidd’ dan liefste man,
(1735) Verlaet uw vorigh quaet, en doet daer afstant van.
Waerachtich soo gy weet, oft wel sout konnen weten,
En soo een ider siet van all’ uw’ Ingeseten,
Het gaet te byster grof, het luyt te wonder vremt,
Daer gy naer henen tracht, en ider tegen stemt.
(1740) Ey denckt eens bidd’ ick U hoe qualijck word genomen,
Als Vorsten van het Lant met scand te vallen komen,
Als Vorsten van het Lant vergeten hunne plicht,
Waer door wort hun’ gevolgh verargert en onsticht.
[p. 65]
De sonde van den Prins, maeckt byster diepe wonden,
(1745) De sonde van den Prins luyt byster ongebonden,
De sonde van den Prins, is als een diepen kuyl,
Want als den koningh valt soo maeckt hem ider vuyl.
Dus siet wat dat gy doet, oft anders mooghdy weten,
Dat Godt dees slimme daet niet haest en sal vergeten,
(1750) Dat Godt sijn echte vraeck, dat Godt sijn straffe hant,
Sal heffen over U en over heel uw Lant.
En laet dan bidd ick U, uw’ ongetoomde lusten,
Niet veerder loopen uyt; maer laet uw sinnen rusten,
En hout u doch te vre. H. Ick wilde dat ick mocht,
(1755) Dan waer ick wel gerust, dan hadd’ ick dat ick socht.
Cat. Het mogen weerde man, het konnen daer beneven,
Dat is aen uwen wil, aen uwe machtigheden.
Hen. Iae wel maer Godes Wet, die dringter tegen aen,
Daer soo gy selver weet niet tegen dient gedaen,
C. (1760) Neen, vreest hier Godes Wet daer door niet’t overtreden
Hen. Dat vrees ick boven al. C. Dat vreesde buyten reden.
En soo gh’ eens ondersoecht, den gront van u gemoet,
Dan sout gy konnen sien wat onrecht gy hier doet.
Dan soude konnen sien en beter daer op letten,
(1765) Wat U hier staet te doen vervolgens Godes Wetten,
Dan soude konnen sien, en klaerder als den dagh,
Dat all’ u slim bedryf maer loert op vuyl beiagh.
Maer loert op geylen lust, en vuyle dertelheden,
T gen’ volgens Godts Gebot hier niet en dient geleden
(1770) En’t gen’ gy (soo gy weet) moest wysen van der handt,
Eer u vuyl vlammich hert geraeckt in meerder brant,
Dus bidd ick weerde lief, let op uw eyge saecken,
Let op uw eygen ziel, die qualijck sal geraecken,
[p. 66]
Indien gy voorder gaet. Ick bidd’ u boven dat
(1775) Hebt derenis met my, en overdenckt dit wat.
Mar. Hebt dereniss’ met ons ô alderliefste vader.
En laet dit droef geklagh U gaen een weynich nader,
H. Het gaet my naer genoech. M. wel toon’et metter daet
H. Wat wilde dat ick doen? M. Dat gh’u geseggen laet.
C. (1780) Doet dat gy sculdich zyt. H. wat is dat. C. Daer gy heden
Soo seer wort om gesmeect, soo seer wort om gebeden,
En met een woort geseyt, het gen’ dat moeten sou,
Een deughdich eerlijck man doen voor sijn echte vrou.
En ’t gen’ dat boven dit den Koningh sou betamen,
(1785) Als hem de Coninghinn bidt met haer kint te samen.
H. Wel gaet, ick sallet doen, wilt gy noch voorder iet?
C. ’Tis ons daer med genoech wanneer u woort gesciet.

Henricus eenichsins beweeght door sijne Huysvrouw, staet in twyffel. Doch weder aengeprickelt door vleeschelijcke lust tot Bolena vaertvoorts in sijne boosheyt.

V. UYT-GANCK.

Henricus.

Hen. Hoe staen ick nu verstelt? hoe dwalen my de sinnen?
Hoe iaegt myn treurich hert! hoe klopt den pols van binnen
(1790) Hoe sught myn bange ziel! Ic stae, ’ken weet niet hoe,
Onseker wat ick laet, onseker wat ick doe,
Sal ick myn echte vrouw verstooten en verlaten,
Sal ick myn Coninghinn, de wysheyt selver haten,
O neen dat waer te slecht, en al te byster hert.
(1795) En my te groote scand’ en haer te groote smert.
[p. 67]
Eylaes wat gaet my aen, wat valt my in de sinnen,
Dat ick soo vreemde daet bestaen soud’ te beginnen,
Dat ick soo slimm bedryf, soud’ brengen aen den dach,
’T gen’ noyt en is gesien, en ick niet doen en mach.
(1800) Myn lust, myn vuylen lust, daer ider van soud’ scroomen,
Dien dient my niet gevolght, maer korter in te toomen,
Indien ick niet en wil, dat ider over al,
Myn slimme daet vervloeck, en tegen spreken sal.
Ick weet het al genoech, myn Hoff en alle Staten,
(1805) Die sullen all’ gelijck, den slimmen handel haten,
Den Keyser oock daer by die sal met heel sijn macht,
My vallen op het Lyff, soo ick sijn Moey veracht.
Maer wat ick doe oft niet, ick voel noch al van binnen,
Dien brant, dien stercken brant, dien ic niet kan verwinnen
(1810) Dien knaegt myn treurig hert, ontsteect myn ieugdig bloet
Soo dat myn bange ziel hier door beswycken moet.
Bolena scoone Maeght, gy hebt myn hert gescoten,
’K en kan niet rusten voor dat ick u hebb’ genoten,
Voor ic naer vollen wensch heb’t gen’ myn hert bemint,
(1815) En dat ick eens ben van uw scoonicheyt gedint.
Dat stell’ ick heden vast, uw scoon en aerdich wesen,
Moet binnen korten tyt myn treurich hert genesen,
Het kost my dat het wilt; dan sal ick uyt de pyn,
Dan sal ick buyten sorgh, en uyt het treuren zyn.
(1820) ’K en sal,’k en wil, ’ken kan den brant niet meer verdragen
’K sal volgen mynen lust, en doen naer myn behagen,
Al soud’ den Hemel self, al soud’ de Hel daer by
Met allen haer gewelt gaen opstaen tegen my.
[p. 68]

Henricus verstaende dat Campegius vanden Paus wederroepen is besluyt selver Rechter te zyn en dese saeck met eygen macht te vonnissen, en Bolena te trouwen.

VI. UYT-GANCK.

Henricus, Langland. Ridleus.

Lan. Den Rechter machtich Vorst van Roomen lest gekomen
(1825) Heeft wederom de rys naer Roomen aengenomen.
H. Naer Roome waerom dat? L. Den Paus ontbiet hem daer.
Hen. Wel blyft dan myne saeck altyt al even naer?
Lan. Den Paus wilt in uw’ saec het vonnis selver spreken.
Hen. Soo sal dan ons verscil al weder blyven steken,
(1830) En mits dat alle dingh nu was op goeden voet:
Soo spyt my dat ick weer in twyffel leven moet.
Lan. Een saec soo met gewelt ten eynd’ te willen dwingen
En zyn, geloovet vry, geen wel gescickte dingen:
Den tyt bringht menichmael, iet sekers voor den dach.
(1835) Dat voor was onbekent en in het duyster lach.
H. Tis daer me niet genoech; soo uyt het lant te trecken,
En evewel de rys voor my te willen decken:
Dat ’s onbedacht gedaen en sekerlijck verraet.
L. Ic bid’ U machtich Vorst, en denct hier geen misdaet.
(1840) Den Paus dien heeft belast, dat hy hem weer soud’ spoeyen.
Hen. Den Paus sou beter thuys sijn eygen saeck bemoeyen
Wat stelt hy weder aen? Lan. Niet anders, dan hy wilt
Dat ulie beyder saeck zy door hem self gestilt.
H. ’K heb’ daer niet me te doen. L.Nohtans ’ tsou wel betamen
(1845) En zyt gh’ een Christen mensch soo moet gy u niet scamen
[p. 69]
Dat gy U aenden Paus gewillich ondergeeft,
En soo gelijck een kint van Godes Kercke leeft.
H. Dat ben ic niet gesint, want ’k hebb’ voor my genomen,
Het koste dat het wil tot mynen wensch te komen.
Lang. (1850) Dit opset is te quaet, ick bidd u laet dat staen,
Hier dient niet dan naer Recht, en wys beraet gedaen.
Hen. Het stuck is van te voor al langh genoech beraden.
Lan. ’T beraet en is niet goet, het sal u byster scaden,
En stryden tegen eer, soo gy niet toe en siet:
H. (1855) Laet scaden dat het wilt, voor my ’ken vrees’et niet.
En wie ist die my doch soud’ derven tegen spreken.
Lan. Elck een. H. Dan sal ick dat ten alderhooghsten vreken
Lan. Wat sal het daer me zyn? H. Dat ider swygen sal.
Lan. Dat suldy wat gy doet noyt konnen overal.
Hen. (1860) Wat ’t volck sal over al, bestaen van my te klagen,
En hoef ick soo my dunckt soo veel niet aen te dragen.
En oock wat isset dan? elck segghe wat hem lust,
Als ick hebb’ myn Bolen’ dan ben ick wel gerust.
Lan. Wat suldy voorder met uw’ eygen vrou dan maken,
Hen. (1865) Die wil ick van nu aff verstooten en versaken.
Lan. Dat kan gelijck gy weet, dat kan doch niet gezyn.
Hen. ’T kan wel; wanneer ick wil Bolena die is myn.
Lan. Dat konde niet gedoen voor dat u eerst sal blycken,
Voor dat den Roomscen Paus sal’t rechte vonnis strycke
(1870) Dat uwe Coninghinn’ uw’ weerde Catharien,
Uw huysvrou is oft niet, Hen. Daer sal ic niet naer sien.
Lan. Sult gy’er niet naer sien? En wilt dat doch niet pyse
Maer wilt den Roomscen Stoel gewoone eer bewysen
Soo gh’ altyt hebt gedaen. H. ’K ben dat van geenen sin
(1875) Bolena is myn vrouw, myn rechte Coninghinn’.
[p. 70]

Henricus trout Bolen ende verstoot Catharien.

VI. UYTGANGK.

Henricus, Bolena, Grammer, Brian.

Hen. TIs tyt tis heden tyt, dat ick myn eygen saken,
Soo’t immers wesen moet sal self ten eynde maken
Wel komt dan weerde lief, komt myne koninghin,
Gy zyt alleen daer ick gewenssten troost in vind’.
(1880) Daer ’k geef u myne trouw, ick geef u daer beneven,
Dees Croon, en scepter, daer gy mede wort verheven,
Tot rechte Coninghinn’ van myn geheele lant:
Dat stell’ ick in u macht, dat stell’ ick in u hant.
Bol. Ick geef u machtich Vorst, oock heden van gelijcken,
(1885) Myn trou en ieughdich hert, dat nimmermeer sal wycken
Maer altyt in u liefd’ geheel stantvastich staen,
Soo langh ic leven sal. Hen. Tis wel, ick neem’et aen.
H. Nu worter vorts versocht, om myne gunst te toonen,
Dat ick naer oude wys u opentlijck doe kroonen.
B. (1890) Dat uwen wil gescied’. H. Gy Grammer comt hier aen
Ick geef u desen last, dit dient van u gedaen.
Gram. Godt wil uw’ Maiesteyt, een langen tyt van iaren,
En onse Coninghinn’ hier in het leven sparen;
En voorder wensch ic noch dat desen blyden dach,
(1895) U tot gewenschste vreught ten eynde dienen mach.
Ontfanght dan dese Croon, waer door elck een sal weten
Dat gy als Coninghinn’ zyt in het Ryck geseten,
Ontfanght den scepter oock, en Coninghlijcken staf,
Bestiert hier door het Lant, gy zyt’er vrouw nu af.
[p. 71]
Bria. (1900) Geluck ô liefste paer, Godt wil u’t samen laten,
Tot vrede van het lant, en all’ u Ondersaten,
Lang leven onder een, Hovelingen. Geluc ô weerde paer,
Geluck en overvloed, dat wenschen wy te gaer.
Hen. Godt zy’er van gedanckt, dat noch ten alderlesten,
(1905) De saeck naer mynen wensch geloopen is ten besten,
Nu wil ick voorder noch en tot het heel besluyt,
Dat Catharina gae terstont ten hove uyt.
Dat sij haer noyt vermeet, meer Koninghinn’ te roemen,
Dat ider haer de weef sal van Arthurus noemen,
(1910) En niet myn echte vrouw; want dees die ick bemin,
Die is myn weerde vrouw, en myne Koninghinn.

DE IV. HANDELINGHE.

Catharina beklaeght het ongelijck haer aengedaen. ende vertreckt uyt het Hoff.

I. UYT-GANCK.

Catharina, Maria, Langland, eenige Kameniren.

