Nicolaus Vernulaeus: Henricus Octavus. Leuven, 1624.
Uitgegeven door dr. Nicholas De Sutter, KU Leuven.
Red. dr. A.J.E. Harmsen, Universiteit Leiden.
Ceneton090380 — Facsimile bij Ursicula
In deze uitgave zijn evidente zetfouten gecorrigeerd en gemarkeerd met een asterisk.
Continue
[fol. (A)1r]

NICOLAI VERNULAEI

HENRICUS

OCTAVUS

SEU

SCHISMA

ANGLICANUM

TRAGOEDIA,

Exhibita Ludis Encenialibus
Lovanij in Collegio
PORCENSI.

[Typografisch ornament]

LOVANII,
Typis Philippi Dormalij.
M. DC. XXIV.
Cum Privilegio.


[fol. (A)1v: blanco]
[fol. (A)2r]

REVERENDO ADMODUM
DOMINO
D. ENGELBERTO
DESBOIS,
INSIGNIS
ECCLESIAE
D. PETRI INSULENSIS
PRAEPOSITO
D. C. Q.

NObilissimum Britanniae Regnum, Admodum Reverende Domine, à Catholica Religione, quam, ut testes sunt Historiae, à Iosepho ab Arimathia primum acceperat, defecisse, ne- [fol. (A)2v] mo est qui perculsus non doleat. Dolorem meum ut inter*alios testarer, cothurnos nuper indui, & in publico Lovanij theatro Scenam aperui. Prodijt in proscenium Henricus Octavus Rex, & Maiorum Religionem, quam gladio styloque asserverat, amore saucius proscripsit. Multae non è vulgo Animae, viri mortales immortalitate dignissimi, abeuntem illam retinere voluerunt; cum non possent, in eius amplexu sanguinem & vitam effuderunt. Obliterari Mori memoria non potest, & post cineres suos vivit Roffensis Antistes. Ambo suo sanguine lachrymas male sano Regi elicuerunt, [fol. (A)3r] sed quia amorem non probabant, & Pontificem eum non agnoscebant, vixerunt. Plures alij sub feralis securis ictu suo cruore purpurati Deo maluerunt mori, quam Regi vivere. Ita Regius Pontifex dum authoritatem in Ecclesiâ Anglicanâ saeviendo quaerit, Martyres fecit. Illa verò pijssima Regina Catharina dum Scorto cessit maior facta est; & dum regnum reliquit, omni regno excelsior est visa. Omnium ipsa oculos, praeterquam Regis mariti, constanti virtute, quam lachrymae decorabant, permovit. Ingemuit equidem ille (ea vis est conscientiae) sed victus non est. Vicit tandem fatum. Haec vidi- [fol. (A)3v] sti, Admodum Reverende Domine, & praesens ipse spectasti. Perturbatum animi tui sensum, & perculsum dolore affectum ingenuè tum ibidem es fassus. Cum enim esse sine gemitu aliquo cor tuum non posset, oculi maduerunt. Sed quoniam placuit quicquid tamen displicebat, ecce Tibi clausam tum Scenam iterum aperio, & cothurnatum hunc Regem tuo sub patrocinio in publicam lucem adduco. Legant alij quae vidisti; te certe Patrono amplius placebunt. Nota quippe tua illa virtus est, cuius etiam testis est, ut nihil de Belgio nostro dicam, Roma. Nota Doctrina est, quam emerita Lau- [fol. (A)4r] rus coronavit. Vidit te Lovanium in sacris Academiae Spatijs magno animo decurrentem, & amavit. Hinc Romam, ut in illo Orbis compendio & Theatro disceres, quicquid disci ubique potest, abivisti. Comes tum tibi integerrimus & Ornatissimus Vir fuit Nicolaus Michaut, in quo cum nulla virtus desideraretur, eius consuetudine crevisti. In Urbe tanquam in templo aliquo aut Schola, ut cum virtute prudentiam comparares, versatus es. Nihil effugere industriam tuam potuit, sciri quod posset; & in ipsis ruderibus docta istius Antiquitatis testibus curiosâ mente, quod disceres, inve- [fol. (A)4v] nisti. Gratus iam tum eras purpuratis illis Patribus, & te Columnae, Farnesi. Madrutij; ipsi etiam Regum Legati, & quicunque Romae magni, amabant. Erectam quippe Indolem, & Gloriae natam in te videbant, quam crescens quotidie Virtus exornabat. Nimirum haec certa est ad prudentiam via, virorum illustrium exemplo animum suum & vitam conformare. Quantus verò sis ibi formatus, testis est Metropolitana Cameracensis Ecclesia, in qua pluribus annis ita Archidiaconum egisti, ut commissam tibi Ecclesiae istius partem summâ prudentiâ administrares, & dignissimum te ma- [fol. (A)5r] iori dignitate consentiens omnium opinio iudicaret. Ea moti famâ Serenissimi Belgarum Principes ad Insulensis Ecclesiae Praeposituram ultro evocaverunt; in qua ita vivis agisque, ut vel ipsâ Invidia teste Decus tibi maius debeatur. Tanta vis est innatae virtutis; tanta Generis, educationis, industriae. Illustria in illo Genere tuo ac stirpe sunt exempla, quae etiamnum Belgae suspiciunt. Tuus ille inprimis Avunculus Ludovicus Verreickius, ita Reges & Principes suis meritis sibi devinxit ut cum esset singulare Belgij nostri ornamentum, tum incredibili fide, prudentia, sinceritate commissum sibi Au- [fol. (A)5v] dientiarij munus obivit. Nolo ad calamum ea revocare, quae gessit, cum omnem meritorum suorum laudem uno modestiae admirandae sinu exceperit. Vivit ipse etiam post fata in Belgarum pectoribus, & eius in Filio Cognato tuo imaginem videmus. Quem virum cum in patris loco Principes esse voluerint, tum patris meritis in dies adhuc crescit, & qua est prudenti industriâ virtuteque maioribus se Regis beneficijs dignissimum ostendit. Glorietur sane vestra Familia; in illa enim ea merita sunt, quorum oblivisci Belgium non potest; ea Virtus, quam ornare nunquam Principes Regesque desi- [fol. (A)6r] nent. Quoniam vero splendorem illum vestrum satius est admirari, quam extollere conari, permitte, Admodum Reverende Domine, ut de te silendo Tragoediam hanc tuo Nomini in scriptam oblatum veniam. Ea enim est observantiae in te meae pignus, quam ut solita tua Humanitate excipias, & tuo amore offerentem complectaris, obtestor. Lovanij, X. Calend. Decembris, M. DC. XXIV.

        Reverentiae Tuae Obsequio
                Devotus

NICOLAUS VERNULAEUS.


[fol. (A)6v]

Ad Lectorem

Tragoediae Argumentum.

NUlla fabula aut figmentum in hac Tragoedia est, Lector, en Historiam compendio tibi do, Arthurus natu maior Henrici Octavi frater cum Catharinam Catholicorum Hispaniae Regum filiam uxorem duxisset, eâ ob infirmam tenerae aetatis valetudinem minimè cognitâ fatis concessit. Illam de Pontificis Summi veniâ, ut inter Hispanos Anglosque pax confirmaretur, Henricus Octavus uxorem accepit, & ex ea filios tres, duasque [fol. (A)7r] filias, (ex quibus sola Maria, utrique parenti superstes fuit) genuit. Annis in hoc matrimonio viginti consumptis, Henricus Octavus Catharinam, religione, ut prae se ferebat, motus, quod uxor fratris sui fuisset, re autem verâ, ut Annam Bolenam, quam deperibat, eius loco supponeret, repudiavit. Approbare cum has nuptias Romanus Pontifex Catharinaeque repudium non vellet, Henricus in Ecclesia Anglicana Primatum sibi arrogavit, & eorum qui voluntati suae obsequi nolebant, sanguine sancivit. Inde illi tot in Anglia Hiberniaque Martyres, & istorum à Catholicâ Religione reg- [fol. (A)7v] norum defectio. Una enim & hac sola occasione in Angliam, tributariam olim Romanae Ecclesiae Provinciam Haeresis irrepsit. Faxit Deus, ut aliquando sapiat, & redeat. Vide praeter alios Nicolaum Sanderum in Libro de Origine ac Progressu Schismatis Anglicani.


[fol. (A)8r]

Personae Tragoediae.

Henricus Rex.
Catharina Regina.
Maria Filia Catharinae.
Thomas Morus.
Roffensis Episcopus.
Campegius.
Volsaeus.
[Rydlaus / Ridlayus.*]
Longlandus.
Granmerus.
Brianus.
Varamus.*
Senatores Regni.
Anna Bolena.
Aloysia Mori uxor.
Margareta Mori filia.
Haeresis.
Luxuria.
Impietas.
Tyrannis.
Religio Catholica.
Ratio.
[fol. (A)8v]
Pietas.
Clementia.
Angelus.
Chorus Virginum.
Chorus Exulum Catholicorum.

––––––––––––––––––––––––––––––––––

CENSURA.

    Tragoedia haec praelo digna evidenter*ostendit quam verè à Philosopho dictum sit, Uno absurdo dato, caetera consequi.

                            GUIL. FABRICIUS
                                    Apostolicus ac Regius
                                    Librorum Censor.
Continue
[p. 1]

HENRICUS
OCTAVUS
SEU
SCHISMA
ANGLICANUM

TRAGOEDIA.

––––––––––––––––––––––––––––––––

ACTUS PRIMUS

SCENA I.

Haeresis, Luxuria, Impietas, Tyrannis.

Haeresis.
ORbem sepultum, lucis immunes domos,
Tetrumque linquo noctis infernae chaos,
Genitrix nefanda fraudium, & saevae parens
Crudelitatis, Haeresis. Titan tuos
(5) Absconde vultus, flammei occiduas petant
Undas caballi, nulla lux spargat diem,
Et ipsa noctis parvula obscurum tegat
[p. 2]
Velamen Astra. Tartari rupi fores,
Caliginemque noctis aeternae indui.
(10) En horret ipse Mundus, & passu meo
Concussa Tellus trepidat: Hoc omen mihi est.
Bene est, abunde est, fiat hoc, fiat scelus,
Quodcunque mente molior, dirum, novum,
Inusitatum, triste, terribile, efferum,
(15) Et quod Britannus nescit. Anguineum hoc caput,
Et vos, Sorores, testor, & stygis Arbitrum,
Et qui tremendam flebili tundit donum
Horrore Phlegeton, versa iam, versa Angliae
Latus in ruinam flectet, & pestem trahet.
(20) Britanna Tellus, hactenus celsum caput,
Et extulisti Nobiles caelo manus.
Fidei Quiritum iam sit indultum satis,
Romaeque sacris. Ille Tarpeiâ tonans
E rupe Rector Angliae quondam suae
(25) Nunc iura perdat, funera & diras neces
Numeret suorum; ferre qui Romam queunt,
Pauci hic cruento finient*fato diem.
Mea ista Tellus, Regis Henrici meum
Libido regnum sanciet: nempe hoc ratum est,
(30) Ubicunque surgit Haeresis, surgit nefas.
E scelere semper nascimur; quisquis Deo
Amens rebellat, sceleris infandi*est reus.
Sed certa iam sunt auspicia; Venerem suam
Rex ustulatus deperit; natam suam,
(35) Et quam nefando genuit incestu Pater,
Habere iam vult coniugem. Frustra tuum
[p. 3]
Ab Urbe lentâ fulmen excuties manu
Pater Quiritum; sola plus poterit Venus
Quam tot minarum plaustra. Iam tandem meae
(40) Tandem Sorores pergite. Hic partes tuae
Luxuria primae sunto, foecundis ales
Flammis amorem; torreas Regis iecur,
Et intus alto vulnere in flammas eat.
Luxuria. Nostris perustus ignibus totus furit.
(45) Unum est Bolena Regis Idolum; vel hanc
Sociare mens est coniugem, & primas thori
Violare leges, vel piae Romae sacras
Non ferre leges. Haeres. Alter est sceleris gradus,
Tonantis iras, legis humanae minas,
(50) Et quicquid ille montibus septem tonat
Princeps sacrorum, temnere. Impietas tuum est
Mutare Regis pectus; aut ducat suam
Demens Bolenam, aut iura Tarpei patris
Contemnat audax. Imp. Regis hoc animo sedet;
(55) Et dum voluptas pellicis pandit sinum,
Coeli recedit cura. Quem captum Venus
Amplexa stringit, unicum Numen colit,
Venerisque Numen. Haeres. Numen hoc unum volo.
At cum cruorem sitiat, & diras neces,
(60) Quicunque mollis, nunc tuae partes erunt
Tyrannis. Igitur effera mentem & manum,
Exilia, caedes, sanguinem effusum velit.
Tyran. Et efferatum, & mente crudelem impiâ
Agitabo Regem; dum suo demens sinu
(65) Stringet Bolenam, Regios pascet cruor
[p. 4]
Effusus oculos. Unico edicto neces
Plus mille sparget: sanguine undabunt viae,
Cadaverumque longa ducetur strues.
Haeres. En ipse; Regem cingite actutum simul;
(70) Instate circum, saucij cordis fores
Pulsate, amans amensque sit, nec sit suus.


SCENA II.

Henricus Rex, Luxuria, Impietas,
Tyrannis.

Henricus Rex.
EQuidem serenum fulget è sceptro iubar,
Et ista splendet purpura, & sacrae micat
Diadema frontis. Nempe sic fuco tegit
(75) Fortuna Reges, sic dolo innectit decus.
Decus istud alti verticis quantum nitet?
At intus arcti pectoris curae gemunt.
Frontem serenat fulgor, at pectus dolor
Intus flagellat. Quicquid exornat, premit;
(80) Quicquid serenat, inficit, quicquid micat
Acri dolore mordet, & tandem necat.
Una est dolorem quae mihi tantum facit,
Una est Bolena; fascino nam me suo
Occidit illa; risus & formae lepos,
(85) Et oris illa gratia, & vernus decor,
Istud perurunt pectus, & flammas alunt.
Uno trucidant lumina aspectu coma
[p. 5]
Animum hunc amoris vinculo blando ligant.
Tot his & illis impero populis potens,
(90) Uni Bolenae servio: Rex sum, & miser
Sum servus idem. Luxur. Perge Rex, hoc scilicet
Regnare tandem est, velle quod mentem iuvet.
Quicunque amore pectus accensum gerit,
Servire nescit; iuris & legum simul
(95) Nexum resolvit. Regij vultus decor,
Virilis aetas, otium, mensae, quies
Aliquid requirunt, quod tuus nescit pudor.
Henr. Utinam liceret! cura non animum levis
Tristem flagellat; ignibus carpor novis,
(100) Impletque celsa regios Coniux thoros.
At hoc Bolena pectus, hanc mentem trahit.
Regina placuit. Lux. Languidum & moestum trahet
Idcirco pectus? Veneris haud miles novus
In arma prodis: una si forsan placet
(105) Bolena Regi, placeat, & thalamum impleat;
Implevit illum mater, implevit soror.
Henr. Utinam liceret! quae placet, non sic cupit
Placere Regi; coniugem opponit meam.
Amare pellex non volo, coniux volo,
(110) Sic, inquit illa; nuptiarum vult fidem.
Lenimen aegro pectori nullum facit.
Haec misera sors est Regis, hoc vulnus meum,
Et usque & usque vulnus excrucians meum.
Impiet. Et amas, & haeres? non habet leges amor;
(115) Solvendus iste cordis imbellis pudor.
Etiam Monarchis multa, quae nescis, licent.
[p. 6]
Alesne vivam pectoris laesi facem?
Et aestuabit cordis accensi furor
Suspiriosis dum trahis votis diem?
(120) Consilia quaere, & quod placet votum occupa.
Dissolve quicquid impedit; Regi licet,
Regi placere quod potest. Henr. Una haec placet,
Vereor tumultus; Caesar & Reges scient
Si quid movebo; nec satis forsan meus
(125) Probabit Anglus: interim occumbo miser,
Vivensque & ardens iam meos Manes fero.
Bolena, quo me? quo Bolena me trahis?
Tyran. Heu lentus ardor! occupa votum manu,
Dolere Reges non sciunt: quisquis potest
(130) Alios severus cogere, hic nunquam dolet.
Privata languent tecta, non Aulae gemunt,
Optare possunt caeteri, at Reges iubent.
Si quis probare non volet quicquid voles,
Ostende ferrum; Verbera, & minae, & neces
(135) Vulgus coercent. Nobiles quosdam favor,
Alios in istud quod voles terror trahet.
Henr. Herois in me est sanguis, & Dîus vigor,
Manet hoc repostum corde, quod Mundus tremat.
Est turpe Regem pectoris flammam pati.
(140) En illa; medijs aestuor praecordijs;
Ut video, ut aeger occido; nutu meum
Hoc pectus uno sauciat, mihi me abstrahit.


[p. 7]

SCENA III.
Bolena, Henricus, Brianus.

Bolena.
QUid Rex? quid isto moestus obtutu novos*
Animo dolores claudis? emergat iubar
(145) Mentis serenae; sola Maiestas iacet
Dejecta, moesta, languida, & curis gravis.
En cerne Phoebum, fulget, & clarum caput
Ostendit orbi, & aetheris magni choros
Radijs serenat aureis, tu Rex tibi
(150) Incumbis ipsi: discute hoc quicquid tuum
Obnubit animum. Henr. Sola cum praesens ades,
Mens nubilata pristinum admittit iubar.
Tu cura nostra es, mentis & nostrae vigor.
Bolena. Depone curas, otium Reges beat;
(155) Vacare ludis tunc solent, & tunc suos
Habent amores. Henr. Sola tu nostros habes.
Admitte curam, saucius pro te hanc gero.
Bolena. Pro mene curam? vive Rex laetus tibi,
Ego laeta rapidis tradidi curas Notis.
(160) Mens laeta cytharas poscit, & suaves Iocos,
Mollesque saltus; cum voles, iungo manum;
Hen. Animumque iungas; magna pars cordis mei es,
Et magna curae. Crede iuratus loquar,
Amore pectus vulneras lento meum,
(165) Et sola nostri pectoris flammas alis.
Coniunge votis dum licet animum meis.
[p. 8]
Bolen. Ignosce Rex, iurata mens haec est mihi.
Hanc castitatis nemo decerpet rosam,
Nisi sit maritus. Henr. Crede me sponsum tibi;
Bolen. (170) Fit sponsus ille, qui prius iurat fidem,
Sponsamque ducit; Coniugem iam Rex habes;
Regina thalami facta consors est tui.
Henr. Tu iuncta Regi cum voles coniux meo
Amore fies: sit satis quando places.
(175) Et vulnus istud pectoris quando facis.
Amore prima semper & votis eris.
Bolen. Rex parce, virgo nuptias sacras volo.
Hac certa mens est, regium patiar libens,
Sed virgo amorem: discute has curas tuas.
(180) Pax parta regno est, Martius cessat labor,
Felicitatis dona ne temnas tua.
Recreare mentem fas sit. Henr. at per te mihi
Bolena fas sit: cordis idolum mei es,
Amore victum iam tuo Regem vides,
Bolen. (185) Amore victus coniugem fac me tuam.
Amare tantum coniugem possum meum.
Sed ista linque; vulnus augescit morâ,
Et cura mordet acrius quando placet.
Utinam liceret, quod cupis. Nunc dum licet,
(190) Aetatis istud perdere haud fas sit decus.
Levare moestam iam decet mentem iocis,
Curare Reges non solent quod non placet;
Annosque tristes semper oderunt suos.
Fac Aula cantu personet; saltus novos,
(195) Alloquia blanda tempus hoc pacis petit.
[p. 9]
Henr. Eamus, Aulam laeta tu mecum subi.
Brianus. En ille Regis ardor, en Regis faces.
Una est Bolena Regis incensi Venus.
Amore totus vincitur, totus perit.
(200) Et totus illam deperit, Dulce est malum;
Calamitatem naufragus quaerit suam,
Et illa virgo scilicet, cauto virum
Dum quaerit astu, regium poscit thorum.
Muliere cauta peius haud ullum est malum.
(205) Sermone pectus laedit, atque oculis nocet.
Iurando semper fallit, amplexu necat.
Sed en, nec erro, cerno Volsaeum, gravis
Res agitur intus, cura sollicitum tenet.


SCENA IV.*

Volsaeus, Longlandus, Brianus.

Volsaeus.
Longlande, Regis in tua est manu salus,
(210) Ut ecce amore totus insolito furit?
Nescit quietem, quisquis hanc flammam gerit.
Amor potiri cum nequit, tunc fit furor.
Scis ipse, magni quod volunt Reges, sibi
Licere cupiunt. Longl. Impetu Reges agunt
(215) Plerumque tantum; quod volunt, idem iubent
Cum fervet aetas cedere haud cuiquam sciunt.
Lex est, voluntas. Vols. Irritum nunquam volunt
Quod velle possunt; sit tamen votis modus.
Regis salutem quaerere, hoc munus tuum est,
[p. 10]
(220) Modum docebo. Crede, nam coelo loquor
Deoque teste; pectus hoc nostrum Tonans
Animique curas cernit; hoc unum volo,
Aeterna nostri certa sit Regis salus.
Silere vellem quod tamen cogor loqui.
(225) Arcana nosti Regis, arcanum hoc quoque
Iam nosce tandem. Nuptias Regis ratas
Nemo probabit doctus, haec certa est fides:
Catharina Regi nupsit, haud potuit tamen.
Accipere fratris coniugem frater nequit.
(230) Digna illa consors est thori, sed lex vetat.
Simulare semper est nefas quod lex vetat.
Monere Regem convenit; partes tuae
Etiam hoc requirunt: I mone, & sensum meae
Expone mentis, certa rem ratio docet,
(235) Fides revelat. Longl. Consulam, quando hoc decet,
Regis saluti, mentis hunc sensum tuae
Curasque promam. Vols. gratus accedes, modus
Hic solus esse Regio ardori potest,
Etiam saluti. Longl. pergo, tu praesto hic mane,
(240) Dum Rex vocabit. Brianus. Gratius Regi nihil
Amore tanto est; quisquis inveniet modum
Regem obligabit; ferre vix tantam potest,
Sub corde flammam; crescit ardor dum sui
Negat Bolena copiam: semper placet
(245) Habere quod quis non potest. Volsaeus Regis salus
Curanda semper omnibus; regni hoc caput
Incolume quando est, certa membrorum est salus.
Briane famam Regis & nomen cole
[p. 11]
Brianus Defendo famam: Rege pro nostro mori
(250) Etiam est decorum; faxit, ut tantus modum
Inveniat ardor. Volsaeus Certus est, si vult, modus.
Brianus. En concitato properat ipse Rex gradu.


SCENA V.

Henricus Rex, Volsaeus, Longlandus.

Henricus.
VOlsaee, si quam rebus apportas opem,
Expone mentem; corde confuso ruo,
(255) Mens lapsa retro cedit, huc volvor tremens,
Illuc revolvor dubius; ac Ponti velut
Incerta motus unda non capit suos,
Sic flector, & sic agitor, & languens feror.
Volsaeus. Haec lex loquendi certa sit, Regis salus.
(260) Tuam salutem, Magne Rex, solam peto.
Necessitatis inde libertas mea est
Parere admonentem. Non decet quicquam Duces
Nescire magnos; quippe quos multi timent,
Qui regere certo multa consilio solent.
(265) Praeesse populis vos Deus Reges cupit,
Et iura ferre subditis; non est, reor
Errare Regum; namque dum peccant Duces
Peccare certo vulgus exemplo docent.
Hen. Errare forsan me putas: Vol. Equidem puto,
(270) At ipse nescis; error incertus tibi est,
Catharina non est, quam putas, coniux tua.
Quaeque ante coniux fratris Arthuri fuit,
[p. 12]
Rex, esse Coniux non potest unquam tua.
Oraculorum si fidem certam petis,
(275) Sacrae loquuntur paginae; toto docent
In orbe Docti; sapere Rex tandem decet,
Sero, sed error sero ponendus tamen.
Henr. At iudicata res fuit; quicquam hic cave
Movere rursum, Pontifex legem dedit,
(280) Permisit idem. Volsaeus. Fateor, erravit tamen,
Aeternus ille quod vetat mundi Tonans
Permittere ipse non potest. Hen. Doceas modum;
Tollatar error si quis est error meus.
Ignoscet Aether, error aetatis fuit.
(285) Consilia saepe prava decipiunt Duces.
Vols. Putata thalamum deserat Coniux tuum,
Modus unus iste est; alia succedat tuam
Coniux in Aulam. Pontifex legem dabit,
Permittet idem cum voles; error prius
(290) Sit notus illi; nemo delicto favet,
Cui certa curae est omnium Regum salus.
Henr. Longlande, quod res poscit, actutum expedi.
Perscribe Romam, notus error sit meus.
Dicatque summus Iudicem Iudex meum.
Longland. (295) Curabo iussa: Sacra Maiestas tua
Etiam per Anglos discuti hoc quicquid latet,
Nam magna res est, iubeat. Henr. Hoc curâ simul
Habere certam coniugem iam Rex volo.
Ducatur alia, Iura si ductam negant.
Volsaeus. (300) Sit alia magni Galliae Regis soror,
Est digna Rege, Regius sanguis simul.
[p. 13]
Henr. Istud videbo, quod petit tempus, sile.
Vols. Curabo quicquid postulat Regis salus.


SCENA VI.

Henricus Rex, Ratio, Pietas, Clementia.

Henricus Rex.
IAm certa sors est, sortis inveni modum
(305) Abeat, recedat, esse quae Coniux nequit
Prima est salutis cura, regnorum altera.
Catharina Coniux, cuius acceptae pudet,
Retinenda non est; abdico, eiuro, abnuo.
Mihi Bolena liberos coniux dabit.
(310) Votum hoc*amoris est mei; haec Coniux placet.
Rat. Catharina linquat Regium Coniux thorum?
Abeat? recedat? iura Naturae dabis
Sic versa retro? Henr. Iura Naturae sequor,
Haec esse coniux non potest; non, non potest.
Ratio (315) Quae lege duci potuit, esse quid vetat?
Retinere ductam coniugem leges volunt,
Mandat Monarcha Coelitum. Henr. Sponsam mei
Retinebo fratris? Non licet. Ratio. Fas est tibi,
Fas esse quod vult Pontifex: legem dedit,
(320) Edixit idem nuptijs nullam tuis
Obstare legem. Crede Sacrorum Patri.
Hen. Amo salutem; non placet. Ra. Tibi non placet
Tam sancta coniux, moribus quae iam suis
Ornat Britannos, sancta quae meritis Deum
(325) Conciliat Anglis, clara quae proles Ducum
[p. 14]
Regumque sanguis? Henr. Non placet, curam meae
Gero salutis. Pietas. Scilicet curam tuae
Geris salutis, iura cum spernis sacra,
Et quod refixit Pontifex. Henr. nil hoc moror;
(330) Erravit ille Pontifex, sed nunc mihi est
Tollendus error. Pietas. Nempe te pietas movet.
Cum foeda flammis pectus incendit Venus.
Vereare Coelum, corda scrutatur Tonans
Tumefacta Regum; ludere Impietas nequit
(335) Vindicta certas quando molitur faces;
Henr. Deus ipse, nostris aperit hunc sensum malis,
Etiam favebit. Piet. Scilicet Veneri tuae
Tonans favebit; Coniugem quando tuam
Coniux repellis impius; quando placet
(340) Aetatis illud, & tuae patriae lues,
Monstrum impudicum, infame, saecli dedecus.
Ratio. Etiamne ratio nulla te Regem movet,
Vereare famam. Henr. Fama me Regem movet,
Incerta thalamos dum meos Coniux tenet.
(345) Probare debet fama, quod iam Rex volo.
Sancire ferro quicquid est, fixum sedet.
Clem. Ferrum benignos non decet Reges; tuam
Benignitatis iure famam sancies.
Ubi saeva regnat ira, non regnat diu.
Henr. (350) Peragere mens est quicquid optavi prius.


[p. 15]

CHORUS.
Virginum Anglicarum.

CRudelis Amor, quot mala misces
Animum Regis quando fatigas?
Non tot gravidos Gargara culmos,
Non tot motus Euripus agit
(355) Non tot minimas pontus arenas.
Crudelis Amor! miseros torques,
Pectora flammis quando peruris
Usque catenâ longâ curas,
Usque dolores luctusque trahens.
(360) Quisquis venerem pectore claudit,
Numerat longas tetricus horas,
Deserit aegri taedia lecti,
Temnit lautae gaudia mensae.
Nescit laeso corde quietem
(365) Et lento consumitur igne.
Tyrio quanquam fulgeat ostro
Multis quanquam det iura plagis;
Vetito pectus si ardet amore,
Miser aeternâ est compede victus.
(370) Et fit foedae victima Veneri,
Tantumque suo servit Amori.
Amantium haec est servitus
Placere semper alteri
Semper moeret, semper & horret,
(375) Quidvis sperat, metuit quidvis,
[p. 16]
Aestuat horrens, torpet anhelans
Quid te exagitas Rex Henrice,
Quid tot pectoris acuis motus?
Dirum est aliquid quodcunque doles,
(380) Quod te miserum misere inflammat,
Quod nec amando lenire queas.
Heu te, ubi doctae regula vitae,
Et prima doctrina iuventae?
Heu te ubi, sacri virtus animi
(385) Constans validis pectus in armis?
Omnia dirus consumit amor,
Et te miserâ tabe peredit.
Placet heu Regi sola Bolena,
Placet heu Regi sola libido;
(390) Et sua nescit damna laborans,
Inter Scyllas atque Charybdes.
Nam sic perit, qui deperit,
Non est suus qui sic amat,
Sero sapiet cum mala noscet,
(395) Et cum patriam fregerit omnem.
Non casta placet Regina viro;
Spurcae thalamum pellicis ardet;
Non ulla placet probitas morum
Totum meretrix possidet animum.
(400) Anglia quos nunc, Anglia quos nunc
Tristi mittes pectore luctus?
Hic Regis amor certa ruina est;
Unaque patriam foemina perdet;
Dicent nostri saepe Nepotes,
[p. 17]
(405) Foemina validos perdidit Anglos;
Foemina molles reddidit Anglos;
Dum Rex turpi servit amori
Optima Patrum sacra reliquit.
Heu flenda dies, heu flenda dies!
(410) Longae nobis lachrymae restant,
Et saeva Patrum fata timentur,
Amor hic blando vulnere laedens,
Postea saevo vulnere perimet.
Amoris iste finis est,
(415) Perire semper, nec mori.
Continue

ACTUS SECUNDUS

SCENA I.

Catharina Regina, Thomas Morus,
Pedissequae.

Catharina Regina.
BEate rerum Rector, aeterno regis
Qui cuncta nutu, vitaque & lex omnium:
Cuius serenos sancta Maiestas polos
Aeternitatis lege fatali movet,
(420) Regumque Sceptra fraenat, & mundi vices
Eadem gubernat. Ergone incerto fluunt
Humana casu, despicis terras Tonans,
Et fata rerum sorte volvuntur suâ?
Aurate Phoebe, Magne saeclorum Parens,
[p. 18]
(425) Lucisque Rector; tuque quae noctu vagas
Regis cohortes syderum, & noctem face
Dubia gubernas semper hos luctus gravis,
Cernetis imbres? nulla nox, nullus dies,
Quin effluentes cernat abrupto meas
(430) Torrente lachrymas. Occidens Phoebus videt,
Videt & renascens, unus est nostrae*labor
Et cura vitae, flere. Quo tandem Deus,
Et usque & usque pateris, & lentâ nefas
Permittis irâ! Scilicet quando tuas
(435) Observo leges, regij quando thori
Intacta servo iura, nec pravo fides
Violata motu est, regia expellar domo
Non digna Coniux? iam datam solvit fidem
Rex & Maritus; pellici adstringit fidem,
(440) Et impudicum Regios scortum thoros
Maculare tentat. Culpa quae tandem est mea?
Semper maritum casta dilexi meum,
Coluique Regem, tota Reginam Anglia
Non usitatis me extulit semper modis.
(445) Et nunc, & istud regio in solio probrum,
Et nunc, & istud regio scortum in sinu,
Et nunc, & istam regiae labem domus,
Expulsa, & abdicata, & eiecta, & vaga
Videre cogar exul, atque exul pati?
(450) O immerentes! immerentes sed tamen
O ite lachrymae! Perijt insano meus
Amore Coniux, corde me extrusit suo.
O dira, falsa, incerta regnorum fides!
[p. 19]
Tho. Mor. Regina, tanto quid tuum luctu quatis
(455) Animum immerentem? solitus excedit genis
Rubor decorque? Si quod insurgit malum
Oppone pectus; si quis excruciat dolor
Aperi dolorem. Cath. Quisquis est nostrum dolor
Animum flagellans, notus est cunctis dolor.
(460) Amor ille regis coniugis, meus est dolor.
Morus. Ventura luges; tantus incertâ dolor
Causâ creatur; tempori aptari decet,
Sperare semper: impetu sese suo
Amor iste franget; indoles Regis diu
(465) Servire nescit. Cath. Non capit leges amor
Nisi se fatiget, cedere haud unquam volet.
Et fascinatus in nefas praeceps ruet.
Mo. Scelus istud Anglus non feret; Ca. Multi ferent,
Et prava Regem consilia secum auferent.
Mo. (470) Meliora cernes. Ca. Nempe cum expellar domo,
Regno, throno; nam restat hoc unum, reor.
Morus. Tolle omen istud, nostra Reginam Anglia
Nunquam repellet. Cath. Regis hic agitur salus;
Accusat ipse nuptias, negat ratas.
(475) Obijcere crimen non potest; pellex placet,
Et casta Coniux displicet. Mor. Brevis est furor
Ab amore semper; illa quae Regi placet,
Mox displicebit. Cath. Nescio, mentem timor
Percellit atrox, serpit in corpus gelu,
(480) Et dubia noctis pectus excruciat fides.
Vidi soporem membra cum caperent levem
Diadema raptum vertici, & sceptrum meas
[p. 20]
Liquisse dextras, horrui, exilui, steti
Attonita, sed mox Regiâ avellor domo.
Morus. (485) Nox ista fallit, fluxa noctis est fides,
Umbratilique somnus imponit dolo.
Equidem dolore vix potest aliquo tuum
Carere pectus; Indolis magnae vigor
Iniuriarum ferre tot fraudes nequit.
(490) Sperare liceat attamen: Causam tuam
Defendet Anglus, Pontifex, Caesar, tua
Ibera Tellus; pectus hoc siquid potest,
Etiam patebit ultimae pro te neci.
Cath. Grata est voluntas ista; si Regem petas,
(495) Defende causam More. Vos mecum meae
Venite Famulae, vester in nostro est dolor
Amore. Pedis. I. Noster in tuo est luctu dolor,
Et dum dolore Regium pectus fremit,
Artus tenellos nulla pertentat quies.
Cath. (500) Meum est timere quicquid impendet mali,
Pedis. 2. Nihil evenire triste Reginae potest,
Quin hoc ruinis terreat pectus novis
Cath. Venite mecum; cuncta disponat Tonans.