Kat. ICk sien, ’tis nu gedaen, nu ben ic vast verstooten,
Nu heeft myn eygen man bevolen my’t ontblooten
Van scepter ende Croon, en ’t gen’ gaet boven al,
(1915) Oock van myn echte bed’. ô bitter ongeval!
Ellendich als ick ben! wat moet ick al verdragen!
Hoe word’ ick sonder scult soo scandelijck geslagen!
[p. 72]
Hoe word’ ick tegen recht, gesoeckelt hier en daer,*
Al oft ick eene slons, oft slechte sloore waer.
(1920) Bedriegelijcke pracht, bedriegelijcke staten,
Hoe vlucht gy dus van my, hoe gaede my verlaten,
O dwaes! ô slechten bloet! die sich op u betrouwt,
Want hy als in de locht alleen kasteelen bouwt.
Hoe wierd’ ick eens vereert! hoe wierd ick eens verheven!
(1925) En hoe word ick met scand’ nu uyt het hof gedreven,
Ontbloot van eer en staet, komt ’s werelts mensch en siet
Hoe all’ des werelts pracht op ’t eynde gaet te niet,
Maer even danck ick Godt, dat ick noyt in myn leven
My op dees ydel eer betrout hebb’ oft begeven,
(1930) Hebb’ ick naer mynen staet op hoofsche zed’ gelet,
’K en hebber noyt oft hert oft sinnen op geset.
Dus wat my overkomt, van d’ onverdiende plagen,
Wil ick al nietemin verduldelijck verdragen.
’T geen datmen van te voor al langh voor oogen siet,
(1935) Al isset byster quaet ’t en steeckt soo byster niet.
Oft isset niet genoech my uyt het hoff te slagen,
My als een rechte hoer uyt ’t echte bedd’ te iagen,
Ick ben oock vast bereyt, met ongestelt gemoet
Te dragen watter komt, te storten oock myn bloet.
Lan. (1940) Neen weerde Koninginn’ dat staet u niet te wachten
C. Gh’en moet my voorder niet voor koningin meer achten
Die hebb’ ick eens geweest, maer nu eylaes, ick ben
In soo benouden staet, als ick oyt imant ken.
Maer Godt die wil my hier doch sijn genade geven,
(1945) Op dat ick in dees scand’, oock mach verduldich leven,
Op dat ick dees oneer, en onrecht my gedaen
Mach met een cloeck gemoet gewillich onderstaen.
[p. 73]
Lan. Godtvrughtige Princers, Godt sal ’t en besten keeren,
Betrout maer vast op hem, verdraegh’et ’t sijnder eeren,
(1950) En doet gelijckt betaemt, aen een kloecmoedich hert,
’T geen noyt te leegh verdruckt, oft opgeblasen wert.
Cat. Hebb’ ic den overvloed’ en weelde konnen dragen,
Wat valter in den noot van tegenspoet te klagen?
Te meer wanneer ick weet, en als voor oogen sien
(1955) Dat Godt door hoogen raet dit laet aldus gescien.
Maer even wat ick doe, myn hert is als doorsteken,
En ’t scynt door groote smert te willen binnen breken,
Myn ziel, myn bange ziel, dryght door dit ongeval,
Dat sij oock met gewelt dit lichaem laten sal:
(1960) Eylaes, wat sal ick doen, wat sal ick gae beginnen,
De droefheyt is te groot, die krenckt myn teere sinnen,
Och waer ick heden doot, dan waer ick uyt de pyn,
’K en sou dan nu geen soo bedruckte moeder zyn.
Lan. En laet uw’ droefheyt soo niet buyten reden loopen,
(1965) ’T betaemt uw edel hert die dichter in te knoopen,
’T betaemt uw edel bloet, te voegen naer den tyt,
’T betaemt aen uwen staet, dat gy verduldich zyt.
Cat. Iae dat is wel geseyt, maer wie heeft oyt sijn leven
Al sulck een stuck gehoort, oft sulcx gesien bescreven?
(1970) Dat ic van sulck geslacht, dat ic van ’s Konincx bloet,
Iae self een Koninghinn, soo scandich ruymen moet.
Dat ic om eene hoer, myn eer, myn hooge staten,
En boven all’ myn trouw gedwongen word te laten,
O droefheyt sonder eynd’, ô ongehoorde smaet,
(1975) Die al wat bitter is noch verr’ te boven gaet.
Nu sal ick voor het volck wel eertyts hoogh gepresen
Veracht zyn, en van elck met vingers*naer gewesen,
[p. 74]
Oft ick door eygen scult, oft ick door slimme daet
Te recht verstooten wierd’ van ’t Ryc en echten staet.
Lan. (1980) Mevrou ’t en is geen noot, dat hoefde niet te pysen
Want ’t volck sal u altyt gewoone eer bewysen,
Alst ’t geen voorseker hout en wel voor oogen siet,
Dat ’t geen u wort gedaen U tegen recht gesciet.
Dus zyt doch wat gestilt. Cat. Al ben ick wel van binnen
(1985) In mynen geest gesterckt, nochtans de droeve sinnen
(Wat icker tegen stryd, wat icker tegen poogh)
Die dwingen met gewelt de tranen uyt myn oogh’.
En wie sou konnen doch in alsoo droeve saeken
Sijn droefheyt houden in, sijn bange suchten staeken:
(1990) Vloeyt droeve tranen vloeyt, ’ken heb geen hert van steen
Ick weet dat ick dees scand’ noch niet genoech beween.
Lan. Iae wel, maer wat sal doch van al dit weenen komen
Dan dat uw ieugdich bloet gekrenckt wort, en genomen
Scept liever beter moet, en voeght u naer den tyt,
(1995) ’T betaemt een Christen mensch, dat hy verduldich lyt.
Cat. Wanneer ic weder sie, myns dochters droeve tranen
Dat ooc een steenich hert tot droefheyt soud’ vermanen,
Soo wort de bitter smert, al wederom ververst,
Die hout myn bange ziel, gedwongen en geperst.
(2000) O smaet, ô wonder smaet, wy moeten nu naer desen,
Ick sonder echte man, gy sonder vader wesen,
Maer dat waer noch een kleyn, en ded’ m’ ons geen verwyt
Dat ick eene hoere ben en gy een bastaert zyt.
Lan. En vrees’et niet Mevrou, dat saller noyt gescieden,
(2005) Want heel de werelt door, soo houden alle lieden,
Dat uwe trou gaet vast, scoon dat hier uwen man,
Geheel daer tegen stryt, maer daer niet tegen kan.
[p. 75]
Cat. Ick sal ô liefste kint naer desen by te gader
Uw’ rechte moeder zyn, en niettemin uw vader;
(2010) Gy sult den hooghen stam daer gy op roemen meugt
Nu voeren van myn bloet, niet van uw’s vaders deugt.
Al suldy nu voordaen, uws vaders goet niet erven,
Soo konde evewel noch een Princersse sterven:
Van soo verheven staet, van soo geachten stam,
(2015) Als oyt uyt eenich hoff van heel de werelt quam.
Mar. Wat onsen stam belanght, en d’eere scynt te raken,
Dat zyn gy weet het wel, verganckelijcke saken,
Waer op dat niemant vast kan setten sijnen voet,
En daer een christen mensch noyt op betrouwen moet.
(2020) Dus ben ick vast bereyt, oock sonder iet te klagen
Myn droevich ongeluck beneffens u te dragen;
Maer wat ic bidden mach Vrou moeder weest gestilt,
Godt hevet soo gescict, Godt hevet soo gewilt.
C. Wel aen dan liefste kint, heeft Godt het soo gescreven,
(2025) Heeft Godt het soo gescickt, dat wy ons ondergeven
Aen sijnen hoogen will’. Lan. Dat is den besten raet,
Dat is waer in den gront van alle deught bestaet.
C. Maer Godt, maer lieven Godt, ô kosten myne klachten,
O kost myn treurich hert dat krygel hooft versachten,
(2030) O kost myn bange sucht, ô kost myn droeve pyn
Ten minsten hem een spoor van achterdencken zyn.
Lan. Wat ic U bidden mach, laet Godt daer me betyen,
Die oock een staelen hert, oft wel van enckel kyen
Vermorst, wanneer hy wilt, alleen met eenen wenck.
Cat. (2035) Wel dan aldus gedaan eer ic my voorder krenck,
Maer gy eerweerde man, ey wilt doch uw’ gebeden,
En wat gy dienstich weet voor mynen man besteden,
[p. 76]
Op dat hy dese gunst van boven doch geniet,
Dat hy ten minsten nu zyn scandich leven siet.
Lan. (2040) Wat ic hier dienstich toe, oft nut sal konnen pysen,
Daer sal ick seker in myn trouwen dinst bewysen,
Verwacht dat vry van my, een saec die bidd’ ic maer,
Mevrou weest doh gestilt. C. Komt dochters volgt my naer.

Henricus verstaende, dat den Paus hem dreyghde met den ban, ten zy hy afstant dede van sijn boosheyt, staet verstelt, ende scynt eenichsins Bolena te willen laten.

II. UYT-GANCK.

Henricus, Langland, Varam, Briannus, Volsaeus, Ridleus.

Hen. Wat hoor ic, heeft den Paus het vonnis uytgesproken?
B. (2045) U saeck, die is ten eynd’. H. Is oock de trouw gebroken
Met myne Catharien’. Br. Den Paus hout voor gewis
Dat die staet vast gegront, en niet te breken is.
Hen. Wat van Bolena dan? Br. Uw’ trou aen haer gegeven
En is van geender weerd’. H. Waer dan met haer gebleven
B. (2050) sij moet voort uyt het hof. H. hoe uyt het hof. B. daer siet
Wat u den Roomschen Stoel van dese saeck gebiet.

De Bulle des Paus wort hier gelesen.

Hen. Gy leest my dese Bull’ moet ick Bolena derven,
En magh ic voorts van haer, geen gunste meer verwerven
Soo sal het scoddich gaen, maer even segg eens uyt,
(2055) En leest hoe dat den gront van dese brieven luyt.
Br. Daer hebdy nu gehoort het eynde van uw’ saeken.
Hen. Seer wel; maer wat sal so hier in nu voorder maeken
[p. 77]
Hoe bang wort my het hert, en hoe versciet myn bloet
Onseker wat ick doen oft wat ick laten moet
(2060) Sal ick Bolena dan voor altyt moeten laten,
Sal ick myn eygen hert, myn eygen leven haten,
Sal ick myn eygen ziel, sal ick myn ander ick
Veriagen uyt het hof, ’t geen ick soo wonder scrick.
’T geen ick niet doen en kan, oft noyt en wil beginnen.
V. (2065) ’T betaemt u machtich Vorst dees tochten ’toverwinnen
En wilde overal kloeckmoedich zyn geseyt,
Soo toont in dese saeck hier uw cloeckmoedicheyt.
Gelooft vry wat ick segg’ hy die sich naer de reden
Kan voegen in den stant van sijn genegentheden,
(2070) En die hier met gewelt sich selven overwint,
Dat is den kloecksten helt van allen die men vint;
En waerom wilde doch al willens hier beswycken,
En waerom laet gy hier uw edel hert niet blycken?
’Ten dient u machtich Vorst, ’ten dient u seker niet,
(2075) Dat gy soo scandich hier op vuyle wellust siet.
Rid. Tis tyt, tis meer dan tyt (en wildet niet beklagen)
Voordaen haer uw beroep u eerelijck te dragen
Oft soo gy van uw’ quaet mits desen niet en sceyt,
Soo zydy gans onweert, een Christen mensch geseyt.
H. (2080) Ic ben een Christen mensch, en ’k wil een christen blyven
R.V. Dien naem hier sonder daet sich willen toe te scryven,
Is buyten recht gedaen. Wilt gy een Christen zyn,
Zyt Christen metter daet, en niet in valschen scyn.
Doet soo een Christen moet, soo sulde zyn gepresen,
(2085) Soo sult gh’ in waere daet, een rechten Christen wesen.
H. Wat moet ic dan hier doen? V. ’Tgen u den Paus gebiet
En daer gy daer genoech u toe verbonden siet.
[p. 78]
Hen. ’K beloof ick sallet doen. Maer hoe daer toe gekomen?
Lan. Voor eerst uw’ echte vrou dient weder aengenomen
(2090) Dient weer in eer gestelt, en in het echte bed
Maer uw Boleen moet daer terstont zyn uytgeset.
H. Het volck dat soud’ hier op al wat te scandich spreken,
Als oft ick door bedroch Boleen’ hadd’ uyt gestreken.
Als oft ick tegen eer geen man waer van myn woort,
(2095) Soo ick hier niet en gae naer myn beloften voort.
Lan. In tegendeel sal’t volck den rechten handel prysen,
En in de plaets van scand’ u meerder eer bewysen,
Als ’t geen gelooven sal, dat uwe Maiesteyt,
Bedrogen was, maer nu heeft vaste sekerheyt.
(2100) En wie naer’t vorich quaet, sich selven gaet bedroeven,
En daer wilt afstant doen en is geen van de boeven,
En is geen deughniet meer, maer een rechtveerdigh man
Waer op men niet als eer en deught gespreken kan.
Een woort noch voor het lest, en daer me dan geswegen,
(2105) Uw ziele saelicheyt die isser aen gelegen,
Ick bidd’ neemt hier ter hert, en vry bedencket wel,
Dat gy met eenen voet zyt midden in de Hel.
Dus siet wat dat gy doet. Hen. Ick weet wel van te voren,
Soo ick myn ziel verlies soo isset al verloren,
(2110) En mits ick houd voor goet het gene gy my raet,
Soo wil ick uwen sin oock volgen metter daet.
Maer gy Volsaee zyt de scult, van dese dingen,
Gy hebt hier vast gesocht my tot verdriet te bringen,
En met u slim bedrogh, geraden tot de daet,
(2115) Die my niet sonder scand als nu te laten staet.
Gy hebt my wys gemaeckt, met opgemaeckte reden,
Al oft ick Godes Wet soud hebben overtreden,
[p. 79]
Soo langh ick Catharien genoot als echte vrouw,
Mits dat ons Godes woort verbiet alsulcke trouw.
Vol. (2120) ’Tis waer en ick beken ’t, maer niemant kander seggen
Dat ick oyt hebb’ bestaen U logens voor te leggen,
Dat oyt is mynen raet gemengelt met bedrogh,
En ’t geen ick hebb’ geseyt, dat segg’ ick heden nogh.
Var. Seght gy dat heden noch? het soud’ u meer betamen,
(2125) Te kennen uwe scult, en u hier van te scamen,
Te meer wanneer gy weet, en klaer voor oogen siet,
Hoe uwen boosen raet, brenght heel het lant te niet.
Hoe dat gy boven dit, ’t geen ’t meesten is van allen,
Hebt sijne Maiesteyt soo scandelijck doen vallen,
(2130) By naer tot in de hel; als hy sijn echte vrouw,
Door uwen boosen raet van hem verstooten wouw.
Vol. Al wat ick in dees saeck ten besten hebb geraden,
En heeft noyt aen het lant in ’t minsten konnen scaden,
’K en hebb’ oock nimmermeer myns wetens iet geseyt,
(2135) Het geen dat krencken soud’ des konincx saelicheyt.
En hebb ick eens ront uyt naer myn gewiss’ gesproken,
’K en hebb’ hem evenwel noyt poogen op te stoken,
Dan wel, wanneer ick sach de onrust van sijn hert,
Soo quam ick tot sijn hulp met desen raet te bert.
Var. (2140) Neen neen Volsaee neen, ’t waer beter dat geswegen,
’T en was men weet’et wel, u daer aen niet gelegen,
’Tis u eergierich hert, ’t is al te hoogen moet,
Die hier bely’et vry alsulcke dingen doet.
Want soo gy siet dat u is alle hoep benomen,
(2145) Van door den Keyser op den Roomscen Stoel te komen,
Soo denct gy niet dan vraeck, soo denct gy niet met al,
Dan hoe uw nydich hert den Keyser trotsen sal.
[p. 80]
En mits uw’ corsel hooft, en opgeblasen sinnen,
Dat poogen te vergeefs en niet met allen winnen,
(2150) Soo spout gy hier uw gal op ’s keysers naeste bloet,
En maect dat sij haer trouw en’t bedde ruymen moet.
Gh’ hebt even uwen wensch, ten vollen niet genoten,
Mits gy hadd’ sonder weert gerekent en gesloten,
Dat gh’ uwen koningh sout op hoep van hoogen loon,
(2155) Doen trouwen met het bloet van d’ouwe franche Croon.
Daer had gy ’t opgebrockt, daer hadd’ gy’t opgeladen,
Daer waert gy gans besorght den koningh toe te raden,
Maer mits hy heel*sijn hert gestelt hadd’ op Boleen’,
Soo was den raet u leet, en liept een blouwe sceen.
Rid. (2160) Tis kennelijck genoech, het loopt hier achter straten,
Dat gy in dese saeck, maer socht uw eygen baten,
Maer socht u eygen self, en niet het Lants profyt,
Daer gy seer wynich toe van hert genegen zyt.
Hen. Volsaee wech van hier, en ’k wil dat gy naer desen,
(2165) Noch Raet, noch Cancellier sult in het Ryck meer wesen.
Vol. Daer ben ick te in vre, Ick leggh’ gewillich af,
Den last, dien met dit Ampt uw’ Majesteyt my gaf.
Hen. Dat dese weerdicheyt zy Morus opgedragen,
Dien man is naer myn hert en alle myn behagen,
(2170) Volsaee uyt myn oogh, en gy gaet henen gaet,
Dat Morus sijnen last van desen dinst verstaet.
L. Nu voorder machtich Vorst. Het geen is d’eynd’ van allen
Laet op uw echte vrouw uw sinnen weder vallen,
Ontfanght uw Catharien in eer, en’t echte bed
(2175) En iaegt die hoer daer uyt, die’t selve heeft besmet.
Daer sulde me volstaen, daer sulde me betoogen,
Dat gy uw buyghsaem hert wilt naer de reden boogen,
[p. 81]
Dat gy den Roomscen Stoel, soo een goet Christen moet
In alles volgen wilt, en all’ eerbiedingh doet.
Hen. (2180) Dat ben ic ooc van sinn’ maer ’k will’ my wat beraden
Hoe ick sal gaen te werck, daer ben ick in beladen;
Geen saeck dient hier gedaen, die niet en is bedacht,
Die niet en is beleyt eer sij ten eynde tracht.