SCENA II.

Henricus Rex, Brianus, Bolena.

Henricus Rex.
BRiane, dic quae fama iam Regis tui est?
Brian. (505) Regem salutis esse sollicitum suae.
Namque una toto potior est regno salus,
[p. 21]
Hen. Quid de Bolena? Bria. Regio dignam thoro,
Dignamque sceptro virginem, dignam tuo
Amore amicam Henr. Nobiles ecquid mei?
(510) Ecquid Senatus? Brian. Quod placet Regi, placet;
Curanda semper, inquiunt, primum est salus.
Hen. Istos veremur attamen. Bria. Paucos timor
Invasit aliquis, causa quae sit, haud sciunt.
Iudicia populi nemo Rex curat sui.
(515) Regem sequuntur Nobiles quando favet.
Spes dignitatis allicit; Iudex sui
Nemo esse Regis debet. Henr. Ast ordo sacer.
Quid ille de me? Brian. Murmurat, causas petit,
Divisa partes studia iam multas habent.
(520) Probare multi non volunt, plures probant.
Hen. Quid tu Briane? Br. Regibus quicquid lubet,
Istud licet: nam Iura Reges non ligant.
Quae grata sunt, sunt licita regnanti bona.
Amare primum quod volunt, dein frui.
(525) Regum est voluptas, subditos decet labor.
Hen. Agedum voluptas haec mea est; hoc cor meum,
Haec spes, Bolena, pallidum excutias metum,
Et mordicantes exulent curae procul.
Fies beata Regis amplexu tui.
Bolena. (530) Isto licebit, cum voles, tantum modo.
Duces pudicam, virginem, castam, probam.
Fides pudoris integra est. Equidem tuus
Mihi iam medullas tangit, & fibras amor,
Tuoque vultu vulneror, nunquam tamen,
(535) (Gemmata Coeli tecta, Divorum Domos,
[p. 22]
Ipsumque testor lucis aethereae iubar)
Nunquam pudoris claustra solventur mei
Nisi nuptiarum vinculo. Henr. Regis preces
Etiam repelles? Bolen. Cum pudore sint preces.
Hen. (540) Cum amore sunt. Bo. Nec virginem solvent preces
Nec amor pudicam. Henr. Nempe tu nescis tuum
Amare Regem. Bolen. Te meum Regem colo;
Si vis amabo coniugem. Nosti meum
Quo flagret igne pectus, at pudor placet.
Henr. (545) Briane, cura ne quid huic desit meae.
Subite in Aulam, consilia volvam hic mea.
Brian. Longlandus ecce, Regis affatum petit.


SCENA III.

Henricus Rex, Longlandus.

Henricus.
UT semper aequor turbido impulsum Noto*
Vel huc vel illuc fluctibus fractis cadit;
(550) Sic vita Regum; turba curarum influit
Et turba rursum; nulla regnantum est quies.
Si arridet aliquid Principi, haud vulgo placet.
Et iudicare Principem cuncti volunt.
Nunquam voluptas libera est. Testor tamen
(555) Radiantis Aethrae Numen, aut votum assequar,
Aut cuncta vertam. Nullus in Regem est satis
Iustus tumultus; Arguant, damnent, fremant,
Sceptrum Bolena capiet, & Regis thronum.
Haec est voluptas, & voluntas est mea.
[p. 23]
(560) Longlande quid tu? Longl. Parui iussis tuis;
Discussa res est tota; nec certi satis
Iuris quod optas. Nuptias cuncti probant;
Dubitare pauci vix queunt. Menti tuae
Hanc adde legem; quod volunt docti, sequi,
(565) Una est salutis, crede Rex, certae via,
Quod lege certâ Praesulum sanxit Pater
Mutare nolle. Henr. Rursus in dubios trahis
Animum tumultus. Longl. Tota Reginam Anglia
Amat, petitque; sanctitas vitae placet,
(570) Castique mores, & pudor, pietas, fides.
Reperire virtus ipsa maiorem nequit.
Henr. Decus omne, fateor, integrae vitae tulit.
Tam sancta, tam pudica, tam affatu gravis.
Virtute radiat, iubare quam Phoebus magis.
(575) Quid fiet ergo? deseram quod Rex volo?
Quod amo? quod isto pectore occlusum latet?
Meum revellam cor mihi? Nunquid mihi &
Quicquam est timendum? Lon. Forsitan Caesar tibi
Rex, est timendus; namque Reginae suam
(580) Putat esse causam. Crede Rex Burgundica
Domus hic laborat; dedecus nescit pati
Regalis ille sanguis, iras colligit,
Subitoque motu saevit, & quod non cupit
Severitate vindicat. Henr. Rursum abripis
(585) Mentem in tumultus, Caesar est armis potens,
Validâque totum territat mundum manu.
Et imminere iam meis regnis potest.
Quid heu? quid amens corde turbato loquor?
[p. 24]
Istum verebor Caesarem, & sceptrum geram?
(590) Parebo regnans Caesari? Plusquam est satis;
Fiet, quod opto. Pontifex utinam meos
Probet dolores! Debet hic multum mihi;
Iuvi vocatus, quicquid optavit, dedi.
Meritis rependat gratiam. Longl. Novit tuam
(595) Iam Roma causam, Pontifex motus dolet,
Favere vellet; merita commotum trahunt.
At statuat aliquem ut arduae causae modum
Ab urbe mittit Iudicem. Henr. Quem? edissere.
Longl. E purpuratis Patribus Campegium.
(600) Volsaeus alter iunctus est Iudex simul.
Henr. Bene est, soluto corde iam liber feror.
Audita multos causa dissolvet dolos.
Nunquam recuso Iudicem: actutum meas
Subeat in oras. Long. Angliae portum tenet,
(605) Subitque regnum. Henr. Perge quod superest, tuis
Hoc mando curis; quod petit tempus, para.
Longl. Sed en Senatus, Regium accedit thronum.


SCENA IV.

Senatus, Henricus Rex, in Senatu Roffensis Episcopus, Morus, & alij.

Roffensis.
FOrtunet Aether, Magne Rex, sceptrum hoc tuum.
Vides Senatum, causa commotum trahit
(610) Tuae salutis, consule & regno, & tibi;
Precamur omnes; Anglia expandit manus
[p. 25]
Supplexque Regi lachrymas offert suas.
Nunquam repelle coniugem, sanctam, piam,
Et castitatis inclytae exemplar novum.
(615) Vis magna Regum est; aureâ quicquid face
Surgens ab undis lustrat, aut tegit cadens
Curru soluto Phoebus; hoc Reges habent.
Submissa Tellus, ceu vices magni gerant
Tonantis, illos suspicit, tremit, colit.
(620) At ipse Regum Rector, & Regum est Deus,
Cuius tonantes Numen horrescunt poli,
Timentque Manes; Hunc decet Reges Deum
Semper pavescant: si quis irritet polos
Superbientis error infandus throni,
(625) Frustra haud coruscos aethere incusso globos
Molitur, altos vertices Regum quatit,
Et regna vertit integra, & plebem opprimit.
Istud verendum est, una ne totum premat
Ruina regnum. Non feret, nunquam feret
(630) Quod obstinatâ mente moliris nefas.
Ejicere ductam coniugem, & foedâ sacrum
Polluere thalamum labe. Non dubio est locus,
Rem iudicatam solvis, & certam negas.
Latere Regum scelera non possunt diu,
(635) Iam fama sparsit. Ista transversos agit
Cupido Reges; cordis imperium Venus
Exercet omne, ratio deiecta est loco,
Animum voluptas cum subit. Sit Rex satis,
Audi monentes, coniugem serva tuam;
(640) Et pone quicquid impius suadet furor.
[p. 26]
Henr. Amoris iste sermo, quem Praesul facis,
Amoris in me est; nostra tibi curae est salus.
Gratum est: vereri sed tamen iam sit satis.
Nihil hic timete, conscium testor Deum,
(645) Amor hoc salutis corde sub nostro latet,
Non est libido, coniugem sanctam hactenus
Habere licuit, Regiâ excelsam domo,
Vultu venustam; placuit, ast ultra nequit.
Morus. Consulere famae maximos semper decet
(650) Reges, Ducesque; vita cum foeda est Ducum
Excutere sacrum subditi tentant iugum.
Age Rex, Bolena regium ascendet thronum?
Coniuncta Regi regium implebit thorum?
Quid Fama dicet? Vulgus infamem putat
(655) Et impudicam, prostituto quae suum
Pudore passim perdita extinxit decus.
Vicina testis Gallia est, scortum hic fuit;
Et nostra testis Anglia est; virgo hic prius
Fregit pudorem: fabula & vulgi probrum est.
(660) Ut nempe consors Regis impura manu
Tua sceptra tractet? Magne Rex, famae tuae
Meminisse debes, laesa vix unquam redit.
Et Christiano nuberet Regi impia?
Sectam Lutheri sequitur, & mores simul.
(665) Ea fama vulgi est. Tu tuum serva decus,
Titulo superbus iam novo, dum Ecclesiae
Defensor audis. Roma nam nunquam hoc nefas
Amica cernet, ipsa damnabit nefas.
Henr. Probata More iam tua est Regi fides;
[p. 27]
(670) Grata est voluntas. Ista ne rursum occinas,
Commenta vulgi; ficta sunt quae iam refers;
Bolena Virgo est, fama mentitur levis,
Sic saepe lacerat optimos vulgus viros.
Famam Bolena temnit, involvit suos
(675) Virtute mores. Sit satis; nunc dum est opus,
Quem Roma mittit Iudicem, occursu prius
Excipite vestro, cerno, namque ad nos subit.


SCENA V.

Campegius, Henricus Rex, Volsaeus.

Campegius.
Urbemque & Orbem qui sacrâ fraenat manu
Regum secundus Arbiter felix tibi
(680) Iubet esse Regnum: filium amplexu sacrae
Dilectionis stringit, et retinet suum.
Henr. Vivat beatus Pontifex, Regum parens,
Dominusque rerum. Cam. Iudicem causae hic vides;
Me misit ille, mandat ut causae Arbiter
(685) Volsaeus adsit. Hen. Sit licet, votum hoc meum est,
Decernat aequum quicquid errorem facit.
Campeg. Iam certa totum fama pervasit solum.
Miratur ipse Pontifex, urget graves
Caesar querelas, omnium est certus dolor.
(690) Si causa nostro caperet arbitrio modum,
Gauderet Orbis. Henr. Opto, vos finem date.
Regenda vestro iam mea arbitrio est salus.
Campeg. Utinam liceret lite non motâ exequi
[p. 28]
Quod poscit aequum. Volsaeus. Fortè, Reginae prius
(695) Suadenda pax est; ut reor, pacem volet.
Modesta, sancta est, pacis optabit locum
Ut sola vivat. Campeg. Ergo Reginae prius
Tentetur animus; sola si vitam expetat,
Res acta tota est; Iudices si nos volet,
(700) Praesto ad tribunal adsit. Hen. Hoc iam sit ratum.
Nihil moror, Volsaee Reginam mone.
Subeamus aulam, consilia non deerunt nova.


SCENA VI.

Catharina, Volsaeus, Varamus

Catharina.
QUis iste rumor? Iudices ergo meae
Ab urbe causa Pontifex Magnus dedit?
Varamus (705) Regina, sic est, purpuratus hic Pater
Adest ab urbe, Iudicem hunc fas est pati.
Cathar. Ergo obstinatus Regis insultat furor?
Et ista coeco corripit victum impetu
Libido regem? Magne Coelorum Tonans,
(710) O qui recessus cordium & fibras vides,
Imosque scrutans pectorum nosti sinus,
Et ista pateris? istud amentis nefas
Facinusque Regis? Varam. Tanta tempestas tuum
Ne turbet animum, diriget causam Tonans,
(715) Volsaeus eccum; fortè mandatum feret.
Vols. Regina vive; Cath. Nempe, Reginam vocas.
Vo. Etiamque veneror hactenus. Ca. Nempe hactenus?
[p. 29]
Quid est? quid urges? Vols. Nuntium pacis fero
Si grata pax est. Cath. Grata pax est, si mihi
(720) Pacem relinquas. Volsae. Si voles; iam Iudicem
Huc Roma misit, ipse connubium ut tuum
Cum Rege noscat; solvat, aut ratum probet.
Haec est potestas. Cath. Nempe connubium ut meum
Cum Rege noscat? Pontifex istud prius
(725) Sanxit, probavit, annuit; magni duo
Iunxere Reges dexteras, foedus ratum
Fecere nostrum, nata proles est mihi
Regique, tota gratulata est Anglia,
Applausit Orbis. Ecce bis denos simul
(730) Habitamus annos, certa connubij fides
Dubios reliquit optimos nunquam viros.
Quid nunc? & actam rursus agere rem cupis?
Volsaee tanti causa tu solus mali es,
Perdisque Regem. Scilicet quando tua
(735) Gravis est libido, nec tibi Nepos meus
Favere Caesar iam potest, in me irruis,
Et dira fundis odia, & exitium ingeris.
Vols. Suadere pacem venio, si pacem voles
Praesto est tribunal si negas. Cath. Cede hinc, abi,
(740) Veniam ad tribunal, causa me audacem facit.
O sors! & usque & usque me iactas tuis
Adversa fatis? ergo Connubij mei
Quisquam revellet improbans Iudex fidem?
Aeterne Genitor, cernis hos fletus meos
(745) Animi dolores cernis, ô aliquod mihi
Solamen à te! Procur. Domina, ne tanto tuum
[p. 30]
Confunde luctu pectus, en Regem vides,
Venit ad Tribunal, Iudices adsunt simul.


SCENA VII.

Campegius, Volsaeus, Henricus Rex,
Catharina Regina, Brianus, Varamus.

Campegius.
OPtanda fuerat optimae pacis quies;
(750) Spes ista non est; causa Iudicium petit.
Et nunc sedemus Iudices. Summus iubet
Princeps sacrorum Pontifex. Tabulas lege,
Nostra ut potestas constet, & causae modus.
Recitatur Pontificis mandatum.
Vols. Dicenda nunc est causa, Rex adsit prior,
(755) Regina deinde. Ferre Maiestas suos
Utrimque debet Iudices. Campeg. Nunc tu prior
Pro Rege loquere, deinde Reginae vices
Quisquis subibit, Ordo Iudicium regit.
Brian. Pro Rege causam, quando Maiestas iubet
(760) Aggrediar. Var. Agedum postulat nondum hoc locus.
In hunc & istum Iudicem assensum prius
Require nostrum. Brian. Iudices ambos dedit,
(Recitata lex est) Pontifex; nulla est mora;
Certa est potestas. Vara. Lex sit, assensum negat
(765) Regina, quivis non dari Iudex reae
Debet, potestque. Bria. Certa lex est, quamdiu
[p. 31]
Revocata non est, aut novam legem doce.
Aggrediar iterum. Proc. Provocat, nondum tibi
Dicenda causa est: nec locum, nec Iudices
(770) Regina patitur. Cath. Provoco, appello; meus
Sit ipse Iudex Pontifex. Camp. Quid te movet
In hoc Tribunal? Iudices aequi sumus.
Mandata promas, ipse discedam prior.
Cathar. Nec iste Iudicij locus; nec Iudices
(775) Favent querelae. Litis author hic sedet
Rex ipse cunctas Angliae fraenans plagas;
Ego peregrina. Iudices ambos sibi
Rex obligatos novit, & sperat suos.
Utrumque fecit Praesulem. Testor Deum
(780) Pro lite nullus pectus infestat timor;
Haec causa nostra est, provoco. Vol. Frustra, novam
Vel prome legem. Henr. Quid tuas tanto genas
Regina fletu spargis? haud odio meus
Animus laborat, conscium pectus pati
(785) Istosque dubia mentis haud possum metus.
Cura est salutis; causa dicatur, volo.
Pronuntiate Iudices, nec sit mora.
Cathar. Nil provocatae Iudices causae dabunt?
Vol. Nec fas, nec aequum est, causa dicenda est tibi.
Cath. (790) O Rex, per istas lachrymas, si quid mei
Amoris in te est, supplicem cernis tibi,
Licet ipse nolis, Coniugem, cernis tuam
Tuique amantem Coniugem; per has manus,
Per ista genua, per tuum sceptrum, precor,
(795) Per hanc meam, per hanc tuam natam, precor,
[p. 32]
Concede Lachrymis aliquid, & quondam tua
Concede charae coniugi, Iudex tuam
Meamque summus Pontifex litem audiat.
Henr. Regina, surge, quod petis, fiat volo.


CHORUS.

Virginum Anglicarum.

(800) QUicunque amat flecti potest,
Humanitatis est capax.
Libido succumbit sibi,
Cum pectus affectu tremit.
Rex ferre non potest suae
(805) Lachrymas pudicae coniugis.
Animumque movit intimum,
Vultus nitentis syderis.
Sed ferre non potest diu,
Venus quod obstat ausibus.
(810) Iterum redibit ad nefas,
Et rursus ardebit iecur.
Simulare Reges sic sciunt,
Vincuntur & vincunt tamen.
Paucis Bolena nutibus
(815) Flammam excitabit maximam.
Haec est amoris magna vis
Nil ferre quod flammas premit.
Haec foeminae vis pervicax,
Voto potiri quod iuvat.
(820) Victor resiste qui potes,
[p. 33]
Namque illa vincens opprimit
Bolena iam Regem tenet,
Flammam fovet, sed se negat,
Et dum negat flammam fovet.
(825) Damnosa lateri fit comes,
Tractat dapes, tractat thoros,
Tractando Regem decipit,
Tractando Regem lancinat.
Perversitatis est genus
(830) Miseros amore fallere.
Sic sauciat placens amor,
Et amando saucios necat,
Frustra tamen, Rex hic amas,
Nam Roma non probat scelus,
(835) Haec certa semper est fides,
Probare quod fecit Deus.
Favere Roma dum solet
Fallere fidem nunquam solet.
Prement Tribunal Iudices,
(840) Sed hi probabunt nuptias.
Quod lex probat, nemo improbat;
Lex certa vitae regula est.
Non aequitas probat nefas,
Cum fert tribunal aequitas.
(845) Crudelis illa plus tamen
Saevire contendet Venus.
Thronum Bolena regium,
Sceptrum Bolena regium,
Thorum Bolena regium,
[p. 34]
(850) Ascendet, accipiet, premet.
Restare semper lachrymae,
Restare debent lachrymae.
Nos hinc cantus Virgines
Et lachrymas demus novas,
(855) Nequeunt moveri lachrymis,
Nec fata mutantur prece;
Subire fortunam decet,
Quam fata donant patriae.
Continue

ACTUS TERTIUS

SCENA I.

Henricus, Campegius, Volsaeus,
Brianus, Guilhelmus
Varamus.

Henricus Rex.
RUrsum ad tribunal, Iudices; Nunquam mora
(860) Obesse Regi debet, & tantum moram
Regina quaerit. Pectoris moti vagos
Superare fluctus nequeo, succumbo mihi,
Et dubia turbat, vexat, infestat salus.
Vacate causae Iudices. Campeg. Equidem cupis,
(865) Alia potestas facta Reginae fuit.
Et ipse Iudex Pontifex Romae est datus.
Henr. Si provocavit illa, concessa abnuo,
[p. 35]
Dicenda causa est, ferre iam nolo moras
Pronuntiate Iudices. Volsaeus. Ne sit mora
(870) Iterum ad Tribunal; quicquid hinc, quicquid potest,
Pars inde promat. Brian. Regium nutum fequens
Aggrediar ergo. Iulij scriptum Papae
Diploma promo, fraudibus ne sit locus,
Errore constat: ordo falsarum patet
(875) Cuicunque rerum. Regis Henrici fuit
Aetas tenella, at istud hoc scriptum negat.
Nam natus annos ipse bis senos fuit.
Hic nuptiarum finis, ut nostri foret
Pax certa regni: poterat at nondum puer
(880) Meminisse pacis; cumque regales thoros
Catharina consors adijt, Henricus Pater
Tristi supremam clauserat fato diem.
Petita Romae multa, descriptae preces,
Missae, remissae; quicquid est actum, puer
(885) Nescivit hic Rex: cuncta mandato carent.
Affinitatis Pontifex obicem abstulit
Equidem fatemur; alius infirmas obex
Semper reliquit nuptias, nec hunc suo
Removere iure Pontifex unquam potest.
(890) Coniuncta namque tunc suo Arthuro fuit
Regina sponso, passa quae coniux virum est,
Et dissoluto est vinculo exclusus pudor.
Haeret potestas prima, nec quicquam hic potest.
Et quod secutum est lege fit nulla ratum.
(895) Coelestis haec, & Iuris humani est fides.
Vols. Dicenda utrimque causa; nunc dicat rea;
[p. 36]
Diffugia rursum quarere hic certum est nefas.
Varam. Nullam severi iuris aut legem novam,*
Veterem aut veremur; iura Reginae probant
(900) Humana causam, nuptias nullus ratas
Obex resolvit. Provocatae cesserat
Rex ipse causae, Summus est Iudex Papa.
Cur hoc tribunal rursus? at dicam tamen,
Carere iure causa Reginae nequit,
(905) Affinitatis Pontifex obicem abstulit,
Fateris, inquis: alter est obex ais,
Coniuncta sponso passa coniux est virum,
Adire fratris potuit, haud unquam thorum.
Haec causa duplex. Verba non fallax feram,
(910) Affinitatis ergo nulla vis ratas
Dissolvit unquam nuptias: hic omnia
Humana cessant iura, nil pactis obest,
Vis nulla legum. Fuerit aetatis puer
Tum Rex tenella; crede, non aetas obest,
(915) Cum lege certâ summus edicit ratum,
Quod vult Sacerdos, Pacis augurium fuit
Regale foedus, pacis experta est bonum
Britanna Tellus. Angliae testor plagas,
Quacunque tumidum parte despiciunt mare,
(920) Florere nunquam posset hoc regnum magis.
Hic arma cessant, omnium ubertas fluit
Optata rerum, Sacra Maiestas, tuam hic
Appello mentem, testor hoc sceptrum tuum,
Saepe, inquiebas, ista debentur novae
(925) Felicitatis tempora uxori meae.
[p. 37]
Una est beatum quae facit regnum suis
Regina lachrymis. Passa sed coniux virum est,
Regisque fratrem. Si licet, testor tuum
Coeli Monarcha Numen, & Phoebi iubar.
(930) Ne iungeretur coniugi Arthurus suae
Pater ante cavit, cura matronae data est
Nam tabe Princeps corpus infirmum gravi
Languens trahebat; ipsa confessa est probae
Regina vitae, rursus appello tuam
(935) Rex magne mentem, regiam appello fidem;
Inventa virgo est cum tuum intravit thorum.
Tua ista vox est, regiâ nostram fide
Confirmo causam. Quicquid opponis, cadit;
Et veritatis Iudices lucem vident
(940) Certare levibus non decet tantum dolis
Cum causa regis anxium exercet forum.
Cam. Audita causa est; quid tamen? quid hi volunt?


SCENA II.

Roffensis, Campegius, Volsaeus, Rydlaus, Henricus Rex.

Roffensis.
Novum hoc tribunal, forma iudicij haec nova.
Inusitatum Regibus nostris forum.
(945) Rex ipse causam dicit, & causam simul
Regina dicit; ipsa Maiestas rea est.
Periere mores, Aetheris Magni polos
Nondum veremur: certa connubij fides
[p. 38]
En hic laborat. Iudices, non est satis
(950) Solia ista premere; levibus hic ingens modo
Fit pugna verbis, causa perspecta est satis
Et nota vobis. Regis in certo est salus,
Periclitatur Angliae regni salus.
Hoc cogitate. Tollite ambages fori,
(955) En scripta causa est, quisquis oppugnat, fidem
Oppugnat hostis, Cernit hoc pectus Tonans
Istas medullas cernit, atque animi sinus,
Si falsa scripsi flammeos ruptis globos
Iaculetur in me nubibus, caput hoc stygi
(960) Immittat atrae. Sacra divini probant
Oracla verbi quicquid hic claudit liber.
Si causa poscit, morte testabor mea.
Si quis senili est corpore in nostro cruor
Vocem hanc probabit. Nuptias, ô Rex, tuas,
(965) Sit testis Aether, solvere in terris potest
Vis nulla legum. Cernite hos, & hos libros;
Laborat ordo quisquis in regno est sacer.
Ca. Depone libros; tu quid in causam hanc moves.
Ridlayus. Iniquitate motus accedo forum;
(970) Et hoc tribunal. Arbitri in partes eunt,
Justa hic laborat causa dum Iudex timet;
Et iudicare clara dum res est nequit.
Ubi nunc severus Angliae quondam rigor?
Etiam timetur Veritas; aut est suâ
(975) Invisa luce; lucis istius iubar
En his refulget in libris; legum sacra
Hic iura Regis nuptias firmas docent.
[p. 39]
Vox haec bonorum est. Anglia incumbit suis
Iam prona damnis, deserat nam si suum
(980) Regina thalamum schismata & sectae novae
Dubiaque penitus dividet regnum fides.
Hinc bella diris Caesar urgebit minis,
Armatus inde Civis in Civem ruet.
Pretium furoris Anglia in ferrum cadet.
Henr. (985) Haeretis iterum Iudices? frustra timent
Qui verba fundunt. Camp. Subita ne properes rei
Iudicia magnae, veritas amat moram,
Qui iudicando properat, iniusius fere est,
Henr. Res ipsa poscit clara iudicium breve.
(990) Etiam tribunal deseris? Camp. Sic est opus
Si sera causa est Magne Rex patere has moras,
Judicia Romae subita Iudex non facit.
Volsaeus. Nec ipse nostro solus arbitrio queo
Finire causam; patere Rex tempus breve;
(995) Et hoc tribunal coge cum rursus voles.


SCENA III.

Henricus Rex, Thomas Morus.

Henricus.
QUid igitur? ecce pepulit hoc pectus tremor.
Consurgit ira, serpit in fibras amor,
Instabilis instar aequoris raptus feror.
Quid, Anime, titubas? Vincar, & quod Rex volo
(1000) Non obtinebo? Non decet Regem sequi
Iudicia Legum; Iudicem nullus suum
[p. 40]
Rex confitetur, ipse mihi Iudex ero.
Bolena, quanto pectus hoc motu quatis!
Bolena, quanto concutis regnum metu!
(1005) Te odere cuncti solus ego te Rex amo.
Consurgit hostis Anglia, at pro te feram,
Quicquid ferendum est; hic amor fiet furor.
Aut hanc probabunt coniugem, quam Rex volo.
Mor. Rex magne, pauca proloquar, si das moram.
Henr. (1010) Eloquere More: plena libertas tibi est.
Mor. Regina mittit, quem vides; ut te Tonans
Regem suumque Coniugem servet diu
Eadem precatur. Scire Maiestas tua,
Iam debet istud; Iudicem missum prius
(1015) Revocat in urbem Pontifex; Iudex erit,
Dicenda Romae est causa. Henr. Dicatur, volo.
Curabo causae ut Pontifex addat modum.
Morus. Rex magne, publicare mandatum decet.
Henr. Satis ipse novi; facite Legati ut sciant.
(1020) Dic More, novi pectus & mentem & fidem;
Nunquid probabis nuptias Regis novas?
Morus. Nunquam probabo: liberam mentem vides,
Nunquam probabo. Henr. Si velim? Mor. non hoc licet
Quod semper optant Principes. Ne Rex velis,
(1025) Eijcere primam coniugem si mens tibi est,
Tibi tuaeque Patriae exitium paris.
Henr. Mihi acquiesce, More, tu per me novo
Honore surges. Mor. Nullus hanc mentem mihi
Mutabit unquam, sit licet primus tuâ
(1030) Honos in Aula; vir bonus constans manet,
[p. 41]
Quem dona flectunt esse non potest bonus.
H. Nil, More, pro me? Mo. Crede Rex pro te omnia,
Et hoc acerbae corpus impendam neci
Si sit necesse: ratio permittit nihil,
(1035) Moliris istud quando quod leges vetant.
Rex oro muta cordis hoc votum tui.
Henr. Hinc tu recede, quod petis curae ocyus.
Morus. Regina, Rex, en prodit, audi Coniugem.



SCENA III.

Catharina, Henricus, Mariae Filia.

Catharina.
ABimus ergo, chare Coniux, O nimis
(1040) Mihi triste nomen! coniugem ut coniux suam
Ultro repellat? iam tuo tota excidi
Amata quondam pectore. O fatum grave!
O sors! & istas ingeris clades mihi?
Ut te relinquam? deseram hanc Aulam tuam?
(1045) Potius per istud pectus, & notos tibi
Sinus, cruoris ultimas guttas mei.
Ferro require; plus amoris hic latet,
Quam tu cruoris exiges. Coniux. Henr. Quid est?
Dubium quid istud nomen? Cath. Et dubium tibi?
(1050) Hanc cerne prolem, Filiam hanc coniux tibi
Non dubia peperi. Nunquid eijcies parens?
Henr. Sit ista nata nostra, fortunae est meus
Tribuendus error; Cath. Nempe fortunae tuam
Tribuere natam Genitor, & sponsam voles?
[p. 42]
(1055) Ibera Tellus cur reliqui te! tuos
Britanna Tellus cur subivi limites!
Latere potui; clara Reginae in throno
Fulsi, ut laterem: melius ah! melius lares
Potui paternos colere, Coniux ô tamen!
(1060) O chare Coniux! Henr. forsitan coniux fui,
Hoc dum putabam foederis nomen mei,
Nunc est apertus error, errorem exuo.
Cathar. Istud negabis nomen? admitte alterum.
O Rex! Henr. in isto non ago Regem loco.
(1065) Causa est salutis, iudicis vocem peto.
Cath. Patere ergo quicquid postulat Iudex morae.
Cur ante Coniux displiceo? Si quod meum est
Oppone crimen; si quod est, supplex precor
Ignosce Coniux; supplicem cernis tuam
(1070) Tuamne dicam? sum tua, & natam tuam
Hic ecce cernis. Henr. Surge, ne terram premas;
Cat. Quaenam ergo surgam? misera, deiecta, impia?
Henr. Regina surge. Cath. Nomen hoc si das mihi,
Regina sacram Regis appello fidem,
(1075) Regina nulla est, aut simul coniux tua est.
Nondumne nosti coniugem? nondum tuam?
He. Assurge Coniux. Cat. per tuam Coniux fidem,
Per sacra nostri iura coniugij precor,
Per has manus, per hos pedes, per hanc meam
(1080) Tuamque Natam, cordis excludas tui
Turpes amores, una te infestat Venus
Infame monstrum; consule & famae tuae
Meaeque solus finies litem arbiter
[p. 43]
Libido pectus foeda si linquat tuum.
Hen. (1085) Non ista causa est, Regiae opprobrium Domus
Me cogit; ipsa fervidam hanc mentem regas
Ca. Mei memento. He. sum memor. Ca. prolis memor,
En ista proles est tua. Henr. agnosco meam
Maria. Miserere Matris Genitor, & natae tuae
(1090) Miserere. Henr. Nata, sit satis, iam sum memor.
Mari. Miserere Matris He. Nulla miseria est tuae
O Nata Matris. Facere quid pro te queo?
Cath. Faceret maritus quod sua pro coniuge;
Faceretque quod Rex regiam quando fidem
(1095) Regina poscit. Henr. Vade nil deerit tibi
Praestabo quicquid Regium debet decus.


SCENA V.

Haeresis, Luxuria, Impietas, Tyrannis,
Henricus Rex.

Haeresis.
UT ecce languet? impotens, tristis, vagus
Ut huc & illuc errat? ut sentit sui
Animi labores? Agite ne pereat mihi,
(1100) Initia nostri prima sunt regni, potens
Libido, pietas pulsa, crudelis manus,
Renovate flammas cordis, in flammas eat,
Bolena mentem turbet, & motus ciat.*
Luxur. Etiamne friges? membra torpescunt gelu
(1105) Et amas Bolenam? non amas, tota excidit;
Illa, illa, sacrum cordis idolum tui,
[p. 44]
Lux illa vitae, grata lux vitae tuae;
Nec amas Bolenam? Hen. Sentio ignescunt fibrae,
Amo Bolenam; grata lux vitae est meae,
(1110) Et impedire tot meos; heu tot, meos
Cupiunt amores? Ipse coniurat polus.
Omnes laborant, ut meos, quâ vi queunt
Tollant amores. Imp. Nempe dum langues pavens,
Dum Ius vereris, dum novas leges times.
(1115) Favere Iura Regibus semper solent
Cum Iura mutant. Henr. Anglia exitium pavet,
Veretur arma, tot minas, tot iam videt
Instare clades. Tyran. Cor tibi iam Rex labat;
Regnare qui vult cuncta contemnit potens.
(1120) Armatque dextram, stabilit Imperium manus
Cum vibrat ensem. Quando Rex vim non facit
Ultro precatur; non decent Regem preces.
Iubere Regum est; occidat, qui non probat.
Henr. Amo Bolenam; testor has cordis faces;
(1125) Amo Bolenam; nullus obstabit mihi.
Haec est voluntas, iura connubij mei,
Vel mox resolvant Iudices; vel iam moras
Abrumpo cunctas, Agere iam Regem volo,
Et rapere nostra postulat quantum salus
(1130) In Regis, una dextera est mors & salus.
Luxur. Istis Bolena digna flammis est tuis.
Impiet. Tu pro Bolena iura contemnas tuâ.
Tyran. Tu quod Bolenae non favet, ferro opprime.