Henricus vervalt weder door ongescickte liefde op Bolena, ende gaet voorts in syn boos voornemen.

III. UYT-GANCK.

Henricus, Bolena, Brian.

Hen. NU staen ic weer verstelt, onseker in myn saken,
(2185) Onseker wat te doen oft wat te sullen laten,
Den Paus van eenen kant, dien drygt my wonder straf,
Ten zy ick van Boleen’ treck hert en sinnen af.
En ick van d’ ander syd’ gevoel myn hert en sinnen,
Genegen tot de maeght, en vlackeren van binnen,
(2190) Soo dat, wat ick hier doe, haer noyt verlaten kan
Al soud’ ken weet niet wat daer moeten komen van.
Bria. Het staet den koningh toe te volgen sijn behagen,
En sich naer sijnen lust en herten wensch te dragen;
Waer toe dan dus onstelt, waer toe hier dus gevreest
(2195) Waer toe dient dat gy soo swaermoedich zyt van geest?
Bolen. En zydy soo ick sien tot my niet meer genegen,
En hebdy nu soo haest een afkeer van my cregen?
O onstantvastich hert, ô wanckelbaeren mensch,
Dat gy soo haast verfoeyt, dat sceen uws herten wensch.
[p. 82]
(2200) Hebb ick u dan vergramt, oft hebb’ ick my misdragen,
Dat gy my soo met scand, soeckt uyt het hoff te iagen,
Dat gy my soo met scand’ verfoeyt, versmaet, verstoot,
En niet meer wesen wilt myn lieven bedd’ genoot?
H. Neen liefste ’tis geen noot. B. Ick sie het anders blycken,
(2205) Ick sien uw vierich hert verflouwen en beswycken;
Daer neemt dees kroone weer, en koninglijcken staf,
Ick sie uw gunst tot my die is geheel nu af.
Hen. De kroon behoort u toe, die sulde blyven dragen.
Bol. Ick weet u eerste vrouw, staet meer in u behagen.
Hen. (2210) Gy zyt myn vrouw alleen, en ic ben uwen man,
Bol. Wat roept gy tot u bedd’ en kroon, een ander dan?
Hebt gy als echte man, my uwe trouw gegeven,
Wat wilde wederom nu met een ander leven?
Hen. De trouw aen u gedaen, die houd’ ick ongescent,
(2215) Godt zy hier van getuygh die hert en nieren kent.
Bol. Gy soeckt uw Catharien weer tot de kroon te bringen
En door een slim bedroch in myne plaets te dringen.
Hen. Zyt daer niet voor besorght, en stellet uyt den sin,
Want ick en heel het Ryck u houd’ voor Coninghinn’
Bol. (2220) Den Roomscen Paus gebiet, my uyt het Ryc te setten
En uyt uw echte bedd. Hen. Dat sal ick wel beletten,
Dat kan hy niet gedoen: weest gy maer vry gerust,
Gy zyt myn weerde vrou, myn lief, myns herten lust:
Waer toe dit droef gesucht met tranen op de wangen?
(2225) Daer moet ’ken weet niet wat u in de sinnen hangen,
Seght liefste segg eens uyt wat datter u gebreeckt,
En wat voor ongenucht u inden boesem steeckt?
Bol. Den Paus heeft soo gy weet, my in den ban geslagen,
En doet noch heel sijn best, om my uyt d’lant te iagen:
[p. 83]
H. (2230) Ic bidd’ en vrees’et niet. B. Ic vrees’ et wel van deegh,
H’en sal niet zyn gerust voor hy het bringht te weegh.
Hen. Al wat hy doet oft niet, ’ten sal soo verr niet komen
Dat gy oyt van myn hert sult worden afgenomen,
Dat oyt uw’ diepe gunst sal gaen uyt mynen sin.
Bol. (2235) Mach ick’er vast opgaen? H. Zyt daer vry seker in.
Bol. Wel’t is my dan genoech, ick ben in als te vreden
Ick wil geheel myn lyff tot uw vermaeck besteden,
Myn hert dat vlamt tot u, en is noyt buyten pyn,
Dan alsset seker is van u bemint te zyn.
Hen. (2240) Ick sal u weerde lief, altyt genoech beminnen,
Zyt daer niet voor besorght, en hout u tranen binnen,
En niemant wie het zy, en heeft soo stouten bloet,
Die u oft ongenucht oft eenich hinder doet.
Briane ’ k geef u last dat gy in alle dingen,
(2245) Den wil en het gebot sult van myn lief volbringen,
En zyt daer in besorght, dat ider met oitmoet
Haer als myn echte vrouw, en dienst en eer aendoet.
Br. ’K sal doen naer uw gebot, staet my noch iet te sorgen
H. ’K wil dat gy heel den Raet vergadert tegen morgen
(2250) Op dat hier alle dingh gae naer rechte maet,
En datter naderhant niet te beklagen staet.

Henricus vol van gepeysen en achterdencken besluyt den Paus niet te gehoorsamen, maer te versmaden, ende sijne Pausselijcke macht door heel sijn Ryck af te scaffen.

IV. UYTGANGK.

Henricus.

DIe meynt dat ons de kroon, en Scepter konnengeven
Oft een blymoedich hert, oft een geluckich leven,
[p. 84]
Die koom en sie aen my dat in een hooft gekroont
(2255) Niet dan een stage sorgh, en herten leet en woont.
Ick die van langen tyt ben in het Ryck geseten
Hebb’ meer van herten leet, als herten wensch geweten.
En wat ick’t meestendeel in desen staet geniet,
Is oft benoude sorgh, oft innich ziel verdriet.
(2260) Indiender oyt een mensch is van benouwde sinnen,
Indiender oyt een mensch beladen is van binnen,
Dat ben ick heden self, dat ben ick metter daet,
Soo dat ick qualijck weet, wat dat ick doe oft laet.
Myn hert dat is geperst, myn bloet dat is onsteken,
(2265) Myn herssens staen verdraeyt, myn adem is geweken,
Myn hooft dat suysebolt myn sinnen zyn onstelt,
Myn ziel die is bedroeft, myn geest die is gequelt:
Nu ben ick sus gesint, dan anders van gevoelen,
Nu staet myn hert in brant, dan scyn’et weer te koelen;
(2270) Nu staet Boleen’ my aen, dan staen ick weer en sien,
Als ick denck op den Paus en myne Catharien.
Wat sal ick d’ lesten doen, wat sal ick d’lesten laten,
Wie sal ick hebben lief, wie sal ick moeten haten?
Het gelter een van twee, wat dat ick laet oft doe,
(2275) Dies stae ic vast verstelt, ic ben ’k en weet niet hoe.
Verstoot ick Catharien, daer ick ben toe genegen,
Soo crygh ick dan den Paus en oock den Keyser tegen,
Die sullen alle byd’ hun besten doen in als
Om my met hun gewelt te vallen op den hals;
(2280) Laet ick Bolena gaen, moet ick Bolena derven,
Soo sal myn ieughdich bloet, en mynen Geest versterven,
Soo sal myn treurich hert, hier altyt moeten zyn
Vervult met swaer verdriet, vervult met droeve pyn.
[p. 85]
Soo sal ick scoon ick leef, het leven niet genieten,
(2285) Mits dat my sonder haer het leven soud’ verdrieten
Mits dat ick sonder haer soud wenschen om de doot,
Want all’ myns herten lust die leyt in haeren scoot.
Wel wat dan hier gedaen? ’k moet een van twee nu kiesen
Het valt my veel te hert Bolena te verliesen;
(2290) ’Ten is oock Catharien soo swaer niet dat se sceyt,
Ick weet sij is van outs gewent de eenicheyt.
Maer hoe het gaet oft niet, het zyn verdwelmde saeken
Die my en ongerust, en droeve sinnen maeken.
Houd’ ick Bolena vast soo ben in den ban,
(2295) Laet ick Bolena gaen ick ben een treurich man.
Doen ick hier ’t geen my lust, soo doen ick tegen reden
Soo moet ick Godes woort, en wetten overtreden;
Gaen ick naer mynen wil en vollen wensch te werck
Soo word ic dan terstont gesceyden van Godts Kerck.
(2300) En als ick wou in als op recht en reden letten,
Soo dunct my’t waer het best te volgen Godes Wetten
Soo dunct my’t waer het best, voor lyf en voor myn ziel
Dat ick my als een kint van Godes Kerck behiel.
Dat ick my naer den Paus in tyts soud’ beter voegen,
(2305) En my naer sijn gebot, met Catharien vernoegen,
Gelijcket oock naer recht, en reden wel betaemt
Aen ider die wilt zyn een Christen mensch genaemt.
Maer sal ick oock hierom in droefheyt moeten leven,
Sal ick naer mynen lust niet mogen my begeven,
(2310) Sal ick door sotte vrees, dan moeten sceyden, van
’T geen ick niet laten wil, oft niet gelaten kan?
Sal ick om dat den Paus my met den Ban komt drygen
My voegen als een slaef, en even moeten swygen,
[p. 86]
Sal ick een koningh zyn, en staen in sijn gebiet?
(2315) Neen neen dat waer te slecht, en dat betaemt my niet.
Indien dat hy tracht, tot heerschen en gebieden,
Dat hy dat stell’ te werck, maer aen geringe lieden,
En aen den koningh niet. Dat hy sijn wetten geeft
Aen’t volc, ’t geen in bedwanc by hem te Roomen leeft;
(2320) ’Ken salles wat hy doet, ken salles niet gedoogen,
Dat hy sal tegen my iet in myn landen poogen,
Ick kan, ick wil, ick moet, ick sal, soo wel als hy
Zyn koningh in myn Ryck, en’t samen Paus daer by.
Ick ben nu vast gesint, voordaen niet toe te laten
(2325) Dat hy hem moeyen sal hier met myn ondersaten.
Dryght hy my met den ban, ick drygh hem van gelijck,
Dat ick hem bannen sal, en stooten uyt myn Rijck.
Soo’n sal hy voorder niet bestaen aen my te scryven,
Op pene van den ban Bolena wech te dryven:
(2330) Dat hy den ban worp uyt aen die hem vreesen sal,
Voor my het is gedaen, ’ken vrees hem niet met al.
Maer onbedachten Paus en byster opgeblasen,
Wat valt u inden sin hier tegen my te rasen,
Wat valt u inden sin te toonen sulck gebaer,
(2335) Oft gy’ken weet niet wat, ick eenen lecker waer?
Is dat voor mynen dinst u eertyts opgedragen,
Dat gy my tegen Recht dryght inden ban te slagen,
Dat gy ’t geen ick van u te Roomen hadd versocht,
Noyt’t selve toestaen woud’ maer smeet’et inde locht?
(2340) Nu seggh’ ick u ront uyt, my staet op uwe wetten,
My staet op uw bevel met allen niet te letten;
En*wat gy doet oft laet, en wat gy seght oft swyght,
Weet seker dat gy my noyt naer uw’ sin en cryght.
[p. 87]
Wel dan aldus gedaen, wel dan aldus gesloten,
(2345) Wel dan myn vollen wensch, wel dan myn lust genoten
Maer soo ick sien den Raet daer onder een vergaert,
Soo dient aen hun ’t besluyt van mynen wil verklaert.

Henricus versoeckt dat den Raet hem sou verklaren en houden voor het hooft der Kercke soo in’t Geestelijck als in ’t were lyck ’t geen Roffensis en Morus weygeren die daerom worden gevangen.

V. UYT-GANCK.

Henricus, Crammer, Brian, Roffensis, Morus, Raetsheeren.