[p. 45]

SCENA VI.

Longlandus, Henricus Rex.

Longlandus.
IUdex recessit, Magne Rex. Henr. Iudex meus?
Longl. (1135) Quem misit ante Pontifex, Campegius.
Hen. Et hinc recessit? Long. Extulit regno pedem;
Revocavit illum Pontifex; mox mox sacris
Parere iussis debuit. Henr. Regno exijt?
Et hinc recessit? causa deserta est mea?
(1140) Quid iste rursum Pontifex? quid vult? quid est?
Nec iura nostrae Iudices causae dabunt?
Longl. Dabit ipse iura Pontifex, Iudex tuae
Vult esse causae; pareas tanto decet
Regi sacrorum & Iudici: si ius sequi
(1145) Tuae est voluntas, ius dabit custos sacri
Qui Iuris exstat. Henr. Abijt, & Regem tacens
Contempsit idem. Nulla ducatur mora;
Mea est Bolena, Regium intrabit thorum
Mihi facta coniux; Regium ascendet thronum
(1150) Regina mecum: nil moror, Iudex ero.
Lon. Ratione motus hos regas. Hen. Ratio hoc iubet
Quod mente verso. Long. coeca transversum rapit
Iam pectus ira; siste, da tempus tibi.
Henr. En ipse fallor dum breves patior moras;
(1155) Iam tempus obstat, Long. tempus est semper breve
Quando ira praeceps in nefas longum ruit.
Henr. Ducere Bolenam, quis nefas dirum putet?
[p. 46]
Lon. Qui scit te habere coniugem. He. Coniux erit.
Longl. At esse Coniux prima cum vivit, nequit.
He. (1160) Istam repellam. Long. Non licet, Iudex prius
Decernat aequus, patere Rex parvas moras.
Properasse semper poenitet, cum non potest
Nocere tempus. Henr. Iam mihi tempus nocet.
Long. Operi nocere non solet tempus bono.
(1165) Decidet ipse Pontifex causam brevi.
Henr. Decidat ipse cum volet; nunc hoc volo,
Bolena sit regina, sit Coniux mea.



SCENA VII.

Haeresis cum suis, Longlandus,
Brianus.

Haeresis.
NEmpe hoc decebat; Tartari exulta Domus,
Gaudete Manes, Angliae regnum mihi
(1170) Iam iam patebit: nuptiae sunt hae meae,
Rex dum Bolenam ducit Haeresim accipit.
Long. O magne Coelorum Tonans, ecquid paras
Miserae & trementi Patriae! totos gelu
Serpit per artus, corde confuso tremo,
(1175) Et ominosus territat mentem dies.
Haeresis. Natalis ista est Haeresi nata dies
Vestra est Sorores haec dies. Luxur. luxum volet
Meum Britannus; Luxuria quicquid facit
Faciet Britannus; Imp. Iuris excutiet iugum:
(1180) Et Christiana quicquid iniungit fides,
[p. 47]
Nolet Britannus. Tyran. Christiano sanguine
Dextrae rubebunt; exilia, caecos specus,
Ignes, catastas, verbera, & diras cruces
Miseris Britannus Christianis adferet.
Haeresis. (1185) Hic nuptiarum fructus est, hoc est nefas,
Videre tales nuptias quantum iuvat?
Iam iam licebit; dexteras, animos, fidem
Iunxere Reges; Aula laetitijs sonat.
Longl. Iterum trementi pectore & fracto feror.
(1190) Sim falsus augur ô Tonans;*ô quot neces!
O quot gementis Angliae intueor mala!
Cerno Brianum, pectoris crescit tremor.
Quid est Briane? Brian. Nuptiae Regis novae.
Bolena coniux Regis est; fidem dedit.
Lon. (1195) Quo teste tandem? Bri. Nescio, vix est satis
Notus sacerdos; acta res est; hoc cupit
Nunc Rex, Bolena regiam excelso ferat
Vertice coronam; tota iam Regis Domus
Parat triumphum, gaudijs vacat Domus.
(1200) En Rex & ipsa, prodeunt cuncti simul.


SCENA VIII.

Henricus Rex, Bolena, Grammerus.

Henricus.
QUod Angliae foelix meae, & faustum diu
Aspiret Aether, iam meis factum est satis
Factum est abunde precibus; exsolvi meam
Timore mentem, libero voto feror,
[p. 48]
(1205) Cessant tumultus conscij cordis male
Haec nostra coniux, Angliae nostrae decus,
Et digna Rege: restat*ut sacrum ferat
Diadema regni. Bole. Magne Rex quod vis, iube.
Tua est voluntas, ut tui regni simul
(1210) Sim facta consors. Henr. Decuit, & favit polus:
Granmere Praesul vertici imponas decus
Regale sponsae. Granm. Sic decet, tibi Anglia
Rex gratulatur, laeta Maiestas tua
Quod liberato pectore hoc sceptrum gerat.
(1215) Tibi gratulatur, regia o coniux, tuo
Quod rex amore Patriae Dominam dedit
Bol. Etiam hunc amorem Patria accipiet meum,
Anglos amabo semper, & Patriam meam.
Granm. Regina flecte; regium impono decus
(1220) Diadema capiti:*dexteram sceptrum impleat.
Regina vive. Henr. Gratulor, tu iam latus
Regina claude; Regium solium preme

Acclamatio.
Annet, perennet, vivat, aeternum regat.

Henr. Sit testis Aether, conscium testor polum
(1225) Fuit salutis cura connubium hoc novum.
Catharina coniux hactenus, nunc abdico:
Regina non est, abnuo; haec coniux mea est,
Regina vestra est. Festa sit regno dies;
Auspicia Dominae plebis in ludos eant.


[p. 49]

CHORUS.

Vitiorum & Virtutum.
Ubi à parte una Haeresis cum suis,
ab altera Ratio cum Pietate
& Clementia.

Haeresis.

(1230) Nunc tandem laetis resonent ululatibus umbrae,
Et piceos Styx*mota lacus Phlegetonque Acheronque
Attollant undas; fas est ridere sub Orco,
Et nova de medijs solatia sumere poenis,
Invidiam satiare suam, rabiemque replere.
(1235) O Manes, Hymenaee, Hymenaee instate sonoris
Vocibus, haec vestra nam sunt sponsalia Natae,
Dum sibi Rex nullâ coniungit lege Bolenam,
Me sibi desponsat secretis Angliâ fatis.
Luxur. Luxuria taedas praeferam,
(1240) Et Nuptiarum pronuba,
Tuos labores occinam.
Per me Haeresis semper venit;
Cui libido mater est,
Vel ambitio sui impotens.
Ratio. (1245) Quisquis secutus sensuum celer impetum
Rationis excussit iugum, infirmo pede
Cadit in ruinam. Hoc Anglia exitium est tuum.
Ratione spretâ dum fovet Regem Venus.
Impiet. Alteram taedam manus ista vibret
[p. 50]
(1250) Haeresis per me tua regna surgunt,
Dumque Rex Romae pia iura temnit,
                                    Nasceris ipsa.
Pietas. Quisquis Domini temnit habenas,
Quisquis sacras pectore leges
(1255) Eijcit, & se substrahit aris,
Nullo calcans iura timore,
Hunc Deus altâ despicit arce,
Ruit exitij nescius atri.
Tyr. Me quoque iam piceam decet hic protendere taedam;
(1260) Et sanguinea verbera dextrâ,
Haeresis armatâ dum spargit funera dextrâ,
Cumulans mortes mortibus atris,
Tum regnum stabilit, firmatque in sanguine sedem,
Lenia languent regna regentum,
Clementia. (1265) Quisquis severo pectore
Sitiens cruorem in noxium
Oblectat animum & dexteram,
Curare non potest Deum,
Uno recedit impetu,
(1270) Humanitatis & suae
Expers salutem deserit.
Haeresis. Quaerenda nunc est certa regnandi via;
Modum, sorores, quaerite & modum date.
Luxuria. Donec voluptas, Luxus, & Venus placent,
(1275) Tu possidebis Angliam, & Regem simul.
Ratio. Ubi voluptas & Venus,
Ibi nullus est usquam Deus.
Secum trahit, secum fovet
[p. 51]
Libido semper haeresin.
Impi. (1280) Donec Romanae contemnet iura Cathedra,
Firmabis imperium tuum.
Pietas. Quicunque iura Ecclesiae,
Sacrosque contemnit patres,
Et arbiter sibi legis est
(1285) Catholicus esse non potest.
Tyran. Donec districto dominabitur ense, vigebis;
Crudelitatis est novae
Firmare semper Haeresim.*
Clement. Animos severos Haeresis semper*parit;
(1290) Urit, revellit, destruit,
Secat, necat, ruit, obruit.
Misera haec videbit Anglia.
Continue

ACTUS QUARTUS

SCENA I.

Catharina, Longlandus, Maria Filia,
Pedissequae.

Catharina.
EXcidimus ergo; Regis Imperium datum est,
Thorumque pellex iam meum, & meretrix thronum
(1295) Tenet, Bolena; Regiâ expellor domo
Non digna Coniux, tollitur sacri decus
Regale capitis, & meae regni manus
Sceptrum relinquunt. Ipse Rex, heu dura vox!
[p. 52]
Rex ipse nostros pectore exclusit suo
(1300) Amens amores, exuli exilium imperat.
Nihil recuso; pellat, eijciat, necet,
Mors una nostrae finiet vitae mala.
Occidat, aberit à meâ crimen nece.
O Aula fallax! Longl. Pectoris luctum rege
(1305) Regina. Cath. Nomen tolle, iam non sum amplius.
Fortuna tantum nomen invidit mihi.
Longl. Tamen iste magnus pectoris cesset dolor,
Generosa Princeps. Cath. Faxit aeternus Tonans,
Ut quicquid in me congeret seu sors mali,
(1310) Seu Rex timoris, pectore invicto feram.
Tuli secundam, patiar adversam libens.
Longl. Nec insolescunt prosperis qui sunt boni,
Nec rebus adversis cadunt: fortem probant
Adversa mentem; prospera exitium trahunt.
Cath. (1315) Eijcere Regi si parum est, oneret manus
Regalis ira vinculis, claudat specu
Tenebricoso filiam & matrem simul.
Imò hoc patebit, cum volet, ferro caput.
Patebit istud pectus; hinc strictâ manu
(1320) Pro amore ducat sanguinem: si non sat est,
Addat Parentis funeri Natae necem.
O sors acerba! Longland. Rursus incumbis tuo
Princeps dolori, deficit qui mox suo
Sese erigebat impetu sanguis tuus.
(1325) Ne cede sorti, tempora afflictae Deus
Meliora spondet. Cath. Noster exemplum dolor
Iam nescit ullum, prisca non aetas habet.
[p. 53]
Ridenda vulgi fabula, ô vulnus grave!
Ubique dicor. Longl. Imò iam vulgus tuos
(1330) Deflet labores; sanctitas, pietas, pudor
Animo recurrunt: crimen infamem facit,
Adversa non sors; vita te excusat tua,
Fortuna casu quem premit, non est nocens.
Cath. Quaecunque veniet, grata sors veniet mihi.
(1335) At Nata lachrymis perfodit pectus suis.
O Nata! Maria. Mater quo voles Natam voca,
Sequar Parentem. Cath. Nata, te Genitor negat,
Et me, maritus; Rex, utramque exterminat.
O dura fata! per scelus nunquid meam
(1340) Genuisse dicar filiam? quo quo dolor
Quo me resorbes? Longl. Nuptias Orbis tuas
Semper probavit, crede nullum est hic scelus.
Et sancta vitam fama collaudat tuam.
Cath. Tibi, Nata, Genitor, & simul Genitrix ero,
(1345) Habebis à me nomen; & quanquam parens
Natam recuset, nominis magni notas
Ibera Tellus, & decus stirpis dabit.
Reges, avos, abavosque numerabis tuos;
Et patrueles Caesares. Longl. notum est genus,
(1350) Fortuna magnae cognita est mundo domus.
Cath. Rex ipse nobis est dolor; quanquam opprimat,
Opprimit amantem; corde sub nostro latet.
O si redimere lachrymis possem meis
Miseri salutem Regis! Longl. Hanc curam Deo
(1355) Regina linque; fata disponet Deus.
Cath. Commendo Regem; cedo, discedo, meae
[p. 54]
Venite mecum filiae. Pedis. I. Dominam sequar.
Tui dolores sunt mei, & lachrymae meae.
Ped. 2. Fortuna, Domina, quae tua est, haec est mea;
(1360) Quocunque pergis, pergo; tu famulam rege.



SCENA II.

Henricus Rex, Brianus, Volsaeus,
Guilhelmus Varamus.

Henricus.
QUid ais, Briane? Pontifex legem dedit?
Pronuntiavit Pontifex? Bri. Sic est; He. meas
Num forte damnat nuptias? Brian. damnat novas.
Domo Bolenam regiâ extrusam cupit.
He. (1365) Meam Bolenam? Bri. Nuptias primas probat.
Catharina Coniux sit tua, & regni decus
Regina portet, imperat. Quid Rex? cadit
Tuus ille fervor? Henr. Quicquid est, recita, lege.

Recitatur sententia Pontificis per
Brianum.

Brianus.*Verba ista legis: causa decisa est tua,
Henr. (1370) Decisa causa est. Anime, quid restat tibi!
Ut ecce trepidas? nulla consilij est via.
Meam Bolenan deseram? vitam meam?
Mihi revellam cor meum? summus cupit
Mandatque Praesul, fulminis sacri minas
(1375) Intentat idem. Christianus sum, meum est
Parere tanto Praesuli. Varam. Regem decet
[p. 55]
Parere tanto Praesuli. Henr. at fiet meum
Infame nomen, tota ridebit meos
Tellus amores. Varam. Credet errorem prius,
(1380) Sapuisse Regem postmodum. Vix est nocens
Quem poenitere coepit. Hen. at quisnam est modus?
Varam. Catharina rursus pristinum sumat decus.
Regina redeat, vera quae coniux tua*est,
Abeat Bolena: Crede, cura nunc tuae
(1385) Agitur salutis. Henr. Ira decedas loco;
Catharina rursus impleat Regis thoros;
Regina redeat; nulla iam placeat Venus,
Abi Bolena; desero amplexus tuos;
Meum tuumque foedus eiuro, abnuo.
(1390) Volsaee Regem perdidisti: tu mihi
Iniquitatis author, & magni nimis
Sceleris minister; tu mihi divortij
Causa extitisti. Volsaeus. Fateor, & solus fui.
Si non fuissem,*crede Rex, iam iam forem.
(1395) Tua esse Coniux fratris haud unquam potest.
Henr. Et inde nostrae damna tot passim Domus;
Inde hi labores! Varam. Non tuum Regis fuit
Turbare pacem; nuptiarum non fuit
Firmum movere foedus. Vols. at nullum fuit:
Varam. (1400) Dubitabis etiam Pontifex quando suâ
Hoc lege sancit? crimen hic nullum vides;
Ambitio tumidum reddit, & dum non potes
Primam occupare Praesulis sedem sacri,
Tua in ruinam consilia regis moves.
(1405) Nunquam Bolena placuit, at Franci soror
[p. 56]
Regis placebat; Caesari ut magno tuus
Ultor noceret animus eiecta est tuo
Catharina suasu. Regis es laesi reus;
He. Etiam hinc recede. Dignitas quae nunc tua est
(1410) Et prima Regni cesset; hoc Rex Impero.
Imo abdicare te volo. Vols. cedo, abdico.
Henr. Sit ista Mori dignitas; Morus placet,
Sit Angliae, nam mando, Cancellarius,
Volsaee, cede; quod volo, Morus sciat.
Brian. (1415) Moro indicabo; Regis hoc munus sui
Ultro expetendum, capiat, & Regnum iuvet.
Varamus. Sic redde moto pectori pacem tuo:
Parere debes Iudici, actutum iube
Regina redeat, pellicem indignam eijce.
(1420) Regno, domoque Henr. Consilia volvam mea.
Sedatus in me est pectoris moti furor.
Varam. Correctus error primus est vitae gradus
Melioris; alter non sequi errorem amplius.


SCENA III.

Henricus Rex, Bolena, Brianus.

Henricus.
QUid fiet ergo? saeva tempestas meum
(1425) Pertundit animum; dubius huc & huc feror;
Et astuantis seu Sali exundat furor,
Sic erro, & errans pectus incertum traho.
Amor hinc resorbet pectus, hinc turbat timor.
Quid heu? Bolenam regiâ eijciam domos?
[p. 57]
(1430) Parere iustum est; altera est coniux*mea,
Pronuntiavit Pontifex, certa est fides.
Nondum hos amores exuo; nostras calor
Agit in medullas, cerno quid fas sit sequi;
Haeret voluntas; volvor, & sic effluo.
Brian. (1435) Ut ecce totus haeret? abreptum dolor
Utrimque versat; dubia consilium petit,
Et implicata mens novam quaerit viam.
Bolena. Istos tumultus mentis, & cordis graves
Pateris dolores? Excidi forsan tibi,
(1440) Et iam Bolena displicet. Henr. semper places.
Bolen. Age tolle, tolle verticis nostri decus,
Istam coronam. Henr. quodquod est tuum est decus.
Retine coronam. Bolen. Coniugi Coniux mihi
Fidem dedisti, Henr. quam dedi servo fidem.
Bo. (1445) Revocanda Coniux*altera est. He. Coniux mea es.
Bolen. Regina redeat, hoc cupis, ne sim, cupis.
Et ista Regis est fides? iste est amor?
Henr. Nec amore quicquam, nec fide indignum gero;
Regina vive, tota Reginam Anglia
(1450) Iam te fatetur. Bolen. Pontifex sed me eijcit,
Et fulmen in me barbarum intorquet ferus.
Patieris? & me Regia expelles domo?
Henr. Secura vive; regium solium & thorum,
Semper tenebis; dulcis es Coniux mea.
(1455) Quid immerentes rore confundis genas?
Age redde laetae mentis irradians iubar.
Iterum serenus ora perstringat rubor.
Compesce luctum. Bolen. Pontifex luctum facit;
[p. 58]
Nec vana metuo. Henr. nullus hic hostis tibi est.
Bol. (1460) Sunt forsan omnes. He. nullus est hostis tibi.
Bolen. Nullum timebo, Coniugem si Rex amet.
He. Te Rex amabo. Pontifex nunquam hunc meo
Ignem revellet pectore: inveniam modum,
Bolen Iurata mens est & mihi, & Regi tibi.
Henr. (1465) Iurata mens est. Bol. Me tuo dignam thore
Rex iudicasti; pectus hoc nostrum tuo
Amore flagrat: si placeo, serva tuam.
Henr. Mea es Bolena, teque servabo meam.
Briane, cura deesse Reginae nihil
Brian. (1470) Curabo; num quid amplius forsan iubes?
He. Adsit Senatus. Bri. Aderit, hanc curam geram.


SCENA IV.

Henricus Rex, Haeresis cum suis.

Henricus.
RUrsum tumultus mentis, & rursum novi
Animum flagellant impetus; dubito, haereo,
Consilia desunt; Pontifex animum trahit,
(1475) Retrahit Bolena; certus, incertus feror;
Nolo, voloque: quod volo gratum est mihi;
Quod nolo, iustum est. Anglia his humeris meis
Inclinat incubatque: quicquid hic agam
Spectabit Orbis, nomen atque omen feram.
Haeresis. (1480) Parebis ergo? servies? legent & iugum
Patieris? & Rex? Henr. Nempe quando Pontifex
Pronunciavit. Haeres. Pontifex quando tuam
[p. 59]
Tibi revellit Coniugem? quando tuos
Prohibet amores? Victe Rex, da da manus;
(1485) Istum sacrorum Principem Reges timent
Qui non timentur. Indoles magnae regunt.
Parere turpe est, quando, quod prohibet, placet.
Tuum est supremum culmen, & regni caput
Tu solus exstas, qui timet Rex, non regit,
Henr. (1490) At ille Reges dirigit; Mundi caput.
Haeres. Mancipia quos fecit sibi Reges, regit.
Tibi redde temet, vendica culmen tuum;
Namque esse Reges nil supra magnos potest.
Dat iura solus Regibus Regum Deus
He. (1495) Princeps sacrorum est, & vices Christi gerens
Hominum salutem curat, & fidei sacra*
Antiqua servat. Haeres. Saxa Tarpeius regat
Romana Rector, Angliae in Regno tuum est.
Et regere populos, & dare populis fidem.
(1500) Opus est ut unum regno in uno sit caput.
Et Rex, & esse Pontifex solus potes,
Et esse debes, Subditi accipiant fidem,
Quam Rex amabit; subditi legem ferant,
Quam Rex iubebit. Pone tu legem tibi.
Henr. (1505) Non ergo nostram Coniugem avellet mihi.
Haeres. Nec hanc, nec illam quam voles: hoc Rex agas
Ecclesiae sis Anglicanae Pontifex.
Fateantur omnes; si quis obsistat, cadat.
Rex ille verus, qui sibi indulgens, nihil
(1510) Usquam veretur: quod volunt Reges, simul
Hoc posse debent. Impie. Sceptra conveniunt male
[p. 60]
Pietasque; debet sola maiestas coli,
Alios colere qui debet, est servus miser.
Fortes, Severi, Bellicosi, Maximi
(1515) Sunt magna regum nomina, haud unquam Pij.
Privata sors est. He. Iam ratum est, iam Rex ero.
Iniuriose Pontifex, ergo mihi
Fulmen minaris? Pontifex & Rex ero.
Tyrann. Haec firma mens sit, una regnandi est via
(1520) Districtus ensis, Angliam ferro potens
Teneas oportet; Christianus hic cruor
Fusus parabit sortis excelsae thronum.
Henr. Sed en Senatum cerno, quod superest, agam.
Haeresis. Satis est, Britanna Terra mutabit fidem.


SCENA V.

Henricus Rex, Granmerus, Roffensis,
Morus Senatores alij.

Henricus.
(1525) Consulere me decebat & famae & meae,
Proceres, saluti. Vester hic mecum labor
Subijt tumultus; onera portastis mea,
Et ipsa nostris Anglia ingemuit malis,
Dum laedit Orbis laesus haud famam meam.
(1530) Sed victa fama est, vicit invidiam meus
Sincerus ardor; gaudio incumbo meo
Votique compos laetor; at quod nunc volo,
Percipite, Proceres, Pontifex nuper suum
Vibravit in me fulmen, & nostrum caput
[p. 61]
(1535) Devovit Orco dum meae incumbo anxius
Multum saluti. Coniugem primo mihi,
Dominam deinde patriae novam dedi.
Ipse improbavit, Caesar in partes Papam
Pertraxit istas. Sit satis, nunc hoc volo
(1540) Ut Anglicanae Pontifex Ecclesiae
Caputque sit Rex, nominet nemo Papam.
Qui nominabit, noscet, agnoscet, colet,
Sit perduellis, debeat morti caput.
Proles Bolenae sit mea & regni simul
(1545) Haeres, fateri subditi debent mei
Sit perduellis, qui negat, mortis reus.
Haec est voluntas, hanc sequi Proceres, decet.
Granm. Iusta est voluntas, nos sequi iustam decet,
Ego te Anglicanae Rex, supremum Ecclesiae,
(1550) Veneror caput, Quiritium eiuro Papam.
Ego Bolenae filiam haeredem tuam
Regnique fateor. Sacra Maiestas tua
Quicquid peregit hactenus, totum probo.
Necessitatem dubia permovit salus.
Morus. (1555) Hac causa praeceps, una rem tantam iubet
Regis voluntas. Gran. More non regem tuum
Noscis, fateris? Morus fateor, & nosco meum,
Venerorque Regem. Gran. Non caput Regni colis?
Morus. Regni est caput, non Anglicanae Ecclesiae.
Henr. (1560) Et dignitatis iste fructus est novae?
Sic More Regi gratus es? Morus. Gratâ colo
Te mente Regem; Dignitatis si meae est
Probare quod vis; abdico; primum decus
[p. 62]
Resigno regni. Henr. More, tu nunquam mea
(1565) Ad vota transis. Roffen. Magne Rex, si lex tua
Esset voluntas, forte parerem tibi.
Jubes iniquum: nemo Regem Ecclesiae
Agnovit unquam principem, aut summum caput.
Gra. Non Anglicanae? Roff. Nemo, namque est omnium
(1570) Ecclesiarum Pontifex summum caput.
Granm. Te dignitate semper ornavit nova
Rex ipse; Regis iussa nunc temnis tui.
Agnosce Regem, & filiam; cogi potes,
Authoritate coget ipse Rex sua.
(1575) Roff. Authoritate cogat, aut certâ nece;
Non morte vincet; & metum, & mortem meae
Temnit senectus. Henr. Impium in Regem caput
Sero rebellat: augeat carcer metum,
Vincentur ambo, vincula & tetros specus
(1580) Ferant rebelles, ferre qui Regem negant.
Morus. Eamus ergo, laetus agnosco Dei
Benignitatem; carcer optatae Domus
Tranquillitatis fiet, & portus simul.
Roff. Eamus, ecce nil moror, vitam notam
(1585) Hinc inchoabo, mors diem pandet novum.
Foelix senectus, morte quae serâ cadens
Reperit coronam: quo voles, abduc senem.
Gran. Abduc Satelles, ista libertas rea est.
Iurate reliqui. Regis edictum placet?
Senat. I. (1590) Agnosco Regem Ecclesiae nostrae caput;
Regni Bolenae filiam haeredem probo.
Senat. 2. Sacri supremum culminis Regem caput
[p. 63]
Fateor coloque, sacra Pontificis nego,
Dirumque nomen. Se. 3. Et probo, & quae Rex iubet
(1595) Servanda iuro, Pontifex & Rex simul
Henricus esto, Roma quem patrem colit
Detestor illum. Henr. Sic decet, nunc sit tuae
Granmere curae, nostra qua late Angliae
Vallatur undis publicare quod volo,
(1600) Fateantur omnes, & datâ iurent fide.
Regum est fidem legemque subiectis dare.
Cum sol reducet flammeos undis equos
Voca ad tribunal conscies rursum reos.


SCENA VI.

Granmerus, Senatores,

Granmerus,
AGe, Praeco, Regis publica edictum novum;
(1605) Cum nesciuntur iussa contemni solent.

Recitatur edictum Regis.

Lustranda tota est Anglia, & cuncti sciant
Decreta Regis, Praesules, Sacrae Domus,
Urbes; probare qui novam non vult fidem,
Feriatur ense. Fusus hanc legem cruor
(1610) Sancire debet. Sen. I. forsan exemplum volens
Videre cuncti, vulgus exemplo sapit,
Terrentur alij. Si quis exundet cruor,
Si quod per urbes funus, atque haustum caput
Percellat omnes, sapere mox cuncti volent.
[p. 64]
Senat 2. (1615) Huc ad Tribunal ergo Roffensem prius
Revocemus; illum, si cadat, nemo sequi,
Nec ipse Morus mente mutata volet.
Granm. Reduc Satelles; sapere si forsan volet
Multi sequentur, suspicit vulgus virum
(1620) Colitque sanctum. Sen. 3. Non volet, mens est seni
Invicta docto, nulla mors ipsi metum
Inijciet unquam. Cernite, ut laeto senex
Vultu propinquat? Pectore in fracto necem
Contemnit audax; credite, hic nimium sapit.


SCENA VII.

Granmerus, Roffensis, Senatores.

Granmerus.
(1625) ITerum ad Tribunal, Praesul, an nondum sapis?
Necessitas suprema nunc fati tui est.
Ne sero sapias. Pontifex sit Rex tibi,
Haeres Bolenae filia. Hanc legem tulit,
Quem tu vereri Principem debes tuum
Senat. I. (1630) Laudandus iste pertinax mentis furor
Nunquam est; an ipse sapere solus hic cupis?
Roff. Rectae tenacem mentis haec aetas facit.
Speranda non est vita cum finem cupit.
Occasione laetor, haec vitam dabit
(1635) Hunc cum relinquam. Sen. 2. Morte quid gaudes tuâ?
Vicina mors est si negas: iura, & tuo
Te redde Regi, Pontifex ipse est tuus;
[p. 65]
Fateare, iura. Roffen. Pontifex non est meus;
Sen. 3. Nec Anglicanae noscis hunc Ecclesiae
(1640) Caputque Regni? Roffen. Nullus agnoscens sapit.
Non est, nec esse Rex potest. Unum est caput,
Romanus ille Praesul, & mundi est caput.
Decipere Regem nostra non debet fides,
Non haec senectus: hactenus nostri fidem
(1645) Tenuere primam, iura Romanus dedit
Sacrata Praesul. Quod novum est constans nego
Rex hic receptam tollere haud potest fidem.
Granm. Est perduellis, sapere sic solus cupit.
Pronuntietur. Roffen. Nil moror, pronuntia.
Senator. (1650) Ecclesiae quod deneges Regem caput,
Et quod Bolenae filiam haeredem haud probes,
Te perduellem dico, & addico neci.
I lictor, istud amputa seni caput.


SCENA VIII.

Roffensis, Lictor.

Roffensis.
VOx ista Regis dura, sed grata est mihi.
(1655) Mors summa vitae est, nec tamen summum est malum
Horrere sapiens non solet, certam omnibus.
Ipsi invocatam. Nescio quis se meos.
Agit per artus ardor, immutor senex,
Novumque crescit robur, & vires novae.
(1660) Benignitatis hic tua est, Tonans, favor,
Non hunc merebar. Gloriam ad tantam vocas
[p. 66]
Etiam immerentem; gloria est pro te mori.
Lictor. Hinc est eundum; ne trahas, Praesul, moras.
Roffens. Tarda est senectus, parva sed restat via.
(1665) Fulcro senectus non eget; bacule hic vale.
Properare nostri ad gloriam debent pedes.
Iterum renascor, & Iuventus est nova.

Te Deum laudamus, Te Dominum confitemur.
Te aeternum Patrem omnis terra veneratur.

(1670) Rex summe Regum, Christe tu praesens ades,
Tui labores praesulis gratos habe.
Valete cives, Anglia O misera, O vale.
Tu perage, Lictor, ecce cervicem dabo.


CHORUS.

Anglorum Exulum, seu Profugorum.

ERgo Patriae linquendae Urbes
(1675) Linquere patrias certum est sedes,
Valete Montes Angliae,
Valete Fontes Angliae.
Anglica Tellus ultima nostri
Munera luctus impressa tene,
(1680) Has tibi lachrymas, has tibi lachrymas,
Profugi & miseri solvimus Angli.
Poscimur, heu heu, poscimur heu heu!
Quicunque Romam noscimus
Et qui fatemur hic Papam.
[p. 67]
(1685) Sic misera perditur Anglia
Devota Romae filia.
Gens Christiadum devota neci est.
Sacri multo sanguine patres,
Laceram fundunt sub nece vitam,
(1690) Delubra iacent obruta flammis,
Sacros rapiunt cineres venti,
Destruit aras impius ignis,
Christusque suis pellitur aris,
Multum in templis perplacet aurum,
(1695) Aurumque reas efficit aras.
Populator amat quicquid ditat.
Pauper reus est & crucis haeres.
Verbera mixto resonant planctu,
Undique luctus, undique lachrymae,
(1700) Quisquis renuit iurare pius,
Pellitur agris, patriaque Domo.
Trahitur durae victima morti.
Sic nos abimus exules;
Agros domosque linquimus.
(1705) Heu Christianos Anglia heu non fert suos!
Heu Christiani patriam fugiunt suam!
O Rex Tyranne quo tuos,
Procul repellis subditos!
Externa regna quaerimus
(1710) Aequorque nostrum linquimus
Dum non tibi bonis sat est
Nos exuisse patrijs,
Angli exulare cogimur;
[p. 68]
Et exterorum per plagas,
(1715) Servare debemus fidem.
Manes Patrum! Manes Patrum!
Etiam sepulti flebitis,
Hinc dum*Nepotes ob fidem,
Sedes relinquunt patrias;*
(1720) Et mortuorum jam jacent,
Sepulchra ferro diruta.
Ibimus eheu, assueta prius
Placidus heu Gens vivere campis.
Pars Belgiacas incolet oras,
(1725) Pars Italicos incolet agros,
Pars Occiduos viset Iberos.
Sparsi toto protinus Orbe
Miseri latebimus exules.
Alibi Anglia, alibi Hybernia.
(1730) O dulcis & chara patria!
Anglia Tellus, Patria Tellus,
Nunc ergo Vale, nunc ergo Vale,
Sed adhuc nostros imbibe questus
Imbibe lachrymas; non sine lachrymis,
(1735) Linquenda nobis patria est
Cernere retro quoties oculi;
Dicere quoties cupient animi;
Perdita nostra est Anglia nobis
Non nos habebit mortuos;
(1740) Nostras habebit lachrymas.
Rursum ergo vale, rursum ergo vale
Anglica Tellus, patria Tellus,
[p. 69]
Has ultimas tibi lachrymas,
Haec ultima ferimus oscula!
(1745) Meminisse semper Patriae
Haec sera facient oscula.
Rursus Vale, aeternum Vale.
Continue

ACTUS QUINTUS

SCENA I.

Religio Catholica, Ratio, Pietas,
Clementia.