Hen. Goey Heeren altemael, die menichmael voor desen
Hebt wel getrouwen dinst aen heel het Ryck bewesen,
(2350) En die met wysen raet en uw vernuft verstant,
Met my hebt lang besorght, de welvaert van het Lant.
’T betaemt my eerst voor al gedurich sorgh te dragen,
Dat niemant wie het zy heeft over my te klagen,
Dat noyt myn hooge faem word’ ergens me beklat,
(2355) En dat ick voor myn ziel besorght ben boven dat.
Wat myne faem belanght, dien kan door quade tongen,
Gelijck ick vast betrouw, niet worden haest besprongen,
Mits ider is bekent, mits ider kan verstaen,
Dat ick in alle dingh recht in myn scoenen gaen.
(2360) Godt zy my tot getuygh, ken soeck my niet te prysen,
De daet die kan genoech het rechte vonnis wysen,
Dat ick in geene saeck noyt tracht naer eygen baet,
Maer dat geheel myn sorgh op myne Landen gaet.
[p. 88]
Nu soo ick van gelijck, met alle myn gedachten,
(2365) Met alle neersticheyt, en alle myne crachten
Besorght ben voor myn ziel; word’ ic met groote scand’
Van Roomen, tegen recht gedregen met den ban.
Het is genoech bekent, hoe ick voor wynich dagen,
Daer ick eerst over hebb’ doen aen den Raet bevragen,
(2370) Getrout hebb’ eene maegt (hoe wel ick’t anders socht)
Mits ick met Catharien in echt niet leven mocht.
Dees hebb ick naderhant tot koninghinn’ verheven,
En haer, met uwen danck, de kroon en staf gegeven,
Mits sij gelijck gy weet door haer gegeven trouw
(2375) Nu is myn eenich lief, nu is myn echte vrouw.
Dies is den Paus gestoort, en met een spytich scryven,
Wilt hy dat ick de maeght met scande wech sal dryven,
Dat ick myn Catharien moet nemen weder aen,
En dat ick sal terstont Bolena laten gaen.
(2380) Noch meer soo ick haer niet en wil oft sal verstooten,
Dat hy my van myn Croon, en Scepter sal ontblooten
En slagen in den ban en noch tot meerder quaet,
Gelijck’er klaer genoech in sijne brieven staet.
Nu mits het seker is dat hy door slimme treken
(2385) Wilt tegen myn gewis myn echte trouw doen breken,
Soo stell’ ick heden vast, en ick gebied’ voor al
Dat niemant wie het zy den Paus meer hooren sal.
Dat niemant wie het zy, sal van den Paus vermanen
Oft houden sich in’t Ryck een van sijn onderdanen,
(2390) Maer datmen my alleen, soo ick van heden ben,
Voor koningh en voor Paus door heel het Lant beken.
Dat oock het houwelijck nu met Bolen’ gesloten,
Gaet vast en goet, en dat het kint daer uyt gesproten
[p. 89]
Is wettich, en daer by ooc erfgenaem van’t Ryck,
(2395) Dat ider een dit houd’ en sweire van gelijck.
Dat wil ick open uyt aen ider laten weten,
Die in’t geheele Ryck en hier zyn ingeseten,
En dïer tegen doet oft’t minste tegen seyt
Sal plichtich wesen van gesconde Maiesteyt.
Cram. (2400) Tis recht al wat gy doet, en ic bekenn’ mits desen,
Alleen U in dit Ryck het Opperhooft te wesen,
En ick versaeck den Paus met alle sijne macht,
Die ic door heel het Ryck voor niet met allen acht.
Ick sweir noch boven dit, en al te goeder trouwen,
(2405) Dat ick het kint alleen voor erfgenaem sal houwen
Van dit geheele Ryck, soo gy het hebt verklaert
’T geen aen uw’ Maiesteyt Bolena heeft gebaert.
Mor. Waer toe hier dus gespoeyt, en sonder vaste gronden
Een soo bewuste saeck by eede te verkonden?
Cram. (2410) Wel More soo ic sien en dat met goeden scyn;
Gy sult al wederom hier willen breeckspel zyn.
Maer’k bidde hout u stil. M. ’Ken wil geen breecspel wesen
En seker ’tis geen spel, ’t geen hier wort aengepresen,
’Tis een te groote saeck, die eyscht vry meerder tyt.
Cram. (2415) Dat seghde, om dat gy hier van afkeerich zyt.
Raetsh. Wilt gy den koning dan niet kennen oft beleyen?
Mor. Daer ben ick toe bereet, en’k doen het’t aller tyen
En’k sallet voorder doen. Cram. Bekent gy insgelijck
Dat hy het Opperhooft alleen is van het Rijck?
Mor. (2420) Iae, voor soo veel belanght de wereltlijcke saken,
Oft wetten van het Ryck, die hem als koningh raken.
Cr. En kent gy hem ooc niet voor’t hooft van dese Kerck?
Mor. Dat is des Paus alleen, en niet des Konings werck.
[p. 90]
Hen. Is dat voor mynen danck, dat ick u hebb’ verheven,
(2425) En onlancx dese eer en weerdicheyt gegeven?
Mor. Wat dese groote eer en weerdicheyt belanght,
Daer zy sijn Maiesteyt ten Hooghsten van bedanckt;
En soo gy hoopt hier door op my soo veel te winnen,
Dat ick soud’ tegen recht hier spreken, naer uw’ sinnen,
(2430) Soo neemt die wederom myn amt en weerdicheyt,
Die zy naer ’t u gelieft een ander opgeleyt.
Hen. ’K sien More dat gy sult al even crygel blyven.
Mor. Dat hoefde machtich Vorst aen my niet toe te scryven
Indïen uw gebot op reden waer gegront,
(2435) Dan waer ick onbeleeft, soo ick U tegen stont.
Cram. Dat gy hier ded’ als wy dat soud’ u meer betamen,
En doet’et even niet men salder u toe pramen.
H. Myn woort en hoogh gebot moet wesen hier gedaen,
Oft ’k seggh’ u voor gewis het salder qualijck gaen.
Roff. (2440) Gy dwaelt, indien, gy meynt, dat gy in dese dingen
Die stryden tegen Godt, ons kont tot eet bedwingen,
Neen dat is al voor niet, geen mensch heeft dat gesagh
Dat hy sijn ondersaet, tot quaet bedwingen mach.
Wie heefter oyt gehoort, wie heefter oyt gelesen,
(2445) Dat oyt een werelts man het Opperhooft soud’ wesen
Van Godes waere Kerck? Dat kan doch niet bestaen,
Godts Kerck en gaet geen prins, oft geenen koningh aen.
Cr. Den koningh soo gy weet heeft met beleefde daden,
Met goet, en gunst, en eer u’t allen kant geladen,
(2450) En waer is nu den danck? gebruyckt nu mont en stem,
En zyt niet’t geen mistaet ondanckbaer tegen hem.
Roff. Gh’en moet in dese saec my niet ondancbaer noemen
En sonder reen oft gront als onbeleeft verdoemen,
[p. 91]
Oft soud’ ick, soo ic hier Godts hooghe Wetten scen
(2455) Bethoonen, soo gy meynt, dat ick dan danckbaer ben?
Dat heeft doch geenen val. Cram. Ic segget eens voor allen,
Gy sult in dese saeck hier met den Koningh vallen,
Oft soo gy voorder u noch daerentegen stelt,
Soo salmen u daer toe bedwingen met gewelt.
R. (2460) ’T gewelt, noch ooc de doot en sal my konnen dwingen
Om iet ’t geen tegen recht is voor den dach te bringen,
Doet vry wat dat gy kont. H. Gaet ouden grysaert gaet
Het sal u soo ick meyn noch rouwen, maer te laet.
Leydt’s alle byd’ van hier en kerckert hun te gader:
M. (2465) Godt zy hier van gedanct; wel komt eerweerde vader
Laet ons te samen daer blymoedich henen gaen;
R. Godt heeft ons weerde vrint noyt sulcke gunst gedaen.
Komt liefsten ’k ben gereet, den kercker sal naer desen
Een wel geruste plaets, en my een speelhuys wesen,
(2470) Hier sal ick op een nieuw gaen leven wel gemoet,
En wachten naer myn doot het alderhooghste Goet.
Nu leyt ons daer gy wilt. C. Wech weh hier uyt ons oogen
Siet hoe een crygel hooft breeckt liever als te boogen;
Nu voorts weer tot den eet. Br. Ic sweir voor ider een,
(2475) De Konigh is het hooft hier, van Godts Kerck alleen.
1. Raetsh. ’K beken, en ick beloof dat ick sal’t aller tyën,
Den Koningh voor het hooft van Godes Kerck belyen.
2. Raet. Ic sweir hier by myn ziel, en by myn salicheyt,
Dat ’t hooft van dese Kerck is uwe Maiesteyt.
(2480) 3. ’K betuygh door vasten eedt, voor Godt en dese lieden
Dat onsen Koningh heeft ten vollen sijn gebieden
Aen Godes Kerck alhier, als Opperhooft daer van
4. ’K vervloec den Roomscen Paus met allen sijn gespan.
[p. 92]
5. ’K sal altyt houden staen, en’k sweir hier van gelijcken,
(2485) Dat ’t hooft van Godes Kerck in dese koninghrycken
Alleen den Koningh is, en ’k sweire by myn doot,
Dat ick des Pausens macht verfoey, vervloec, verstoot.
Hen. Tis wel soo moet’et gaen. Nu suldy vast besorgen,
Dat dit ons hoogh gebot zy in geen plaets verborgen,
(2490) Maer dattet overal, soo verr, als hier ontrent
Aen ider zy geleyt aen ider zy bekent.
Noch sulde boven dat, die daer sal tegen spreken,
Al met de versche daet doen in den kercker steken,
Waer dat beleeftheyt oft de reden niet en gelt,
(2495) Daer moet gy dan de daet bekomen met gewelt.
Cr. Op datter niemant zy van die dit Ryck bewoonen,
Die sich met reden soud’ ontsculden en verscoonen
Van dese nieuwe wet, en koninghlijck gebiet,
Mits niemant van het volck daer van kan weten iet.
(2500) Soo gaet hier door de stat, verkondicht alle lieden
’T geen dat den koningh hier belast heeft te gescieden,
En roept beneffens dat de straff op lyff en bloet,
Voor dïer tegen spreeckt voor dïer tegen doet.

Dit wort uytgeroepen.

Hoort lieden van het Ryck gy mannen, kinders, vrouwen
(2505) En wilt’t geen ick hier roep ten nousten onderhouwen,
Op pene van de galgh oft noch een grooter quaet,
Voor ider die hier in sich self te buyten gaet.
Den Koningh onsen Heer, die Godt wil langh bewaren,
Dien doet sich hier het hooft van Godes Kerck verklaren
(2510) En wilt dat ider een sijn hooghe Maiesteyt,
Voor koning en voor Paus door heel het Lant beleyd.
[p. 93]
Noch wilt hy boven dat, men sal in alle hoecken,
Men sal op alle plaets, den Roomscen Paus vervloecken,
Men sal oock sijnen naem uytscaffen over al,
(2515) Wee dïer tegen doet, want ’t qualijck lucken sal.
Voor’t lesten wilt hy noch vermits sijn wettich trouwen
Dat ider sijn Bolen’ voor koninghinn sal houwen,
En dat ’t geboren kint, uyt dit nieuw Houwelijck,
Is wettich en alleen de erffgenaem van’t Ryck.

Den Bisscop Roffensis wort ter doot verwesen.

VI. UYT-GANCK.

Roffensis, Raetsheeren, Scerprechter.

Cram. (2520) Men moet nu eerst voor all’ hier een exempel setten
Soo heef’et volck daer op wat meerder dan te letten,
Want soo het geene straff al eerst voor oogen siet
Soo’n passet menichmael op’s konincx wetten niet.
Br. Iae alsse maer en sien, een mensch oft twee onthoofden
(2525) Dan gaet de straf ter hert daer zy niet van geloofden,
En alsmen maer en siet, dat m’ oock Iustici doet,
Elc een spreect in sijn vuyst, de saec gaet hier voor goet
Cram. Gaet henen hier by ons den Bisscop weder halen,
Dien sal’et eerst van all’ voor heel den hoop betalen,
(2530) Indien hy crygel is. Oft is de saeck hem leet,
Dat hy gelijck als wy hier komen doet den eet.
Daer sal dan all het volck, en naer ons wel genoegen,
Gelijck den Bisscop doet, sich naer den Bisscop voegen,
Iae oock tot Morus self, dien sal oock eerst voor al,
(2535) Doen soo den Bisscop doet, oft soo hy laten sal.
[p. 94]
Raets. Ick vrees, ten is geen noot, dat hy sal willen breken
’T besluyt van sijnen sin, met anders nu te spreken,
Als hy te voren ded’. Raets. Dien man die staet te vast
Die noch op sware pyn, noch op de doodt en past.
Raet. (2540) Siet ginder komt hy aen heel onberoert van sinnen,
Blymoedich van gelaet. Raet. Op hem is niet te winnen,
R. M’en merct niet dat hy vreest, hoe kloec komt hy daer aen
Oft hy naer een bancquet oft maeltyt quam gegaen.
Cram. Wel isset u myn heer tot noch toe niet berouwen,
(2545) Oft zydy’t nu gesint voordaen met ons te houwen,
En uwen eet te doen gelijck een ander doet?
Soo gy noch sparen wilt, uw leven, en uw bloet.
’T betaemt geen ouden man, soo crygel sich te toonen,
Daer moest in uwen geest beleefder zede woonen,
(2550) Wat sall’et doch al zyn, wanneer gy sterven moet,
Wanneer gy sonder noot u dese scand’ aendoet,
Waerom doch wilde hier soo by uw sinnen blyven,
Oft meynde U alleen de wysheyt toe te scryven?
Oft meynde dat gh’ alleen hier dese saeck verstaet,
(2555) En beter dan als wy, en desen heelen Raet?
Neen seker denck’et niet, daer zyn oock wyse mannen,
Die hebben hun verstant hier ’t seffens ingespannen
En dapper ondersocht, het recht van desen eet,
Daer niemant dan gy twee iet op te seggen weet.
Rof. (2560) Wy twee en zynt alleen niet, soo g’ons op wilt leggen,
All’ die is Catholieck die salder tegen seggen
Gelijck gy claer genoech sult naerder hant besien,
Raet. Neen dat en is geen noot, dat salder noyt gescien.
Gy siet het anders hier, hoe soo veel wyse lieden,
(2565) Niet willen het Gebot en desen eet ontvlieden,
[p. 95]
Maer sonder tegenstryt hun voegen naer de daet,
’T geen niemant doen en soud’ waer hier het minste quaet
Gy voegt u desgelijcx. Roff. Dat hoefde niet te dencken,
Br. Wat lust u (crygel hooft) dees oude led’te krencken,
(2570) Wat lust u, visen kop, wat lust u sonder noot,
Te loopen naer de pyn, te loopen naer uw doot.
Foey dat betaemt u niet, dus wilde wyser wesen,
Laet uwen herden kop door reden doch belesen,
En sweirt gelijck als wy, dat sijne Maiesteyt,
(2575) Is Paus hier in het Ryck. Ros. Dat dienter noyt geseyt.
Raet. En is hy dan het hooft niet van sijn koninghrycken?
R. Dat loochent niemant hier. Raet. En is hy van gelijcken
Het hooft niet van de Kerck hier in sijn eygen Lant,
Roff. ’K segg’ongetwyfelt neen, dat wys ic van der hant.
(2580) En’t is doch al te klaer, gy konnet wel geweten,
Ten zy gy hebt een deel van uw Geloof vergeten,
Het geen soo ’t maer alleen, een Godes Kerck gelooft,
Soo’n kan daer insgelijck niet wesen dan een hooft.
Dat is den Roomsen Paus. Raet. Ic sien, gy soect te sterven
Roff. (2585) Daer ben ick toe bereyt, al waer het dusent werven,
Raet. Nu seg eens voorder aen den gront van u gemoet,
Hout gy ons konincx trou met sijn Boleen’ voor goet?
R. Neen, seker, en wat valt daer aen voor goet te houwen?
Men weet dat niemant kan twee wyven ’t samen trouwen
R. (2590) Hier dient niet meer gedaen, hier dient niet meer geseyt
Den Man is sculdich van gequetste Maiesteyt.
Cram. Dees onbeleefde daet die dient te zyn gevroken,
Raet. Wel dattet vonnis dan naer recht zy uytgesproken.
Cram. Mits dat gy door u feyt, verdient te zyn onthooft,
(2595) Soo suldy door het beyl van ’t leven zyn berooft.
[p. 96]
Gaet stelt het recht te werc. Ro. Nu wort my hoep gegeven
Dat ick naer korten tyt sal gaen naer’t eeuwich leven.
Dat ick naer kleyne pyn, en naer een korte doot,
Sal tot de hooghste vreught des Hemels zyn genoot.