Religio.
Coelum, solumque, & Aequor, & quicquid suo
Immensa rerum machina amplexu capit,
(1750) Tu magne Genitor temporum volvis tuo*
Qui saecla cursu; Luna tu noctis regens;
Vos splendicantes ignibus stellae vagis,
Aer, globique nubium, & quicquid supra*
Natura versat; Flumina, & Montes, Aquae
(1755) Levium perennes fontium, Rupes, specus,
Iuvate nostras lachrymas. Perij Angliae,
Mihique perijt Anglia, heu quondam mea!
Religio Coeli filia, & Romae parens,
Demersa luctu, foeda, virgineos sinus
(1760) Lacerata, fracta, sanguine effuso madens,
Hinc uror, inde vexor, expellor, premor,
[p. 70]
Defensor ille, pro pudor! nuper meus,
Rex ille, calamo nostra qui asseruit sacra;
Henricus ille, (lachrymae vocem obruunt)
(1765) In me ruentem pellit ac stringit manum;
Ut me revellat, dissipet, tollat, necet.
O Christiani, restat exilium grave,
Aut mors acerba: Lenta succedent mala,
Ultraque mortem saevient; Manes suâ
(1770) Crudelitate rursus in mortem trahent.
Ubique luctus est meus, funus meum:
Gemunt onustae tot viris sacris cruces,
Et fracta iactas templa corripiunt faces.
Coenobiorum claustra confudit cruor.
(1775) Mors morte premitur, funeri est funus grave.
Nec una tantis Anglia est satis malis;
Hyberna Tellus premitur, hîc quisquis fidem
Servat Quiritum mortis infanda est reus.
Quousque tandem? cuius implorem manum?
(1780) Nec ulla spes est? Ratio. Nulla spes, quando suo
Exclusit animo recta quod ratio iubet,
Ruit, impetuque surgit, & coecus furit.
Rel. Nec ulla spes est? Piet. Nulla spes, quando poli
Contemnit iras, iuraque & leges premit.
(1785) Rex esse nullum cogitat demens Deum.
Rel. Nec ulla spes est? Cle. Nulla spes quando furens
Animus cruore pascitur; totus furit;
Benignitatem pectore exclusit suo.
Relig. O Magne Coeli Rector, O Mundi parens!
(1790) Si nulla spes est robur aspira meis.
[p. 71]
Vincant flagella, verbera, ignes & cruces,
Et augeantur mortibus. Sed en venit
Rex ipse; quid vult! tota concutior metu.
Meditatur iterum misera quod nimium gemam.


SCENA II.

Henricus Rex, Religio Cath. Ratio,
Pietas, Clementia.

Henricus.
(1795) IMmane quantum pectoris saevo quies
Turbata motu est! longa curarum cohors
Utrimque cingit; Subditi Regis minas
Pauci verentur, quam dedi legem, negant;
Iurare nolunt, Anglicanae me caput
(1800) Ecclesia non confitentur, & mori,
Etiam per ignes & cruces malunt mori,
Et me negabunt subditi Regem mei?
Et mihi resistent subditi Regi mei?
Non ita, cruentâ quod volo siet manu,
(1805) Si non quietâ. Christianorum Phalanx
Istas in iras me vocat; temnit necem,
Suamque tantum pertinax Romam colit.
Ista, ista Religio nocet. Vel Rex ero,
Vel hinc recedet. Relig. Ecce Rex adsum tibi
(1810) Religio, nunquid me tuâ evertes manu?
Me exterminabis? Angliâ expelles tuâ?
Tu me solebas ense tutari tuo,
[p. 72]
Et nunc cruoris ultimas guttas mei
Sorbebis atrox, hauries, fundes ferox?
(1815) Henr. Ecclesiae caput Anglicana sim, volo.
Vel hinc recedes. Religi. Quando Rex istud peti,
Hinc me repellis, esse non potes caput.
Unum est, & istud Pontifex Roma est caput.
Henr. Sit ipse Roma, me mei agnoscant caput.
Relig. (1820) Unum esse debet, una tantum Ecclesia est.
Henr. Et iura mihi det Pontifex? regnum meum
Meosque fraenet subditos? Relig. Mores regit
Et sacra regni, & subditis donans fidem
Curat salutem. Henr. do fidem & legem meis.
Relig. (1825) Hoc non tuum est, tu quod decet Reges, agas.
Henr. Cogam rebelles. Reli. Christianus non potest
Vel morte cogi. Henr. Mille diffundam neces.
Relig. Dum mille tolles, mille nascentur novi.
Henr. Furor cavebit. Reli. Ille qui resecat furor,
(1830) Crudelis auget. Henr. Igne & undis opprimam.
Relig. Hinc pulchriores semper emergunt mei.
Foecunda fio cladibus, cresco malis.
Ratio. Compone mentem; non decet Regem sequi
Quod iura nolunt. Piet. fero, si tamen sapis,
(1835) Placatus Aether siet, errorem auferet
Tibi benignus Pontifex. Henr. heu Pontifex!
Heu me meumque Pontifex regnum moves!
Relig. Agnosce Patrem, Pontifex Regum est pater.
Henr. Nunquam; recede sum Angliae nostrae caput.
(1840) Obsistat ille, quicquid est vincam tamen.
Cle. Nunquam; potestas scelere diffundens scelus
[p. 73]
Violenta durat; mitior melius manus
Regnum gubernat; efferat, quicquid ferum est.
Henr. Unum est necessum; pareant, fit quod volo.
(1845) Parere iustum est Regibus quando iubent.
Sum Rex, & idem Pontifex ero meis.


SCENA III.

Granmerus, Henricus Rex, Senatores,
Aloysia Mori uxor, Margareta filia.

Granmer.
SAevire frustra est. Magne Rex, pauci tua
Edicta curant, ordo quicunque est zacer
Ultro rebellat: nil minas curant tuas,
(1850) Nil fata curant; quodque mireris magis,
Etiam cruento confici ferro petunt.
Henr. Savire certum est attamen; flectam impios
Aut morte tollam. Senat. I. Morus exemplo movet,
Illum imitari quisquis est doctus cupit.
Henr. (1855) Vir unus ipse plus potest, quam Rex potest.
Iterum vocetur, pertinax si sit, cadat.
Mors una tanti forte terrebit viri.
En uxor, ipsa lachrymis flectet virum.
En Nata, matris lachrymis iunget suas.
Henr. (1860) Utamur illis. Prona quid tanto petis
Matrona luctu? Virgo, quid supplex cupis?
Aloysia. Reddas maritum, repetit hic luctus virum.
Marg. Reddas parentem, lachrymae hae repetunt patrem.
Hen. Reddam maritum Coniugi, & natae patrem.
[p. 74]
(1865) Flectatur ipse, pareat regi suo
Ite & movete. Aloysia. Vinculis sed sit prius
Suis solutus. Henr. Non licet, carcer tamen
Vobis patebit. Granm. Nata tu patrem move
Affusa collo, lachrymas nunquam tuas
(1870) Feret obstinatus. Marg. Vinciam amplexu meo,
Constansque pectus luctibus vincam meis.
Gran. Nihil negabit Coniugi. Aloys. faxit Tonans;
Confusa patre est tota sublato Domus.
Sena. 3. Servare totam sic potest solus Domum.
(1875) Ite & movete; pareat, parta est salus.
Henr. Quod restat, ite rursus, & poenam ultimam
Denunciate; Granm. Vanus hic rursum labor.
Ordo Minorum totus Observantium
Qui dura supra fata, Francisci genus,
(1880) Vitro insolescit, arguit Regis nefas,
Et concitatâ plebe defendit Papam.
Henr. Nefasne Regis arguit? Gran. Sic est, nefas.
Damnat Bolenae nuptias, Ecclesiae
Negat Anglicanae maximum Regem caput.
(1885) Istos secutus populus in partes abit.
Sic tota perditur Anglia. Henr. O sacrum Genus!
Coenobiorum nulla perduret Domus;
Inijcite flammas, pellite infandam luem,
Abeant, recedant, exulent, fato occidant.
Senat. I. (1890) Carthusiana Gens quoque in partes abit,
Regem fateri Ecclesia non vult caput.
Henr. Etiam hi per ignes ultimum fatum ferant;
Exterminate, morte delictum luent,
[p. 75]
Sen. 2. Nec hoc iuvabit; una mors Mori omnium
(1895) Terrebit animos. Henr. occidat, pereat, cadat.
Vel me supremum patriae dicat caput.


SCENA IV.

Morus, Aloysia, Margareta.

Morus.
QUid cara Coniux? Carcer hic non te decet.
Nec iste noster lachrymas poscit labor.
Aloysia. Ne patere, More, coniugis lachrymas tuae.
(1900) Cernis dolorem, magnus excedit modum,
Tu redde te mihi coniugem; Coniux potes,
Num me relinques? Patriam? Natam tuam?
O chare Coniux, si quid est in te mei.
O chare Coniux, si quid hae lachrymae queunt,
(1905) Per te, per istud pectoris Numen tui,
Per me, per istas lachrymas, Coniux, meas
Miserere, Coniux, liberorum & coniugis.
Morus. Et liberorum, & coniugis vivo memor
Alo. Miserere vitae. Mo. Num meae? Alo. Coniux tuae.
(1910) Bis forte denos vivere annos hic potes.
Mor. Bis forte denos? Numerus annorum est brevis,
Aeternitate nemo mutet qui sapit,
Sollicita tolle lachrymas, Moro est bene.
Aloys. Bene, crede Coniux, coniugi non est tuae,
(1915) Mihi cuncta pereunt, si peris; quae te dies
Mihi maritum tollet, hac vitam auferet.
Tu vita nostra es. heu dies! heu heu dies!
[p. 76]
Ego te peremptum claudere hoc possim sinu?
Et istud oris cernere extinctum iubar?
(1920) O spes inanes! vulnere o quanto meum
Fortuna pectus laedis! o Coniux! tuae,
Lux extitisti patriae, nunc es probrum;
Nuper nitebas Angliae primum decus,
Nunc dignitate carcer exutum tenet.
(1925) Viros vicesque More, fortunae subis:
Mor. Sors omnis in me est, quae mea est; non est viri
Timere sortem; quisquis est sapiens suâ
Spe vincit omne fortis adversa malum
Sperare quid vis certa si mors sit tibi?
Morus. (1930) Mortem quod ultra est. Aloysia. Istud est quodquod bonum.
Sperare fas est semper, haud semper mori,
Simulare mentem iam potes. Mo. Nunquam bonus
Simulare mentem vir potest quando suae
Causam salutis sustinet; fictas Deus,
(1935) Odit loquelas. Aloys. Ista te perdet tua
O More probitas. Mo. perdere haud probitas potest.
Sincera semper pectora extollit Deus.
Aloys. Sed fama nostra perditur tecum domus.
Morus. Perire iusti fama non potest viri;
(1940) Augebo famam mortuus. Coniux tuas
Compesce lachrymas; Nata tu luctus tene.
Marg. Utinam liceret; si quid est ultra, dabo.
Obtemperare solus an Regi nequis?
Morus. Obtemperare non licet Regi suo,
(1945) Obtemperando laeditur quando Deus.
[p. 77]
Marg. At dubia res est, flectere hic mentem potes.
Morus. Res dubia non est, quam facit certam fides.
Ecclesiarum Pontifex quod sit caput
Ius omne dicit, prisca decernit fides.
Marg. (1950) Roffensis ille Praesul hanc mentem facit.
Moru. Veneror coloque Praesulem, sanctum virum,
Fuit ista pridem nostra mens. Marg. At tot tamen
Iurant ubique praesules, iurant senes,
Iuvenesque*docti, Nobiles, sancti viri,
Morus. (1955) Plures recusant. Reliquus hoc Orbis negat,
Quod hi fatentur: Sentiunt aliter Patres
Fidei Magistri; Marg. Regis edictum est tui,
Probat Senatus Angliae, tune hoc parens
Solus negabis? Morus. Ipsa sic ratio iubet
(1960) Pietasque, Nata; quod facit certum fides
Lex nulla Regum tollit. Marg. At vereor parens.
Mo. Quid tu vereris Nata? Ma. Quod nimium gemam.
Morus. Meamne mortem? nullus hoc pectus timor,
Vis nulla vincet; spem facit tantam Tonans,
(1965) Non merita vita. Qui dedit mentem, dabit
Vires benignus. Nata quid rursus gemis?
Marg. At tota Dominum nostra te Domus gemit.
Et ecce misera se enecat luctu parens.
Morus. Utinam dolorem tollere hunc vestrum queam.
(1970) Sedabit illum cuncta qui sedat Deus.
Coniux Vale. Aloysia. Valere sine te non queo.
Mo. Et tu valebis Nata; Marg. Nempe sine patre.
O dura vita Patre quae tanto caret.


[p. 78]

SCENA V.

Granmerus, Morus, Senatores.

Granmerus.
HIc Morus adsit; Regis edictum iubet;
(1975) Vivere nocentes namque non debent diu.
Hoc est salutis publicae pignus novum
Servare Regum iussa. More, dum vides
Iustum hoc tribunal, loquere, quod verum decet
Probumque Regis subditum, sapere hic licet.
Morus. (1980) Regi fidelis subditus semper fui;
Sum, vivo talis. Laedere hic nullum volo;
Laesisse nunquam mens fuit; bene omnibus
Volo, precorque. Gran. Restat hoc tantum, caput
Agnosce Regem Ecclesiae. Morus. Non est caput.
(1985) Istud fateri non queo. Granm. Semper tua
Haeret voluntas pertinax: cogi potes:
Mor. Certe est iniquum: cogat & mortem inferat;
Dum vita corpus hoc reget, mens haec erit.
Gran. Ingrate More, nil tuo Regi dabis?
Mor. (1990) Hoc corpus, atque hanc, quam petit vitam dabo.
Rex pectus istud novit, & nostram fidem;
Amo fidelis subditus Regem meum:
Probare legem quam tulit nunquam queo.
Lex ista Regis sit tamen, Senat. Solus sapit;
(1995) Antistites tot inter hic Morus sapit;
Et optimates, & Senatus desipit.
Rex errat, errant quot quot hanc legem probant.
[p. 79]
Mor. Nil optimates Angliae paucos moror;
Mecum ipse sentit orbis, & patrum vetus
(2000) Ita sensit aetas. Senat. Perduellis, proditor
Et Regis hostis Morus est. Mor. Nunquam fui:
Regi fidelis hactenus servus fui;
Moriar fidelis; testor aethereas plagas,
Nostraeque testor conscium mentis Deum,
(2005) Nec fictus animus, ficta nec lingua est mihi.
Felix, valensque Rex fit, & Regnum, precor.
Senat. 2. Tot verba frustra; tollat ambages; probas
Regisne legem More? Morus. Dixi, non probe.
Sen. 3. Haeremus igitur? Regis est laesi reus.
Granm. (2010) Pronuncietur; mutet aut mentem prius.
Senat. I. Te perduellem & Regis offensi reum
Pronunciamus. Lictor I Moro caput
Rescinde ferro, vixerit. Morus. grates tibi,
Aeterne Genitor, liber & gaudens ago.
(2015) Hac grata mortis causa, cum pro te mori
Hodie licebit. Senat. I. Sit satis, tolle hinc moras.
Comitabor, illum Lictor abductum trahe.


SCENA VI.

Morus, Senator I. Lictor. Religio
Catholica.

Morus.
NE te fatiga, libero en promptus pede
Ultro praeibo; gratior nunquam mihi
(2020) Illuxit Aether; Anglia reddam mea.
[p. 80]
Mortale corpus, spiritum reddam Deo.
Lictor. At exuenda More, vestis est tua.
Morus. Tua ista, Lictor, vestis est, vestem cape
Relig. Et exuetur Angliae primum decus?
(2025) Prudentiae, Virtutis, offici decus?
Et corpus istud, inclyta Mentis Domus,
Arx illa Honoris, & thronus Constantiae,
Nudata pandet membra? Sen. Nunc dum tempus est,
Te verba More proloqui ad plebem, veto.
Morus. (2030) Etiam hoc iniquum est; liceat hoc saltem loqui.
Regis fidelis servus, & servus Dei
Fidem Quiritum morte consigno mea.
Te chara testor Anglia, occumbo tuus.
Et Christianus sanguinem effundo meum.
(2035) Tu Christe robur adde, nil mortem moror.
Licor. Ignosce, More cogor, ut mortem inferam
Morus. Mors ista grata est Lictor, & grates ago.
Habes amicum, pectus amplectar tuum,
Es pacis istud osculum accipiès meae,
(2040) Et pignus istud. Relig. O Tonans? Et hoc caput
Caput hoc secabit impiae ferrum manus?
Et illa cervix, Angliae haec cervix cadet?
Lictor. Permitte vultum, More, velabo tuum
Morus. Velabo memet, Linteo hoc utar meo.
Relig. (2045) O sol recede, en Angliae Phoebus perit.
Coelum tenebras indue, en Morus perit;
Velatur illud Luminis clari caput.
Mor. Miserere Iesu, Lictor, en cervix patet.


[p. 81]

SCENA VII.

Religio, Margareta, Angelus.

Religio.
ACtum est, recisum est Angliae toti caput.
(2050) Britanna Tellus, en tuum cecidit decus.
Britanna Tellus, en tuum columen iacet.
Britanna Tellus, en iaces, ipsa hic iacet.
Hoc ecce Mori funus est funus tuum.
Moriuntur omnes unus hic quando perit.
(2055) Heu More quantus Angliae est luctus tuae!
Marg. Ergo peractum est? sufficit nunc ut gemam.
Rel. Lachrymetur ut tota Anglia, hoc funus sat est
Mar. Et nil relictum est? & nihil? vitae nihil?
Ubi vultus ille, heu, Angliae quondam iubar!
(2060) Et reticet os, os aequitatis organum?
Et corpus illud Angliae fulcrum suae;
Examine, mutum, mortuum, abiectum iacet?
Henrice facinus hoc tuum est; iussu tuo
Iacet peremptus, qui tuis flecti dolis
(2065) Donisque nunquam potuit. Ah, ah, ah Parens!
Ego Nata certum iam colo Numen tuum;
Ego Nata Manes veneror, & colo tuos,
At dum sepulchro corpus hoc condo tuum
Lachrymas, supremum filia munus, cape.
Reli. (2070) Quid agam? quid eheu? cuius implorem manum?
Et hinc abibo: vivet? & vivet diu
Hoc fulminandum perfidi Regis caput?
[p. 82]
Et non tonabis magne Coelituum parens?
Et non dehiscet Terra? non totus simul
(2075) Patebit Orcus? Ang. Religio, spera bene,
Vindicta Coelos pulsat, & poenas scelus
Inusitatas sentiet. Sero tamen,
Sero redibis; interim clades tui
Ferant Alumni, exilia, carceres, cruces.
(2080) Latere debent, Haeresis regnum suâ
Tenebit arte, & foeminae Imperium grave
Pati est necesfum. Fata decernent viam.
Quae Christianam regio contemnit fidem,
Vix recipit unquam, vel graves poenas luit.
(2085) Sunt debitarum longa poenarum mala.
Rel. Etiamne nostri perferent? Ang. Multi ferent.
Generosa vitam pectora effundent suam.
Etiam hinc cruore Martyres pulchri suo
Scandent Olympum. Nulla mors vincet bonos;
(2090) Hyberniaque & Angliae campos cruor
Replebit altos, sed fremet frustra furor.
Relig. Patiemur ergo, fata decernent modum?
Miserere tamen o Angliae tandem Deus.