Roffensis wort onthalst.

VII. UYT-GANCK.

Roffensis, Scerprechter.

Roff. (2600) AL is dit vonnis hert, en seker tegen reden,
Soo ben ick evewel geheel daer in te vreden,
Soo ben ick evewel geheel daer in verblyt.
Geheel daer in vertroost, en alle droefheyt quyt.
Ick voel van binnen iet, ick voel als nieuwe crachten,
(2605) Die stercken myne led’ en doen de doot verachten,
Ick voel een soeten douw, ick voel een selsaem werck,
Ick word nu weder ionck, ick worde weder sterck.
Het is ô lieven Godt uw gunst, ’t is uwen zegen,
Daer gy uw’ minste slaef, en dinaer me komt tegen,
(2610) ’T is uwe hooge hant, en goddelijcke cracht,
Die tot myn onderstant van boven wort gebracht.
’K en ben maer lieve Godt,’k en ben maer van uw’ slaven
Onweerdich sulcke gunst, en soo verheven gaven,
Onweerdich sulcke croon, als my hier wort bereyt.
Scerp. (2615) Nu vader maeck’et kort hier dient niet lang gebeyt.
R. Wel aen dan wat gespoet, Daer ’k sien nu voor myn oogen
De plaets waerop ick sal myn swacke leden boogen
En wachten naer het beyl, den wech en is niet wyt,
’T betaemt dan dat ick my maec van dit steunsel quyt.
[p. 97]
(2620) Den stock doet my belet, dies kan ick hem gederven,
Dies gaen ick sonder hem blymoedich om te sterven,
Soo bidd ick liefsten soon, laet my voor d’lesten toe
Dat ick Godt nu bedanck, en myn gebeden doe.
Almachtich eeuwich Godt, dryvoudich in het wesen,
(2625) Ten vollen noyt gelooft, ten vollen noyt gepresen,
Wiens onbepaelde macht, wiens opgeheven hant,
Hier allen dingh bestiert, en hout in vollen stant.
Ey siet uw dienaer aen, en wilt my nu vergeven*
Het geen ick hebb misdaen, den tyt van heel myn leven,
(2630) Ic sterf tot uwer eer, ey geeft dat uwen knecht
in desen lesten stryt door u victori vecht.
’K beveel dan myne geest ô Iesu in uw handen
En wat ick bidden mach, ontfermt u deser Landen,
Onfermt u desen staet van uw geminde Kerck,
(2635) Nu vrient ick hebb gedaen, doet hier u leste werck.

DE V. HANDELINGHE.

Henricus beklaeght sich datter soo luttel hem wilden bekennen voor het Hooft der Kercke.

I. UYT-GANCK.

Henricus, Brian, Raetsheeren.

Hen. Wat sal ick nu ter tyt, wat sal ick gaen beginnen,
Wanneer ic noch met quaet, noch goetheyt kan gewinnen
[p. 98]
Het meeste van het volck verfoyt myn hoogh gebiet,
En wat ick hun beveel, s’ en doen het even niet.
(2640) De straffen voorgestelt, en konnen hun niet dwingen,
En konnen watmen doet hun tot den eet niet bringen;
Dus word’ ick hier versmaet, dus word’ ic hier veracht
En’t scynt dat allen ’t volck met myne wetten lacht.
Wat dienter dan gedaen? sal ick het laten blyven,
(2645) En sal ick dese saeck niet voorder konnen dryven?
Dat waer te groote scand’ en al te grove smaet,
Die d’eer en’t groot aensien des Koninghs tegen gaet.
Dus sweir ick by myn ziel, ’ken sal het soo niet laten,
’Ken wil niet zyn veracht van eygen ondersaten;
(2650) Ick ben het opperhooft hier van de Kerck, ick ben’t,
En’k wil dat ider een my oversulcx bekent.
Daer valt niet aen te doen, k’ sal dat ten eynde bringen,
Al soud de duvel self, en Hel daer tegen dringen,
’K sal toonen dat ick ben hier koningh in myn Ryck,
(2655) En Opperhooft van’t Lant, en Paus oock desgelijck;
En mits in dese saeck my niemant hier is tegen,
Dan die tot d’Roomsch Geloof zyn al te seer genegen,
Soo wil ick dit geloof hier hebben afgescaft,
En die het houden wil, met lyf en goet gestraft.
(2660) ’K wil ooc den naem des Paus geheel doen achterblyven,
Dat dïen niemant noem oft sich verstout te scryven,
Oft daer van doet vermaen, en wïer tegen seyt,
Dien zy dan plichtich van gequetste Maiesteyt.
Cram. Tis al verloren moeyt, wat gy bestaet te drygen,
(2665) Want luttel, iae als geen zyn tot den eet te crygen,
Een ider slaeg’et aff en wygert dese daet,
En seght dat hem hier voor, de doot te kiesen staet.
[p. 99]
Hen. ’Ken sal het evewel hierom niet laten blyven
Is eene doot te swack, om myn besluyt te styven,
(2670) Soo wil ick voorder gaen, en dencken een torment,
Dat noyt en is gedacht, dat noyt en is gekent.
Raetsh. Dat is oock all’ om niet, ten zy gy sonderlingen
Weet Morus aen ons zyd’ en uwen wil te bringen.
Want soo men seker weet en dickwils heeft gesien,
(2675) ’T geen Morus voor sal doen, sal ooc van’t volc gescien
Hen. Ick weet dat Morus meer gedoen kan in dees saken,
Dan wy met alle macht hier souden ’t samen maken,
Wel dan noch eens geproeft, en daer me dan gedaen,
Oft hy hier sijn geluck moet willens wilt ontgaen.
Br. (2680) Siet ginder komt sijn vrouw en dochter aengetreden,
Die sullen alle beyd’ met suchten en gebeden,
Hem vallen om den hals, soo gy het hun gebiet,
En brengen tot de daet, want anders ist om niet.

Aloysia de huysvrouw van Morus en Margareta sijne dochter, bidden den Koningh voor hem.

II. UYT-GANCK.

Henricus, Aloysia, Margareta.

H. Wat ist, ’t geen gy versoect met dit gestadich weenen?
Alo. (2685) O wilt ons machtich Vorst een gunstich oir verleenen
En wat ick bidden mach, geeft weder mynen man,
Daer ick niet sonder wil, oft sonder leven kan.
Mar. Laet toe’t geen ick u smeeck, ô vader van ons landen
Met neergebooghde led’ met toegevouwen handen;
[p. 100]
(2690) Laet toe’t geen ick u bidd’ door u goet gunstich hert,
Ey dat doch dese bed’ ons toegeslagen werd’.
Alo. Laet toe genadich Vorst, laet toe dat ic u rade,
Tot ’t geen U meest betaemt, tot goetheyt en genade,
Ey stelt de vraeck ter zyd’ en laet u gramscap staen,
(2695) Siet met een gunstich oogh, ons bange droefheyt aen.
’Ken eysch geen gelt oft goet, ken eysch geen scoon iuweelen
Oft ’t geen U scadich is een ander me te deelen,
’Ken bidd uw Maiesteyt voor geen verheven staet,
Maer dat gy mynen man doch uyt den kercker laet.
(2700) Daer ben ick me vernoeght, daer ben ick me te vreden,
Daer wort uw Maiesteyt alleen nu toe gebeden,
Alleen nu toe gesmeeckt, alleen nu toe versocht,
En soo gy maer en wilt, myn wensch die is volbrocht.
Marg. Ic bid grootdadich vorst, met handen by te gader,
(2705) Gunt aen de vrouw den man, de dochter haren vader,
Ey laet u gunstich hert, hier in ons zy getoont,
’K weet dat de goetheyt self, in uwe sinnen woont.
Hen. Wel siet ick ben te vre, ick sal den man ontslagen,
Indien hy voorder sich naer mynen wil sal draegen,
(2710) Indien hy soo’t betaemt sich selven ondergeeft,
En soo een ander doet, naer myne wetten leeft.
Gaet henen byd’ te gaer, om hem daer toe te raden,
Ter wylen dat het hier noch tyt is van genaden,
En soo hy is gesint te volgen goeden raet,
(2715) Stell’ ick hem weer in eer, en in den eersten staet.
Alo. Laet hem dan los en vry uyt sijnen kercker wesen,
Dan sullen wy te gaer hem bidden en belesen
Dat hy sich voegen sal. Hen. Hy moet daer blyven vast,
Tot hy op myn gebot, en strenge wetten past.
[p. 101]
(2720) Maer even salmen u by hem daer laeten komen,
All’ wat gy dienstich weet, dat dient nu aengenomen;
Indien gy uwen man, en gy uw vaer bemint,
Siet dat gy uwen man, en gy uw vader wint.
Cr. Gaet valt hem om den hals, en kust hem aen de wangen
(2725) En blyft hem alle by aen’t lyff te samen hangen
Tot dat hy is te vre, hy sal doen voor sijn vrouw
En voor sijn kint, het geen’ hy anders niet en sou.
Alo. Godt gaef ’et, dat hy sich eens laten wou geseggen!
Raet. Soo hy het niet en wilt; gaet hem te voren leggen
(2730) De uytterste ellend, het scandichste verdriet
Daer hy sich andersins in, tot den hooft toe siet.
Hen. Daer’n is niet aen te doen, is hy niet te bewegen,
Gaet seght hem open uyt, en dat van mynen’t wegen,
Dat hy in tyts sich voegh, en leef’ naer myn gebot,
(2735) Eer dat hy door het beyl moet sterven op ’t scavot.
Dees straf’ wort hem bereyt. R. Wat salder noch geworden
Geen van den scralen hoop der Minnebroeders Orden
Noch der Cathuysers oock, en willen wat men doet
sich voegen naer uw wet, oft houden die voor goet.
(2740) En’t geen noch hooger gaet, mits datse die verfoeyen,
Bestaense tot het selfst de liden op te roeyen,
En seggen open uyt, en houden wonder sterck,
Dat hier den Roomscen Paus, ooc’t hooft is van de kerck
En dat uw Maiesteyt, soo veel belanght de saken,
(2745) De geen, die Godes Kerck gewoon zyn aen te raken
Gansch niet te spreken heeft, mits’s u niet aen en gaen,
En datse oversulcx in u gebiet niet staen.
Sy roepen boven dit, en dat met volle monden,
Dat gy uw eerste trouw bevleckt hebt en gesconden,
[p. 102]
(2750) En seggen oversulcx Bolenam die gy mint,
Te zyn een rechte hoer, haer vrucht een hoeren kint.
Hen. Sal ick dan onder hun ten lesten moeten duycken?
Neen’k salder in versien, en middel toe gebruycken,
Gaet steeck’et al in brant, veriaeght my dit gespuys,
(2755) Vernieltse over-al, en spaert noch kerck noch kluys.
’Ken wil van desen hoop, hier niemant uytgenomen,
Dan die my d’opperhooft der kerck belyden komen
Cram. Tis altemael om niet, oft immers wynich baet,
Want ider in dit stuck naer Morus gangen gaet.
(2760) Dien moetmen eerst voor al tot een exempel setten.
Hen. Soo hy hem niet en voegt naer onse strenge Wetten
Soo zy van stonden aen hem d’ leven afgeseyt,
Als plichtich, en gedoemt van wederspannicheyt.

Aloysia ende Margareta, de huysvrouw ende dochter van Morus soecken hem in den kercker te verwilligen om den eet te doen, en sijn leven te behouwen.

III. UYTGANGK.

Morus, Aloysia, Margareta.

Mor. Wel komt gy liefste hier met tranen op de kaken,
(2765) Myn wel gerusten geest en sinnen treurich maken;
’K ben daer me niet gedint, uw tranen en gesucht,
Die prangen uwen geest, en even sonder vrucht.
Dus laet het weenen staen. Alo. Soud’ ic het weenen laten,
Daer ick u hier dus sien berooft van eer en staten?
(2770) En even boven dat noch midden in de doot?
M. Neen liefste weest gerust, gh’en hebt daer van geen noot.
[p. 103]
Alo. Hebb ick daer van geen noot, en wilde blyven leven?
Soo wilt u dan voordaen gewillich ondergeven,
En doen’t geen dat den raet des konincx u gebiet,
(2775) Daer isset med’ gedaen. Mor. Myn lief’ ken mach’es niet:
Alo. En waerom meughde niet, ick bidd’ laet u geseggen,
En pooght doch ons versoeck niet voorder af te leggen:
Ick bidd’ u wat ick kan, hebt dereniss’ met my,
Hebt der’nis met uw kint, en met u self daer by.
M. (2780) Het gaet hier wel met my. A. Met my niet van gelijcken
De droefheyt doet myn hert, en bange ziel beswycken.
Wanneer ick maer en denck het bitter ongeval
’T geen u, ten zy gh’ u voeght, te haest verassen sal.
Ellendich als ick ben, hoe sal ick dat verdragen,
(2785) Dat u dit weerdich hooft, sal worden afgeslagen,
Dat gy die zyt het licht van heel het Vaderlant
Wort op’t scavot onthooft door eenes beules hant.
M. ’T betaemt my liefste niet dat ic hier voor sou vreesen.
Alo. Soo scick ic my dan weef, en all’ uw kinders weesen.
Mor. (2790) Godt salder in versien, myn hoep staet daer op vast,
Dus watter komt oft niet, daer’n dient niet op gepast.
Al. Wat kont gy hoepen doch, als gy gaet om te sterven?
Mor. Dat ick naer myne doot het Hemelrijck sal erven.
Al. Dat sulde even doen, maer wacht ’tis noch geen tyt,
(2795) ’Ten dient niet liefste man, dat gy soo haestich zyt.
Het leven is te soet, dat konde noch genieten,
En laet u diën tyt soo byster niet verdrieten,
Maer leeft soo lang gy meugt. M. Ey seg’eens weerde vrou
Hoe langh dunckt u dat ick noch konnen leven sou?
A. (2800) Misscien noch twintich iaer, dunct u dat slecht gesproken
Uw’ ieught scynt byster iongh en niet met all’ gebroken.
[p. 104]
M. Misscien noch twintich iaer! Soud’ ic om soo veel tyt
Soud’ ick om twintich iaer den Hemel worden quyt?
Neen liefste denck’et niet. Wat zyn doch twintich iaren?
(2805) Hoe haest is dïen tyt voor by, en wech gevaren!
Waerachtich soo ick sien, gy zyt te slechte vrouw,
Die soo een manghelingh my dunckt aenveerden sou.
Al. Wel meynde dan dat gy met d’leven hier te kiesen,
Den Hemel naderhant sout komen te verliesen?
M. (2810) ’K houd’ ongetwyfelt iae. A. Neen liefste dat’s te slecht
En seker soo my dunckt ’t luyt tegen alle recht.
Hoe komt de groote Godt, den mensch dan te gebiden,
Te dragen sorgh voort lyf, en voor de doot te vliden?
Soo veel hy immers kan, indien hy tot een straf,
(2815) Hierom aen imant soud’ den Hemel nemen af.
Mor. Al soetiens hier gedaen, u spraeck is sonder gronden,
Uw’ tongh is byster gouw, uw’ reden ongebonden,
En wat ic voorder merck, uyt uwen lossen praet,
Ick sien dat gy oft niet, oft wynich my verstaet.
(2820) Ick segg dan anderwerf, om voorder niet te dolen,
Wanneer den Grooten Godt heeft ons natuur bevolen,
Het leven gaed’ te slaen, en’t samen ons hier door,
Uyt eygen drift bestiert, om daer te sorgen voor.
Soo is dat hoogh gebiet, alleen daer in gelegen,
(2825) Waer toe den mensch genoegh sij selven vint genegen,
Dat niemant wie het zy oyt eenigh dinck bestaet,
Het geen’ dat uyt sich self, het leven tegen gaet.
Oft met het leven stryt, dit dient voor al gelaten
Dat dient uyt eygen drift, dat ider mensch sal haten,
(2830) Dat dient dat ider een sal myden overal,
Sal vlieden ’t allen kant soo langh hy konnen sal.
[p. 105]
Maer even nietemin, ick seggh’ oock daer en tegen,
Wanneer dat dese saeck hier is alsoo gelegen,
Dat imant tegen recht wort met de doot gedryght,
(2835) Ten zy hy wil en hert tot quade rancken nyght.
Dïen moet, scoon hy de doot met quaet te doen kost myden
De doot noch evenwel voor Godt gewilligh lyden,
De reden wys’et uyt, de gen’ hier in bestaet,
Dat oock de groote Godt, voor d’ eygen leven gaet.
Alo. (2840) Dat is al wel geseyt, maer ’k weetet noch te maken,
Dat gy in dese saeck een eynde sult geraken,
Dat gy u voegen sult naer ’t koninghlijck gebot,
En doch naer sijnen wil, behoudens d’eer van Godt.
M. Ey laet dat hooren eens. A. wel hoort dan naer myn seggen
(2845) Wanneer men u den eet sal komen voor te leggen,
Soo hout u dan geveynst, en sweirt ’et met den mont,
Maer metter herten niet. M. Dat is te slimmen vont.
Dat waer te boose daet, waer naer een man met eeren,
Soo ick myn selven ken, sich niet en heeft te keeren,
(2850) Te meer in sulck een saeck, waer aen Godts eere leyt,
Waer aen geheel belanght myn ziele saelicheyt.
Godt sou dat niet verstaen, die wilt oprechte sinnen,
En dat de tonge spreeckt, gelijck het hert van binnen.
Alo. Maer uw rechtsinnicheyt, die sal u letten man.
Mor. (2855) Wat meynde dat de deught dan imant letten kan?
Alo. Dat siede immers wel, wie hout u doch gevangen,
Dan uw’ te strenge deught, en al te rechte gangen,
Iae More houw’et vast, uw’ deught gelijck gy siet,
Die brenght u in het net, en heel ons huys te niet.
Mor. (2860) Geheel ons huys te niet? Maer dat luyt ongebonden,
Waer kander doch een huys bestaen op vaster gronden,
[p. 106]
Dan op een ware deught? Dat staet op beter voet,
Dan op een ydel waen, van eer en machtich goet.
Alo. Men siet nu hedendaeghs al meer op hooge staten,
(2865) Dan op een waere deught. Mor. Dat dienter wel gelaten
En offet hier en daer, gelijck gy seght gesciet,
Ten gaet noch even soo by wyse lieden niet.
Voor my ick houw’et vast, Wanneer ic koom te sterven,
Dan sal ick meerder eer, en hoogher naem verwerven,
(2870) Dan oft ick in het hof, iae door het gantsce Ryck,
In eer, en hoogen staet, hadd’ niemant myns gelijck.
Dus liefste weest gestilt, en wilt het weenen staken,
Gy lieve dochter oock, wilt hier geen droefheyt maken.
Mar. Soo gy u, liefsten vaer, van ons geseggen liet,
(2875) Soo waer all’ ons gesucht en droefheyt haest te niet.
Maer nu men anders siet, en gy niet zyt te keeren,
Soo doet gh’ ons tranen weer al op een her vermeeren,
En waerom segg’ eens doch blyft gy soo vast gesint,
Dat gy niet naer uw vrou, en hoort oft naer uw kint?
(2880) Gy sout naer onsen wensch, en naer ons vergenoegen,
Indïen dat gy wout seer wel u konnen voegen,
En doen des konincx wil. M. Des konincx wil is quaet,
Den welcken oversulcx my niet te doen en staet.
Mar. Dat is soo seker niet, de saeck is twyffelachtich.
Mor. (2885) Neen Margareta neen, de saeck die is waerachtich,
En seker boven dat. Mar. Dien Bisscop uwen vrindt,
Heeft u in dese saeck gemaeckt aldus gesint.
Mor. Dien Bisscop mynen vrindt, ten vollen noyt gepresen
Dien heef’et met sijn bloet, en met sijn doot bewesen,
(2890) Maer’k hebbet niet van hem, ’t Geloof dat maeck’et sterck
Dat niemant dan den Paus het hooft is van de Kerck.
[p. 107]
Mar. Nochtans men siet’er veel, iae hoogh geachte lieden,
Die maeken luttel wercx van desen eet te vlieden,
En sweiren open uyt en houden groot en kleyn,
(2895) Den koningh d’opperhooft hier van de kerck te zyn.
M. ’Ken draeg my dat niet aen, ic weet daer zynder meerder
En hooger van aensien, en daer by noch geleerder,
Die’t anders houden staen, maer wat het zy oft niet,
Ick houd’ my aen’t Geloof, en soo Godts kerck gebiet.
M. (2900) Maer’k vrees, M. wat vreesde? M. ô! Het gen’ ic sal beclagen
M. Wat is dat? M. Uwe doot.M. Die wil ic geerne dragen,
’K ben daer niet voor bevreest, jae’k achtet wonder soet
Dat ic voor Godes Kerck mach storten gaen myn bloet.
Gy’t samen weest gestilt. Maer waerom weer dit weenen?
Mar. (2905) Geheel ons huysgesin, en allen ’t volck met eenen,
Die zyn om U bedroeft, en weenen met gewelt,
En siet hoe dat het met ons moeder is gestelt.
Mor. Ic wensch, in dien ic kost, uw’ tranen wat te stelpen
Maer Godt die sall’et doen, en u te samen helpen:
(2910) Wel liefste weest gegroet, en dochter weest gestilt,
En quelt u voorder niet in’t geen Godt hebben wilt.

IV. UYT-GANCK.

Crammer, Morus, Raetsheeren.

Cra. Gaet bringt ons Morus hier, op dat ons zy gebleken,
Wat vonnis naer het recht dient over hem gestreken,
[p. 108]
Want soo hy aen de Wet sich niet en ondergeeft,
(2915) Soo is hy metter daet onweerdich dat hy leeft.
Raetsh. Wel More soo gy siet, den Raet is hier vergadert,
’T geluck is in uw’ handt, oft uwe doot die nadert,
Gelijck gy maer en wilt, dus spreeckt nu voor het lest,
’T geen gy nu acht te zyn geraden voor het best.
(2920) Toont dat gy zyt getrouw den koningh uwen Heere,
En dat gy sult voordaen naer sijnen will’ u keere,
M. ’K hebb’ dat altyt gedaen, en wat ic voorder mach,
Ick wil noch altyt doen, soo ick te voren plach.
Godt zy my tot getuygh,’k hebb al myns levens daegen
(2925) Een trouwen ondersaet des koninghs my gedragen,
Cr. Seer wel; maer voegt eens hier u seggen metter daet
En toont, dat gy het meynt, dat’t u ter herte gaet.
Mor. Al ’t gene dat ick segg’ dat meyn ick van gelijcken.
Cr. Uw woorden sullen hier voor all’ de werelt blycken;
(2930) Indien gy sweiren wilt, dat gy sijn Maiesteyt,
Voor d’ opperhooft der kerck, in heel dit lant beleyt.
Mor. Dat kan ic niet gedoen, want dat waer klaer gelogen,
’T geen, ic, noch gy, gy weet, hier geensins doen en mogen
Cr. Dat is al weder’t self. M. ’Tis soo gelijck’et moet.
Br. (2935) Soo isset dan voor niet, al ’t geen m’hier weder doet.
Cram. En kanmen uwen kop door reden niet belesen,
Soo laet des konincx gunst, U menichmael bewesen,
Tot gunst U wecken op, en zyt doch hier beleeft,
En siet dat gh’ u in tyts gewillich ondergeeft.
M. (2940) K will’ met een dancbaer hert, myn bloet, ia heel myn leven
Ten dinst van mynen Heer, en’t Ryck ten besten geven.
C. Dat isser niet van nood’ doet ’t geen hem meer behaegt
En’t geen mits desen U noch heden wort gevraegt.
[p. 109]
Raet. Waer toe soo langh getoeft, ey laet U doch geseggen
(2945) En wilt, soo rechte saeck niet voorder wederleggen,
’T sa spreeckt eens open uyt en daer med’ dan gedaen.
Dat gy sijn Maiesteyt, voor d’hooft der kerc neemt aen.
M. Dat ’s tegen myn Geloof, neen, neen, dat sal ic swygen,
Daer sulde wat gy doet my nimmermeer toe crygen,
(2950) Den Paus is soo gy weet, en ider een gelooft,
Alleen van Godes Kerck het eenich opperhooft.
Cr. Den Paus is d’opperhooft, maer niet in dese Rycken.
Mor. Ooc heel de werelt door. Cr. Dat segdy sonder blycken
M. ’T blyct klaerder als den dach Godts kerc die is gemyn
(2955) Die kan niet anders hier, niet anders daer gesyn.
Is ergens dan den Paus, oock naer uw eygen seggen,
Het Opperhooft daer van ’k segg’ sonder weder leggen,
Dat hy is over al het Opperhooft daer van,
Oft meynde dat de kerck twee hoofden hebben kan.
(2960) Dat weete beter wel, oft isset u vergeten,
Soo meughde’t wederom wel trachten om te weten,
Tis selve dat men hier, en over al beleyt,
Een kerck, een hooft daer van. Br. Dat is sijn Maiesteyt.
M. Dat is de Roomscen Paus. C. ’Tis hier geen tyt te preken
Raet. (2965) Ten zy dat gy U voeght, het vonnis is gestreken,
Soo moet gy seker voort. Mor. Ic hebb’et noch geseyt,
Daer ben ick als gy wilt van herten toe bereyt.
Cr. Wel dat’et vonnis dan naer recht zy uytgesproken,
’Tis hier verloren moeyt’ het onrecht dient gevroken,
Raet. (2970) Mits desen hier veracht het koninghlijck gebot,
Soo kapt hem met het beyl het hooft af op ’t scavot.
Mor. Godt zy’er van gedanckt en eeuwelijck gepresen,
Die my te deser tyt, heeft sulck een gunst bewesen,
[p. 110]
Dat hy my weerdich acht en dese eer aendoet,
(2975) Dat ick voor syne Kerck sal storten gaen myn bloet.
R. wech wech met desen klap gaet voeght u om te sterven.
Mor. Ick wil ter eeren Godts myn leven geerne derven.
Scerp. Wel More soo ghy siet het isser me gedaen
Mo. Godt sy’er van gelooft ick neem’t gewillich aen.

Morus wort totter doot geleyt ende onthooft.

V. UYTGANGK.

Morus Raetsh. Scerprechter de Catholijke Religie.

Scer.(2980) De plaets is daer gereet, daer sult gh’ u bloet vergieten,
Mor. Hier door, soo sal ick oock, het hooghste goet genieten
Daer spoey ick vlytich toe. Laet ons wat rasser gaen,
Want noyt en hebb’ ick soo een blyde rys gedaen.
Ick sal myn nietich lyff aen’t Vaderlant hier geven
(2985) En even sal de ziel by Godt voor eeuwich leven.
Scer. De tabbaert moet eerst*uyt. M. daer is hy lieve vrint.
En hout hem vry voor u syt ghy daer med’ gedient.
Rel. Soe wort de waere deught van Engelant getrocken,
Om alle kettery dan beter aen te locken.
(2990) Het meeste licht van d’lant, dat wort hier uyt gedaen
Denckt hoe het naderhant in’t duyster sal vergaen
Raets. Nu More, ick verbied’ u meer te sullen spreken
M. Dat’s immers tegen recht. R. laet hier u woorden steken,
Mor. Wel laet ten minsten toe, dat ick hier eens beken
(2995) Dat ick des konincx slaef, en trouwen dienaer ben.
Oock dat ick van gelijck voor ider mach beleyen
Dat ick wil Catholieck van dese werelt sceyen
[p. 111]
En’t eenich waer geloof, alleen oprecht en goet
Beleyde met myn doodt, bevesticht met myn bloet.
(3000) O Christe geeft my kracht, versterckt myn hert en sinnen
Dat ick in desen stryt hier mach victori winnen
’Ken vrees voor geene doot, ’ken vrees voor geene pyn
Het is daer me genoech, laet my u dienaer zyn.
Scerp. Ick bidd’ u weerde man, ick bidd’ wilt my vergeven
(3005) Dat ick van hooger hant u nemen moet het leven.
Mor. Neen vrient ’ten is geen noot, dat gy my daerom bidt
Gh’en ded’ my immer iet soo aengenaem als dit
Dus wil’ ick om hier door myn danckbaerheyt te thoonen
Den aengenaemen dinst, met dese gunst beloonen
(3010) Daer neemt dit gelt van my, en siet hier uwen vrint
Die u uyt gantscer hert, ter goeder trouw bemint.
Religie: Siet daer ô lieve Godt, ô sulde dat verdragen
Dat hier dit weerdich hooft sal worden afgeslagen
Dat steunsel van het Ryck, dat Ciersel van het lant
(3015) Sal swemmen in sijn bloet, en rollen in het sant
Scerp. Gedooght dat ick vermach u d’oogen toe te binden
Mor. Ick sal dies elver hier in dese slaepmuts winden
Rel. O Son en sceynt niet meer vertrect van hier ô maen
Het licht, van heel het Ryck dat sal nu ondergaen.
Mor. (3020) O Iesu! ô! ontfermt u over dese landen,
O Iesu mynen Gheest, beveel ick in uw handen;
Ontfanght hem in uw rust, nu vrint komt vrylijck aen,
En doet uw leste werck, voor my ick hebb’ ghedaen.
[p. 112]

Morus doot wort beclaeght.