SCENA VIII.

Henricus Rex, Brianus, Senat. I.
Bolena, Varamus.

Henricus.
HEu pallidarum longa curarum cohors!
(2095) Pax nulla Regi est; intumescit hoc meum
[p. 83]
Crescitque pondus corporis, nec me metus
Unquam relinquit. Morus an fato occidit?
Senat. I. Vixit: fidelis Patriae & Regi meo
Occumbo servus, inquit, & patrum fidem
(2100) Moriendo servo. Henr. More, More quo meos
Trahis dolores? Senat. Christianus & Papam*
Confessus obijt. Henr. Semper hic constans fuit.
Varamus. Catharina vixit, illa Rex coniux tua,
Regina quondam, vixit. Henr. hoc nostro est novum
(2105) Sub corde vulnus; vixit? Varam. Has ad te dedit
Moriens tabellas; inspice & totas lege;
Amore Regis saucia occubuit sui;
Sollicita pro te semper, o quoties novas
Quaesivit ipsa lachrymas, quoties ait
(2110) Moriens, marito Christe condona meo.
He. Perlege tabellas; turbat hunc animum dolor!

Leguntur Reginae Catharinae ad
Regem Litterae.

Var. Hae sunt tabellae. He. fletus haud noster sat est,
Lugendus ipso maior est luctu dolor.
Et heu amores illa contemnit meos?
(2115) Illa, heu, Bolena? Brian. Iam tuae est Aulae probrum;
Et impudica Regium spurcat thorum;
Vulgare scortum est; fratris amplexu sui
Potita gaudet; una Reginam omnibus
Libido facilem subijcit. Henr. Iuro*caput,
(2120) Istudque Sceptrum iuro, iam poenas dabis.
Bria. En ipsa prodit. Bol. Nempe me rumor tuam
[p. 84]
Accusat ergo Coniugem? quid Rex? quid est?
Henr. Depone sceptrum. Bo. Nempe deponam meum
Regina sceptrum? Henr. Verticis ponas decus,
(2125) Ponas coronam; iubeo, si non est satis,
Trahite impudicam: Vile scortum, tu meam
Aulam, thorumque polluis? Bo. Coniux. He. tace,
Non es, recede, non mea es Coniux, tace.
Bolen. Et me repelles cordis idolum tui?
Hen. (2130) Scortum repellam; tollite hoc sacrum caput;
Vidi ipse, vidi; Regiae es scortum Domus.
Abi hinc, recede;Bo. Per tuum pectus precor;
He. Abi hinc, recede. Bo Per tuum sceptrum precor.
He. Abi hinc, recede. Bol. si mihi Coniux negas
(2135) Tuos amores, da meam hanc vitam mihi.
Henr. Moriatur; ite, absirahite, moriatur cito;
Et impudicum concidat ferro caput.
Bo. O magne Rex! Hen. iam senties Regem; peri.
Bo. O chare Coniux. Henr. Non tibi charus fui.
(2140) Cadat impudica ferreâ cervix manu.
Abi hinc, & oculos libera aspectu meos.
Brian. Bolena cede, iam ratum est, debes mori.
Ista est voluntas Regis, I Lictor, feri.
Bo. Miserere Rex! miserere Coniux! o Tonans!


[p. 85]

SCENA IX.

Religio, Angelus, Brianus.

Religio.
(2145) HAec iusta poena est, nullus impune est nocens;
Animi insolentis semper est regnum breve.
Et sera secum culpa vindictam trahit.
Benignus ille Machinae aethereae Tonans
Lento minatur brachio, tandem tamen
(2150) Tonante vibrat flammeos coelo globos,
Iustusque dura vindicat poenâ nefas.
Iacet en Bolena, nempe principium mali
Et causa luctus. O Tonans nunquid meo
Finem labori sero, sed sero, dabis?
Angelus. (2155) Etiam iacebit ipse Rex, qui in te furit.
Stimulosque Mentis conscia demens feret.
Iam iam laborat intus, & seipsum suo
Fatigat aestu; longa mors lentus dolor.
Religio. O iuste vindex! pereat, & tandem meo
(2160) Reddar labori; pereat, & rursum meos
Cultus refumam; pereat & vivant mei.
Angelus. Certum est, peribit; iam perit dum se videt
Perire lente; iamperi: dum sustinet
Mentis tumultus; iam perit dum iam mori
(2165) Perculsus horret, Patere quod fatis ratum est.
Unum severae saeculum haud poena sat est.
Bri. Actum est, supremus tendit in mortem labor,
Regisque corpus intumescit amplius,
[p. 86]
Nec mens doleres ferre, nec moram potest.
(2170) Tumet ipse vultus, pectus, & pedes tument;
Et horror intus turbidum pectus quatit.
Iam tota tristes Aula singultus trahit.
Tremunt & ipsi Principes. Relig. Haec est Dei
Vindicta iusti; effugere Rex nunquam potest.
Brian. (2175) En ille, tantum pondus est sedis grave,
Et mortem anhelans turbido aspectu tremit.


SCENA X.

Granmerus, Henricus Rex, Brianus,
Religio.

Granmerus.
FAtalis hora est, Magne Rex, Corpus tuum
Sanguis reliquit; concita mentem & tuos
Attolle sensus; maximos Reges quoque
(2180) Mors una tollit, certa Natura est via;
Et istud alti verticis sacrum iubar
Cadet in tenebras. He. Sentio & mortem, & meam
Instare noctem: turbido afflatos metu
Vix tutus artus urgeo: intumui miser,
(2185) Et ipsa tumidum pondere evincit suo
Mens lapsa corpus. Gra. erige & mentem & tuos
Compone sensus; Hen. turba curarum ingerit
Se parte ab omni. Restat an aliquid mihi?
Bri. En vita restat. Hen. Vita quae mors est mihi.
(2190) O dura vita! vivus heu mortem traho.
Etiamne rexi? Mors veni, mors hanc meam
[p. 87]
Abrumpe vitam. Reli. Te tuum torquet scelus
Intus redundas, iusta iam saevit Dei
Manus Tonantis. He. heu Tonans! heu heu Tonans!
(2195) Etiam Monarchas tantus infestat dolor?
Ubi sum? quid ego sum? quid fui? quid nunc ero?
Gran. Emota mens est; vincitur pectus metu;
Bria. Ut terror intus, terror exterius premit?
Relig. Haec poena mentis consciae est! hoc est scelus
(2200) Scelesta semper vita sic mortem timet.
Henr. O misera Regum vita! vah etiam mori?
Et effluentis spatia Naturae ruunt?
Gran. Spes certa firmet pectus; He. O spes? O mea
Ubi spes relicta est? Gra. In Deo He.Nempe in Deo,
(2205) Post tot cruentas capitis innocui neces;
Eversa post tot templa, tot raptas opes.
Bria. Firmata per te est Angliae fides tuae:
Henr. Eversa per me est Angliae fides meae.
Eversa per me est. Gran. Tot tuam probant fidem,
Henr. (2210) Plures recusant; qui timet Regem, probat;
Utinam probare nemo potuisset fidem.
Gran. Turbata mens est; vita paulatim effluit,
Seseque nescit. Relig. territat mentem scelus
Et acta pectus vita confundit metu.
Bri. (2215) Turbatur iterum, He. Nulla iam restat quies,
Actum est, peractum est. O salus! Gra. semper tibi
Fuit salutis cura. Henr. Nempe dum meam
Quaero salutem, perdidi; non est salus.
Anime quid ages? heu, quid heu? quid ages? quid heu?
[p. 88]
Gran. (2220) Ecclesiae caput Anglicanae Rex times?
Tibi vita restat. Henr. Anglicanam Ecclesiam,
Heu sera fata! perdidi. O miserum caput!
Tuum ad tribunal, Christe, me Regem vocas?
Imo imo tolle, effulmina, non sim amplius.
(2225) Heu ad tribunal? Sim nihil, non sim amplius.
Relig. En Anglicanae Pontifex Ecclesiae;
En qui cruorem Praesulum effudit furens;
En qui supremi iura Pontificis negat,
Summi tribunal Iudicis demens pavet.
Brian. (2230) Vix restat aliquid. Henr. Quam malum est heu sic mori!
Vixisse sic quam nunc malum est! nulla est salus,
Spes nulla, Proceres O mei, quantus meum
Infestat ardor pectus? Huc vinum date.
Relig. Extinguet istum nullus ardorem liquor.
Granm. (2235) Hic sapere Rex in morte iam debes tua.
Henr. Actum est, peractum est, cuncta perdidimus. Brian. Iacet,
Extincta vita est, Relig. Rege de tanto nihil,
Nisi hoc cadaver restat, & longus dolor.
Gra. Agedum efferatur; Anglia hoc funus tuum est.


SCENA XI.

Religio Catholica.

(2240) O Iuste Caeli Rector! O vindex Tonans!
Occumbit igitur bestis, atque hostis tuus
[p. 89]
Meusque, nunquid Angliam aspicies tuam?
Aliquando nunquid? saeculum si sit satis,
Etiam moremur saeculum; lateat fides,
(2245) Lateant fideles; foeminae Imperium pati,
Nihil recusant; pectore infracto necem
Pro te subibunt; exilia, tetros specus,
Et quod iubebit efferae mentis furor,
Ferent parati; sed tamen, tandem tamen
(2250) Redire dona, Regibus veram novis
Infunde mentem, fac tuam noscant fidem;
Et rursus Anglos Roma connumeret suos,
Rursusque Hibernos Religio iactem meos.
Aliquando Christe! per tuam mortem peto.
(2255) Aliquando Christe! per tuam crucem peto.

FINIS TRAGOEDIAE.
Continue
[p. 90]

IN HENRICUM
NICOLAI
VERNULAEI
Publici Eloquentiae Professoris
Lovanij.

HEnrici furias, & lamentabile fatum
Eversae fidei, quo facta Brittannia prava est,
Distulit in Scenam, credo, producere Musa,
Donec tu Tragicos, mi Vernulaee Cothurnos
(5) Indueres, Grudiumque gravi pulsante theatrum
Suspirare gradu faceres. Nos vidimus, heu! heu!
Nuper in Orchestra flammas, & funera regni
Anglica, cum Patriam cineraret adustus amore
Henricus; cineres hoc, Lector, carmine sparsos
(10) Collige: Aragonios, dum praecipit Haeresis audax,
Luxuries spurcat thalamos, sternitque Bolena
Incestum cum Rege thorum: Dein nescia coeli
Impietas Regi persuadet, ut omnia spernat
Tarpaei decreta Patris: tum denique structum
(15) Porrigit Henrico ferrum violenta Tyrannis,
Quo diras spargit mortes, sanctique cruoris
Flumina Schismaticus Rex elicit, Aethere tandem
Vindice (sit Serum, caelum nil linquit inultum)
Desperans vomit ille animam, clamansque fremensque
(20) Omnia perdidimus, moritur miser; aulaeumque
[p. 91]
Scena illi, ac vitae concludunt fata: Sed illud
Arte patet rursum Vatis bene Vatis inuncti.
Est Vernulaeus Tragicorum gloria Vatum
Mercurius duplex, & Apollinis optima proles,
(25) Quâ prorsâ mortale nihil, vorsâque recludit;
Teste loquor praesente; vide hic metrumque stylumque,
Lector, opus solum Octidui; sic bullit, & undat
Vera Camenarum vena, & non noxia Siren.
Hanc audi, lege, delectat, movet, excitat, addit
(30) Virtuti vitam, & scelerum portenta trucidat
Vitali stupefacta melo. Per me licet, audi,
Quae dico, Livor, frustra luctaris, in altum
Erupit, tulit ille suas ad sidera pennas
Cygnus, & Aoniae scandit fastigia sedis,
(35) In qua nil potis est aeternum laedere Vatem,
Nil Oratorem aeternum; tu vero Sororum
Magne Parens, illi duplices compinge coronas,
Ante quibus nulli velasti tempora, Phoebe.

ANTONIUS DAVAEUS S[acrae] T[heologiae] L[icentiatus],
              Rhetoricae Professor.
Continue
[p. 92]

HAEC TRAGOEDIA
EXHIBITA LOVANII
IN PUBLICO THEATRO
LUDIS ENCENIALIBUS
EGERUNT IN EA
INGENUI IUVENES
COLLEGII PORCENSIS
Alumni & Studiosi.

Henricus Rex.
Antonius de Monin Namurc.
Catharina Regina.
Georgius de Humyn Luxemb.
Thomas Morus.
Georgius Bottinus Marchiensis.
Brianus.
Ioannes de Traux Castellanus.
Longlandus.
Gaspar vander Hofstat Malinas.
[p. 93]
Volsaeus.
Petrus Mulderus Sylvaeducensis.
Campegius.
Petrus Scellenius Boxtellanus.
Varamus.*
Nicolaus Bottinus Marchiensis.
Religio
Robertus Schutteput Lovanien.
Granmerus.
Adamus Prudentius Fleuricensi.
Senatores.
Georgius Pisroux Marchiensis.
Ioannes de Saincte Wauriensis.
David Clancius Nobilis Hiber.
Roffensis Episcopus.
Antonius Matthaei Blaruesiensis.
Bolena.
Philippus Godefridi Belloramus
Haeresis.
Franciscus Staes Lovaniensis.
[p. 94]
Impietas.
Ioannes du Molin Orchiacensis:
Tyrannis.
Ioannes Genin Lovaniensis.
Luxuria & Aloysia.
Antonius la Riviere Iprensis.
Maria Mori filia, & Ratio.
Cornelius Vranx Lovaniensis.
Angelus
Joannes Gogels Lovaniensis.
Exules
Ludovicus Vranx Lovaniensis.
Carolus Schutteput Lovaniensis.
Cornel. de Vleeschouwer Lov.
Virgo & Clementia.
Eurardus de Bacher Lovaniensis.
Virgo & Pietas.
Ioannes Impens Lovaniensis.
Virgo.
Ioannes Hemselmans Lovaniensis.
[p. 95]
Virgo.
Lambertus de Vernulz Novohabeanus.
Virgo.
Andraeas Gall Lovaniensis.
Filia Catharinae.
Ioannes Grols Lovaniensis.

[p. 96: blanco]
Continue

Tekstkritiek:

fol. (A)2v inter er staat: inrer
fol. (A)8r Rydlaus (vóór vs. 943) of Ridlayus (vóór vs. 969) komt niet voor in de lijst van personages
fol. (A)8r (personages) en p. 93 (spelende studenten) Varramus wordt in het spel steeds Varamus genoemd
fol. (A)8v evidenter er staat: cuidenter
vs. 143 novos er staat: uouos
vóór vs. 209 SCENA IV. er staat: SCENA II.
vs. 27 finient zoals in ed-1656; er staat: sinient
vs. 32 infandi zoals in ed-1656; er staat: nifandi
vs. 310 hoc er staat: boc
vs. 431 nostrae er staat: nestrae
vs. 548 Noto er staat: noto
vs. 898 novam er staat: vovam
vs. 1103 ciat zoals in ed-1656; er staat: ciet
vs. 1190 Tonans zoals in ed-1656; er staat: conans
vs. 1207 restat zoals in ed-1656; er staat: eestat
vs. 1220 capiti er staat: cap.ti
vs. 1231 Styx er staat: styx
vs. 1288 Haeresim. er staat: Haeresim
vs. 1289 semper er staat: femper
vóór vs. 1369 Brianus er staat: Briannus
vs. 1383 tua er staat: tuae
vs. 1394 Si non fuissem zoals in ed-1656; er staat: Si non fuissent
vs. 1420 mea. er staat: mea
vs. 1430 en 1445 Coniux er staat: Coninx
vs. 1496 sacra er staat: sacrae
vs. 1718 dum er staat: dnm
vs. 1719 patrias er staat: patria
vs. 1750 tuo er staat: tno
vs. 1753 supra er staat: suprae
vóór vs. 1897 Morus, Aloysia, er staat: Morus Aloysia,
vs. 1954 Iuvenesque er staat: Iunenesque
vs. 2101sq. Papam // Confessus er staat: Papam, // Confessus
vs. 2119 Iuro er staat: Iurò