VI. UYT-GANCK.

De Catholijcke Religie. Den Enghel, Margareta, Morus dochter.

Rel. Nu isser heel gedaen, nu isset licht verscenen,
(3025) Nu is de klaere Sonn’ van heel het lant verdwenen,
Nu is de Blomm’ vergaen, die in geheele het Ryck.
Die in het heel Lant, geen hadde haer’s gelyck.
Ellendich Engelant, nu moete seker vallen,
Wanneer uw’ wederstant, wanneer uw stercke wallen,
(3030) Nu liggen omgevelt, nu liggen plat ter neer,
Hadd’ ghy Roffensis nu en uwen Morus weer!
Komt siet dees hoofden aen, die door haer wyse tonghen
Een ieder wie het was in hert en sinnen drongen,
Eylaes die soete spraeck, en isser niet meer in,
(3035) Die hielen staen het recht van onse koninghinn’.
Mar. O isset dan gedaen, ô komt nu hert van steenen,
En wilt toch hier met my myn’s vaders doot beweenen,
Vloeyt tranen als een beeck, en met een droef gekerm,
Komt maeckt eens voor het lest dees koude lyven werm.
(3040) Waer is dat aengesicht soo wonder seer besneden
Waer is dat blyd’ gelaet, waer is die soete reden?
Waer is den gulden mont, waer is die wyse spraeck?
Waer in een ider hadd’ ten hooghsten syn vermaeck?
Eylaes, daer is van als hier niet met all gebleven,
(3045) Dan hunner byder geest, is in het eeuwich leven.
[p. 113]
Maer ghy ô boos tyran, gh’ en sulles niet ontgaen,
Godt dryght syn hant op u, de vraeck komt spoedich aen
Rel. Ick sien ick moet hier voorts en uyt dees landen sceyden
Mits ick hier niemant vind die my wilt hier belyden.
(3050) O Godt Rechveerdic Godt, gedooght gy sulck een quaet
Dat gh’ uwen donder niet oft blixem uyt en slaet.
En. Gy weest hier vry gerust. Godts straffen komen neder.
Gy sult noch in dit lant ten lesten komen weder,
Maer even uw gevolgh sal moeten vluchten gaen,
(3055) En alderhande pyn en smerten onderstaen,
De snoode kettery sal langen tyt van jaren,
Tot alle scelmery in boosheyt voorder varen
Tot dat ten lesten eens Godts rechte gramscap stryt
En dat het lant weerom den milden zegen cryght.
Rel. (3060) Sal oock in desen stryt myn volck stantvastich blyven
En. Daer sal een groot getal hier door veel quaets bedryven
En sceyden aff van u en vallen van het goet,
Ghelyck de kettery in alle plaetsen doet.
Daer ’n sal noch evenwel, oock geen getal gebreken,
(3065) Die sullen open uyt van uwe leeringh spreken,
En hangen aen uw borst en houwen uwen scoot,
Noch passen op torment, noch op de grootste doot,
Rel. Wel laet ons voor ’tgeloof dan hier en tussen lyden,
Den tyt sal voor het quaet een middel eens beryden,
(3070) Maer Godt, maer lieven Godt, ontfermt u Engelant,
En doet voor all’ dit quaet een wynich wederstant.
[p. 114]

Men bootscapt den Koningh de doot van Catharina sijn wettige huysvrouw. Ende haren lesten brief tot hem wort gelesen.

VII. UYTGANCK.

Henricus, Varam, Brian, Raetsheeren, Ridleus.

Hen. Eylaes, hoe ben ick dus van alle kant besprongen,
Hoe word ick door den anghst, en bange sorg bedwongen
Waer ick het herte keer, waer ick myn oogen wend’
(3075) ’Ken vind’ niet dan verdriet, ’ken sien niet dan ellend’,
Is mynen Morus doot? Raetsh. Den man is overleden,
En sprack wanneer hy stirf, dees alderleste reden,
Ic houd’ het Roomsch Geloof, alleen voor vast en goet
En in des konincx dienst, soo stort ick hier myn bloet.
H. (3080) Hoe snyt dat in myn hert. R. H’en wou niet wat wy syden.
U voor het Opperhooft, van onse Kerck belyden,
Maer hiel hem aen den Paus, daer wou hy geensins van.
He. ’Ken hebbe noyt gehadt een soo stantvastich man.
Var. Uw’ weerde Catharien, is op den dach van heden,
(3085) Den wech van alle vleesch gewillich ingetreden,
En light nu van de doot ter aerden uytgereckt,
H. Godt weet hoe my dees doot in hert en sinnen steckt.
Is Catharina doot, Ridl. S’is heden vroegh gesceyden,
Hen. O Godt ô lieven Godt wat staet my noch te lyden,
(3090) Is Catharina doot! ô wat een droeve pyn,
Dat dunct my eenen steen op myn droef hert te zyn.
Is Catharina doot. Rid. Sy heeft dees klyn papieren,
Belast uw Maiesteyt te doen door my bestieren,
[p. 115]
Daer, soo het u gelieft doorleest dit klyn gescrift,
(3095) En neemt van uw vrindinn’ dees alderleste gift.
Hoe dicwils riep sij u, met een ellendich kermen,
En syd’ ô lieve Godt wilt mynen man ontfermen,
Vergeeft hem sijne scult, gelijck ick hem vergeef,
Ey dat hy door uw hulp voordaen doch beter leef.
Hen. (3100) Is Catharina doot! nu mach ic wel vervloecken,
Dat ick oyt elders hebb’ myn lust bestaen te soecken,
O weerde Catharine, wat hebb’ ick u gedaen,
O hadd’ ick naer uw woort, en uwen raet gegaen.
Gy leest my desen brief, dien sal te kennen geven,
(3105) Wat haren lesten wil geweest is van haer leven,
Dien wil ick zyn volbrocht, dien wil ick zyn voldaen
Godt weet hoe ick dees doot voel my ter herten gaen.

Den Brief der Koninghinne wort gelesen.

MYnen Heer Koninck, ende alderliefsten man. Mits de ure van myn doot, nu is aenstaende, soo dwinght my de liefde ende genegentheyt die ick tot u drage, u met corte woorden te vermaenen, te sorgen voor uwe ziele-zaelicheyt die gy moet voorstellen voor alle goederen ende tydelijcke dingen van dese werelt, oock met achterstel van de sorghe uwes lichaems, om de welcke gy my in soo vele miserien, ende u selven in meedere benoutheden hebt geworpen. Maer ick vergevet u altemael uyter herte, ende ick bidde, dat Godt u het selve oock wil vergeven. Voorder ick bevele u Mariam onser beyde dochter, dat gy aen haer toont het officie van eenen vader. Van gelijcken beveel ick u oock myn dry Staet-Iouffrouwen, op datse gevoegelijcken mogen ten houwelijc bestelt worden. Ende ooc allen my- [p. 116] ne dienaren, aen de welcke boven het gene hun toecompt noch een iaer huer-loon zy gegeven, op datse niet heel arm en worden verlaten. Voor het lest getuyge ic dit vast, dat myne oogen u alleen zyn wenschende boven alle dese sterffelycke dinghen.
Vaert wel.

R.*Dat’s d’inhout vanden brief. H. Hoe zyn myn droeve sinnen
Gequelt, geperst, benout, en heel beroert van binnen,
(3110) Berst uyt berst tranen uyt, oft gy hier beken stort,
Soo komt gy evenwel in droefheyt noch te kort.

Bolena valt in het misnoegen van den Koningh ende wort gedoemt (beticht ende overwonnen zynde van overspel met haren broeder en andere) om onthalst te worden.

VIII. UYTGANCK.

Henricus, Bolena, Brian, Varam, Raetsheeren.

H. Geen quaet en komt alleen, maer brengt sijn med’gesellen
Om dit myn treurich hert met meerder cracht te quellen,
’Ken hebb’ maer eerst geproeft, de doot van Catharien
(3115) Nu moet ick meerder druck en smaet voor oogen sien.
Bolena waer toe ben ick doch door u gekomen,
Hoe hebdy eens myn hert en sinnen ingenomen,
En nu wat zydy doch als scande van myn hoff,
Uw eer en eersten glans verdwynt gelijck’et stoff.
Brian. (3120) Sy heeft uw’ echte bedd’ soo scandelijck gesconden
En is, niet eens alleen, in overspel gevonden,
En open uyt geseyt, als een publiecke hoer,
Soo maeckt sij haer gemeyn, oock aen haer eygen broer.
[p. 117]
Hen. Ic sweir by dese Croon, ick wil, ick sall’et vreken,
(3125) Geen scand’ geen smaet, geen pyn sal aen de straff gebreken
Var. Daer komtse ginder aen. H. O onbescofte hoer,
O dat den duvel u in ’t hert en leden voer.
O hadd ick noyt gedacht myn Katharien te laten,
O hadd ick dese hoer van d’eerst doch konnen haten!
Bol. (3130) Word’ic hier soo ic hoor van eenich quaet betygt?
Wat isset weerde man dat gh’ inde sinnen crygt!
Wat isset dat gy nu soo haest zyt van gelooven,
Als oft ick hadd’ myn eer van imant laten rooven,
Ey segg’ eens open uyt wat hier doch scorten mach,
(3135) Ick merck aen uw gelaet wat anders als ick plach.
Hen. Du onbescofste hoer. Bol. Wel hoe nu dus gesproken.
Hen. Legt hier den scepter af, die smaet die dint gevroken.
B. Den scepter af? H. En ooc daer by de croon van ’thooft
Bol. Word ick dan soo ick sien van eer en staet berooft?
Hen. (3140) ’T sa nu terstont, leggh af, u Croon’t sa sonder toeven
Bol. Waer heb ic doch verdint dees bitterheyt te proeven?
Hen. O onbescaemde hoer, zyt gy noch soo verblint
Dat gy hier niet en siet waer dat gh’et hebt verdint?
Maer neen gy weet het wel. R. ’T heeft al te klaer gebleken
(3145) Hoe dat gy hebt bestaen Mevrouw uw trouw te breken,
Hoe ghy tot groote scand’ van sijne Majesteyt
U hebt gemeyn gemaeckt tot alle vuylicheyt.
Bo. Wat! Ic my oyt misgaen! Ic myne trouw gesconden,
Dat hebb’ ick noyt gedacht. Hen. Ghy zyt’er in bevonden
B. (3150) Ick vuylicheyt gedaen? met wie? Raet. met meer als een
Met uwen eygen Broer en uwen musiceen.
Bol. O Godt ô lieven Godt, ick myne trouw gebroken!
H. Iae ooc u eygen eer. Rat. Dat dient naer recht gevroken
[p. 118]
Hen. T’sa uwe croon hier af den scepter oock daer by.
Bol. (3155) Hoe hebb’ ick dat verdient? H. met all’ u hoerery.
Bol. Ic bidd’ u weerde man H. Dien was ic eens voor desen
Maer nu niet. B. Liefste lief. H. Dat hebde wel bewesen
Als ghy een ander meer dan my hebt lief gehadt
En met soo menich pol, myn hoff en bedd’*bekladt
(3160) Wech wech van hier terstont.B. Kont gy my soo verjagen
Daer ghy voor desen in hadd’ allen uw’ behagen
Daer ick voor desen was uw blyscap, uwe vreught
Hen. Dat is nu’t seffens aff, alst eynde niet en deught
Wech wech van hier. B. Sult gy soo scandich my verstooten
H. (3165) ’K wil dat m’ u boven dat van d’leven sal ontblooten
Wech ’k hebb’et self gesien, en meer dan eens gemerckt
Dat gy niet in het hoff als hoere trecken werckt
Wech wech maet u van hier.B. Ey laet my gunst verwerven
H. Neen neen. B. Wel moetic dan voordaen u liefde derven
(3170) Soo gunt my doch dat ick ten minsten leven mach
H. Van hier. B. Hoe dus so hert! ey hoort naer myn geklach*
H. Neen voort. B. En wilde dan uw’ echte vrou niet hooren?
Hen. ’K en hoor de hoeren niet oft onbescofte slooren
Bol. Denckt dat ic ben geweest uw liefste koninginn’
(3175) Gunt dat ick leven mach voldoet myn bed’ daer in.
H. Tis al verloren moeyt. B. Ey laet u weynich koelen
O koningh.B. Diëns vraeck sult gy terstont gevoelen
Bol. Ick bidd’ door uwe Croon en koninghlijcken staf.
H. Wech onbescofste pry. Gaet neemt haer ’t leven af.
Bol. (3180) Genade machtich Vorst! H. Die’n sulde niet genieten.
Bol. Ey wilt een gunstich oogh op my doch neder scieten.
H. Myn gunst is u ontseyt. B. Ey waerom doch soo stuer.
Zyt bidd’ ick, immers nu, wat saechter van natuer.
[p. 119]
Hen. Iae sachter van natuer, waer ick als ander mannen,
(3185) Ick soud met volle recht u levend’ doen verbranden.
B. Ey toont my toch genaey. H. Die hebde niet verdint
Bol. Eylaes hoe blyfdy dus soo byster ongesint.
H. Wech wech ’k en kan op u myn oogen niet geslagen
B. Ten minsten geeft gehoor aen dit myn droevich klaegen
H. (3190) Uw klachten syn voor niet. B. Siet dan dees tranen aen
H. Ick weet hoe aen een hoer ter hert de tranen gaen
B. Ey doch hoe ben ick dus u uyt het hert geweken!
H. Met all’ uw slim bedryf, en soo veel hoere treken
Die gy hebt uyt gewerckt. B. O ongehoorde smert
(3195) Dat ic uw echte vrouw, hier soo verstooten wert,
Dat ick soo scandich hier berooft van alle staten
Ten langen lesten noch dus moet het leven laten
Ey wat ick bidden mach, verhoort my dese be
Siet op uw echte vrouw, hebt derenis daer me.
(3200) Genade machtich vorst. H. Die’n sulde niet vercrygen
B. Genade weerde lief. H. Dien naem staet u te swygen
Bol. Ey hebt doch derenis, ey hebt wat medely!
H. Iae! met een sulcken hoer en een soo vuyle pry?
Gaet sleypse naer t’ gericht: wech wech hier uyt myn oogen
(3205) K’en sal, k’en wil, k’en kan, die hoer niet meer gedoogen.
B. Ey doch een wynich troost. H. Doet soo ic hebb’ gesyt
B. Soo ic dan sterven moet, ten minsten wat respyt.
Rats. Mevrouw het is gedaen, dus voeght u om te sterven
B. En kan ick geen genaey van mynen man verwerven?
Rats. (3210) Neen dat is buyten hoep.B. O my ellendich wyf!
Rats. G’hebt nu verdienden loon voor all’ u slim bedryf.
B. O waer ic nimmermeer tot desen staet gekomen.
Hadd’ ick den koningh noyt tot mynen man genomen!
[p. 120]
Rats. Dees reden syn voor niet. Dus knilt hier op’t scavot
(3215) En voeght u naer den noot, en ’t koninghlyck gebodt.

Henricus sterft ende beklacht sich grootelycx van syn vorich leven.

IX. UYTGANGK.

*Henricus, Crammer, Brian, Eenighe Hovelinghen.**

H. Eylaes hoe ligg’ ick hier ellendich boven maten
Omringht met allen druck, van allen troost verlaten
Hoe ben ick dus gestelt. Van binnen vol van pyn
Van buyten vol van sorgh. Wanneer sal d’eynde syn?
Cram. (3220) U sieckte mahtich Vorst begint heel aen te wassen
En’t sceynt dat u de doot wilt kortelingh verrassen.
Dus wat ic bidden mach, tis heden meer als tyt
Dat gy en voor uw ziel, en’t Ryck bekommert syt
Brian. Daer valt niet aen te doen. Want nimant uytgenomen
(3225) Elck mensch moet op het lest tot sulck een eynde komen.
Noch koningh wie het sy, noch soo groot machtich vorst
Oft hem treft oock de doot op ’t leste in syn borst.
Hen. Dat voel ic wel genoech. Dus syn myn bange sinnen,
Verstelt en gants beroert, en quellen my van binnen:
(3230) Ick sien het nu voor oogh, ick sien eylaes, ick sien
Dat ick niet beter ben als ander slechte lîen.
Dat ick wat dat ick doe de doot niet kan ontloopen
Maer dat ick’t als de rest met d’leven moet bekoopen
Dies kan myn anghstich hert, den scrick niet wederstaen
(3235) Dien ic in desen noot voel aen myn herte gaen.
[p. 121]
Ellendich als ick ben, wat kan het my nu baten
Dat ick een koningh ben van soo veel ondersaten
Dat ick in myn gebiet, hebb’ soo een machtich rijck,
Als ick wordt op het lest, den slechsten mensch gelijck.
(3240) Maer dat waer noch een klyn kost ick dit anghstih knagen
Kost ick dees banghge sorgh uyt desen boesem jagen
Kost ick ’t geen dat ick wensch met een gerust gemoet,
Nu sceyden*uyt den tyt gelyck een ander doet.
Maer dat (ick weet het wel) en sal ick noyt verwerven.
(3245) O my katyvich man hoe quaet ist soo te sterven!
O my ellendich hooft van Godes waere Kerck
O hadd’ ick’t noyt gepeyst en min gestelt te werck!
Cram. Scept vry wat beter moet. H. ic word’ van alle syden
Vervult met banghe sorgh, en een verdrietigh lyden
(3250) Och waer ick uyt den noot, och waer ick uyt de pyn
Och kost ick nu gerust gelyck een ander zyn.
Brian. Wat isset dat u quelt. H. Iae dat is wel te vragen
Niet anders dan het quaet, van all’ myn gantsce dagen
Niet anders dan het quaet’tgeen my aen ’t herte knaeght.
(3255) En ’t geen myn banghe ziel soo grooten scrick aenjaeght.
Cram. Stelt u een vaste hoep. H. In wïen sal ick hopen
Cr. In Godt. H. In Godt? Daer ic ligh teenemael versopen
In wellust van het vleesch, en in’t onnoosel bloet,
’T geen ick hebb’ over all’ getreden met den voet.
(3260) Daer ick heb’ tegen recht doen kercken, kloosters, kluysen
Berooven, en het volck uyt’t eygen lant verhuysen,
Daer ick soo scandich heb verjaeght myn echte vrouw
Dunckt u dat ick in Godt noch konnen hopen sou.
Cr. Hier door hebt gy’t Geloof gebrocht in dese landen.
H. (3265) Hier door heb ic’t Geloof verjaegt met groote scanden
[p. 122]
En’t geen my nu wel spyt, gebannen uyt het Ryck,
Hoe klopt myn anstich hert! my dunct dat ic beswyck.
O wat hebb’ick gedaen! ô hadd’ ick noyt begonnen!
O hadd’ ick soo ick moest myn lusten overwonnen!
(3270) O hadd’ ick buyten echt, noyt vuyle lust gesocht!
Soo’n waer ick nimmermeer tot dees ellend’ gebrocht.
O hadd ick ’t dertel vleesch doch noyt bestaen te volgen,
Soo’n waer den hemel nu niet soo op my verbolgen,
Soo’n waer ick nu ter tyt, niet in soo bangen staet,
(3275) Soo’n waer ick heden niet, wat seg ick’t is te laet.
Eylacen’tis te laet, wat ick bestaen te wenschen,
Mits ick ben ongesien by Godt, en by de menschen,
Een ider wie het is, die scroomt myn boose daet,
’Ken weet in dees ellend’ nu voorder geenen raet.
(3280) ’Tis nu al sonder vrucht, wat ick bestaen te klagen,
’Tis nu al sonder hoep, soud’ ick genade vragen,
Dien Godt, dien Grooten Godt is al te byster gram,
En dryght my soo ick sien, met solpher vier, en vlam.
H. Sijn herssens zyn verdraeyt, hy’n sal’s niet lang meer maken
H. (3285) O my ellendich mensch. 3. Ho. de doot die scynt te naken
Hen. O had’ic noyt geleeft. Cr. Coragie machtich Vorst
Uw hert dat is verhit, komt laeft hier uwen dorst.
Hen. O wat n’en kouden scrick, verscit my in de leden,
Brian. Ick bidde hout u stil, en stelt u doch te vreden.
H. (3290) Te vreden? dat’s voor niet. C. En waerom doch voor niet
Hen. Om dat ick ligg’ gestelt in innich hert verdriet.
O doot waer blyfdy nu, komt hier en sciet uw peylen,
Op dat ick mach van hier naer d’ander leven zeylen,
Cr. De doot komt tyts genoech, peyst op uw zaelicheyt,
Hen. (3295) ’Ken hebb’ daer toe geen recht, die is my afgeseyt.
[p. 123]
Cr. Wel waerde niet altyt soo seer daer voor beladen?
En wel te deegh besorght. H. Hadd’ ick my laten raden,
Tot afstant van myn quaet, en onrechtveerdicheyt,
Soo soud’ ick hopen nu voor myne zaelicheyt.
(3300) Maer dat is nu voor niet. Voor my is niet te hopen
Ick weet, ick weet’et wel, de hel staet voor my open,
Die ick hebb langh verdient. O tis met my gedaen!
O hadd ick noyt geleeft, ô waer ick nu vergaen!
Hen. O! nergens hulp oft troost. O! waer ic noyt geboren!
(3305) Tis altemael ewech, wy hebben’t all verloren.
Brian. Daer is den lesten snack, hy isset leven quyt,
Den koningh die is doot siet dat gy treurich zyt.

DE SLUYT REDENE.

Nu Vrienden ’tis gedaen. Den handel voor gehouwen,
Dien dient u tot het goet, oft om het quaet te scouwen,
(3310) Gy zyt hier toe besorght, want’t wort u toegestaen,
Geladen met profyt naer huys te mogen gaen.
Een woort noch evenwel, en gaet dan vry uw’ gangen,
Dat is laet Hend’rick u in hert en sinnen hangen,
Dat gy door sijne straf, door sijne qualijck-vaert,
(3315) De welvaert van uw ziel met meerder sorgh bewaert.
En wilde naer uw doot, een beter deel beerven,
En niet, gelijck als hy, soo byster qualijck sterven,
Siet dat gy beter leeft, en Godt hier meerder vreest,
Want leefde soo een swyn, soo sterfde soo een beest.
(3320) Dus wacht u voor het meest, dat gy wort in uw leven,
Tot wellust van het vleesch oyt scandich aengedreven,
[p. 124]
Hier dient een rype sorgh en weerstant in’t begin,
Soo’n suld’ u, hoep’et vast daer noyt versmoren in.
Voorts hout u in den scoot, van Godes waere Kercke,
(3325) En toont u Catholieck, met Catholiecke wercke.
En ick beloof’ u vast, soo sulde naer uw’ doot
Zyn tot de grootste vreught van’t hemelryck genoot.

HOUT VAST,, SOO’T PAST.

FINIS.

[p. 125-128: blanco]

Tekstkritiek:

fol. 2πr boosheyt) besluyt er staat: boosheyt besluyt
vs. 289 G’hebt er staat: ’G hebt
vs. 617 toe er staat: stoe
vs. 1062 bedd’genoot er staat: bebb’genoot
vs. 1305 En er staat: Et
vs. 1918 daer, het woord is onduidelijk.
vs. 1977 vingers er staat: vinders
vs. 2158 heel er staat: heeel
vs. 2342 En er staat: Et
vs. 2638 vergeven er staat: vergeven?
vs. 2986 eerst er staat: eert
vóór vs. 3108 R. de initiaal is onduidelijk.
vs. 3159 bedd’ er staat: bebb’
vs. 3171 geklach er staat: geklac
vóór vs. 3216 Eenighe Hovelinghen. er staat: Eenighe, Hovelinghen.
vs. 3243 sceyden het woord is onduidelijk.

NEDER-DUYTSCHEGEDICHTENBESTAENDE IN EENIGHETREURSPELEN,ENDE ANDERE,Verthoont ende uytghewerckt doorFr. GUILLELMUS ZEEBOTSRelig. Canon. Parchensis.HET EERSTE DEEL.Met desen tweeden Druck door den Autheur vermeerdert ende verbetert.

TOT LOVEN,By de Weduwe van Bernardyn Maes, int groen Cruys, Anno 1662.____________________________________________Met Gratie ende Privilegie.

PRIVILEGIE.

FACULTAS SUPERIORIS.

CENSURA.

Aen den Eerweerdichsten Heer,MYN HEERLIBERTUS DE PAPEABT VAN PERCH,Licentiaet in de H. Godt-geleertheyt, Arts-CappellaenDer Hertogen van Brabant, Vicarius Generaelder Ordre van Praemonstreyt door de Provincievan Brabant ende Vrieslant &c.

ALLUSIO AD NOMEN AUTHORIS.

HENRICK DEN VIII.KONINGHVANENGELANTOFTDe scheuringe van ENGELANT ende’t afwyken van’t Catholieck Geloof,onder den selven HENRICK.

TOT LOVEN,By de Weduwe van Bernardyn Maes, int groen Cruys.____________________________________________

KORT BEGHRYPVandeHANDELINGHEN.

INLYDINGHE,Tot de Aenscouwers.

DE I. HANDELINGHE.Henricus is onsteken met onsuyvere liefde tot Anna Bolena. Ende wort noch meerder aengehist door de Onkuysheyt, door de Goddeloosheyt, ende door de Tyranny.I. UYT-GANCK.Persoonen. Henricus, De Onkuysheyt, De Tyranny,De Goddeloosheyt.

II. UYT-GANCK.Henricus, Bolena, Brian.

III. UYTGANGK.Volsaeus, Langlandus, Brianus.

IV. UYT-GANCK.Henricus, Volsaeus, Langlandus, Brianus.

V. UYT-GANCK.Henricus: de Redene: de Godtvruchticheyt: de Goedertierentheyt.

DE II. HANDELINGHE.Catharina de Huysvrouw van Henricus beklaeghtsijn ontrouwicheyt en wort vanThomas Morus vertroost.I. UYT-GANCK.Catharina, Thomas Morus, (Kameniren.

II. UYTGANGK.Henricus, Brian, Bolena.

III. UYT-GANCK.Henricus, Langlandus,

IV. UYTGANGK.Henricus: Roffensis: Morus: Varamus.

V. UYT-GANCK.Henricus, Campegius, Volsaeus.

VI. UYT-GANCK.Catharina, Varamus, Volsaeus.KLACHT-LIET Stemme: Gelijck de witte Swaen.

VII. UYT-GANCK.Catharina, Procureur.

VIII. UYTGANGK.Henricus, Catharina, Campegius, Volsaeus.

DE III. HANDELINGHE.Henricus dringht stercker aen tot het vonnis van de echtbreuck ende herroept sijn woort, van de saeck naer den Roomscen Stoel te laten beroepen.I. UYT-GANCK.Henricus, Campegius, Volsaeus, Varamus, Brianus, Ridleus.

II. UYTGANGK.Campegius, Volsaeus, Roffensis, Ridleus, Henricus.

III. UYT-GANCK.Henricus, Morus.

IV. UYT-GANCK.Henricus, Catharina, Maria hun beyder Dochter.

V. UYT-GANCK.Henricus.

VI. UYT-GANCK.Henricus, Langland. Ridleus.

VI. UYTGANGK.Henricus, Bolena, Grammer, Brian.

DE IV. HANDELINGHE.Catharina beklaeght het ongelijck haer aengedaen. ende vertreckt uyt het Hoff.I. UYT-GANCK.Catharina, Maria, Langland, eenige Kameniren.

II. UYT-GANCK.Henricus, Langland, Varam, Briannus, Volsaeus, Ridleus.

III. UYT-GANCK.Henricus, Bolena, Brian.

IV. UYTGANGK.Henricus.

V. UYT-GANCK.Henricus, Crammer, Brian, Roffensis, Morus, Raetsheeren.

VI. UYT-GANCK.Roffensis, Raetsheeren, Scerprechter.

VII. UYT-GANCK.Roffensis, Scerprechter.

DE V. HANDELINGHE.Henricus beklaeght sich datter soo luttel hem wilden bekennen voor het Hooft der Kercke.I. UYT-GANCK.Henricus, Brian, Raetsheeren.

II. UYT-GANCK.Henricus, Aloysia, Margareta.

III. UYTGANGK.Morus, Aloysia, Margareta.

IV. UYT-GANCK.Crammer, Morus, Raetsheeren.

V. UYTGANGK.Morus Raetsh. Scerprechter de Catholijke Religie.

VI. UYT-GANCK.De Catholijcke Religie. Den Enghel, Margareta, Morus dochter.

VII. UYTGANCK.Henricus, Varam, Brian, Raetsheeren, Ridleus.

VIII. UYTGANCK.Henricus, Bolena, Brian, Varam, Raetsheeren.

IX. UYTGANGK.Henricus, Crammer, Brian, Eenighe Hovelinghen.*